camatkārapurapradakṣiṇāmāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
yadanyattatra sañjātamāścaryaṃ dvijasattamāḥ ||
tadahaṃ kīrtayiṣyāmi rahasyaṃ hṛdi saṃsthitam
||1||यदन्यत्तत्र सञ्जातमाश्चर्यं द्विजसत्तमाः ॥
तदहं कीर्तयिष्यामि रहस्यं हृदि संस्थितम्
camatkārapure kaścidvaiśyajātisamudbhavaḥ ||
babhūva puruṣo mūko daridreṇa samanvitaḥ
||2||चमत्कारपुरे कश्चिद्वैश्यजातिसमुद्भवः ॥
बभूव पुरुषो मूको दरिद्रेण समन्वितः
yo dauḥsthyātsarvalokānāṃ karoti paśurakṣaṇam ||
kuṭumbabharaṇārthāya saṃtuṣṭo yenakenacit
||3||यो दौःस्थ्यात्सर्वलोकानां करोति पशुरक्षणम् ॥
कुटुम्बभरणार्थाय संतुष्टो येनकेनचित्
kadācidrakṣatastasya paśūṃstānvanabhūmiṣu ||
paśureko viniṣkrāṃtaḥ svayūthāttṛṇalobhataḥ
||4||कदाचिद्रक्षतस्तस्य पशूंस्तान्वनभूमिषु ॥
पशुरेको विनिष्क्रांतः स्वयूथात्तृणलोभतः
kṛṣṇa pakṣe caturdaśyāṃ caitramāse dvijottamāḥ ||
na tadā lakṣitastena gacchamāno yadṛcchayā
||5||कृष्ण पक्षे चतुर्दश्यां चैत्रमासे द्विजोत्तमाः ॥
न तदा लक्षितस्तेन गच्छमानो यदृच्छया
atha yāvadgṛhaṃ prāptaḥ sa mūkaḥ paśupālakaḥ ||
tāvattasya ca goḥ svāmī bhartsayansamupāgataḥ
||6||अथ यावद्गृहं प्राप्तः स मूकः पशुपालकः ॥
तावत्तस्य च गोः स्वामी भर्त्सयन्समुपागतः
kiṃ pāpa na samāyātaḥ paśureko'dya no yathā ||
nūnaṃ tvayā hataḥ so'pi vikrīto'pihito'thavā ||
tasmā dānaya me kṣipraṃ nirāhāro'pi gāṃ tvarāt
||7||किं पाप न समायातः पशुरेकोऽद्य नो यथा ॥
नूनं त्वया हतः सोऽपि विक्रीतोऽपिहितोऽथवा ॥
तस्मा दानय मे क्षिप्रं निराहारोऽपि गां त्वरात्
tacchrutvā bhayasaṃtrastaḥ sa mūkaḥ paśupālakaḥ ||
niṣkrāṃto yaṣṭimādāya nirāhāro'pi mandirāt
||8||तच्छ्रुत्वा भयसंत्रस्तः स मूकः पशुपालकः ॥
निष्क्रांतो यष्टिमादाय निराहारोऽपि मन्दिरात्
tato'raṇyaṃ samāsādya vīkṣāṃcakre samaṃtataḥ ||
sūkṣmadṛṣṭyā sa durgāṇi gahanāni vanāni ca
||9||ततोऽरण्यं समासाद्य वीक्षांचक्रे समंततः ॥
सूक्ष्मदृष्ट्या स दुर्गाणि गहनानि वनानि च
atha tena kvaciddṛṣṭaṃ padaṃ tasya paśoḥ sphuṭam ||
aṭavyāṃ bhramamāṇena parijñātaṃ ca kṛtsnaśaḥ
||10||अथ तेन क्वचिद्दृष्टं पदं तस्य पशोः स्फुटम् ॥
अटव्यां भ्रममाणेन परिज्ञातं च कृत्स्नशः
tataśca tatpadānveṣī sa jagāma vanādvanam ||
camatkārapurasyāsya samaṃtāddvijasatta māḥ
||11||ततश्च तत्पदान्वेषी स जगाम वनाद्वनम् ॥
चमत्कारपुरस्यास्य समंताद्द्विजसत्त माः
evaṃ pradakṣiṇā tasya jātā paśudidṛkṣayā ||
sthānasya caiva nirveśe paśoścāpidvijottamāḥ
||12||एवं प्रदक्षिणा तस्य जाता पशुदिदृक्षया ॥
स्थानस्य चैव निर्वेशे पशोश्चापिद्विजोत्तमाः
pradakṣiṇāvasāne ca paśurlabdho hi tena saḥ ||
niśāṃte'tha gṛhaṃ nītvā svāmine viniveditaḥ
||13||प्रदक्षिणावसाने च पशुर्लब्धो हि तेन सः ॥
निशांतेऽथ गृहं नीत्वा स्वामिने विनिवेदितः
caitre puṇyatame māsi kṛṣṇapakṣe caturdaśīm ||
kṣetre puṇyatame devāstīrthānyā yāṃti sarvaśaḥ
||14||चैत्रे पुण्यतमे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ॥
क्षेत्रे पुण्यतमे देवास्तीर्थान्या यांति सर्वशः
evamajñānabhāvena kṛtā tābhyāṃ pradakṣiṇā ||
paśupālapaśubhyāṃ vai supuṇye tatra vāsare
||15||एवमज्ञानभावेन कृता ताभ्यां प्रदक्षिणा ॥
पशुपालपशुभ्यां वै सुपुण्ये तत्र वासरे
nirāhārasya mūkasya sāhārasya paśostathā
||16||निराहारस्य मूकस्य साहारस्य पशोस्तथा
vinā snānena bhakṣācca daivāddvijavarottamāḥ ||
tataḥ kāle vyatikrāṃte kiyanmātre svakarmataḥ ||
ubhau paṃcatvamāpannau pṛthaktvenāyuṣaḥ kṣaye
||17||विना स्नानेन भक्षाच्च दैवाद्द्विजवरोत्तमाः ॥
ततः काले व्यतिक्रांते कियन्मात्रे स्वकर्मतः ॥
उभौ पंचत्वमापन्नौ पृथक्त्वेनायुषः क्षये
tataśca paśupālastu daśārṇādhipateḥ sutaḥ ||
saṃjātastatprabhāvena pūrvajātimanusmaran
||18||ततश्च पशुपालस्तु दशार्णाधिपतेः सुतः ॥
संजातस्तत्प्रभावेन पूर्वजातिमनुस्मरन्
so'pi jajñe paśustasya sacivo dvijasattamāḥ |
jātismaro yathā rājā sarvadā nṛpasaṃmataḥ
||9||सोऽपि जज्ञे पशुस्तस्य सचिवो द्विजसत्तमाः ।
जातिस्मरो यथा राजा सर्वदा नृपसंमतः
athāgatya sa rājeṃdrastenaiva saha maṃtriṇā ||
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ purastasyāḥ pradakṣiṇām
||20||अथागत्य स राजेंद्रस्तेनैव सह मंत्रिणा ॥
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां पुरस्तस्याः प्रदक्षिणाम्
cakre saṃvatsarasyāṃte śraddhayā parayā yutaḥ ||
nirāhāraśca maunena padātirdvijasattamāḥ
||21||चक्रे संवत्सरस्यांते श्रद्धया परया युतः ॥
निराहारश्च मौनेन पदातिर्द्विजसत्तमाः
ekadā tatra cā''yātā munayaḥ śaṃsitavratāḥ ||
tīrthe pāpahare puṇye viśvāmitrasamudbhave
||22||एकदा तत्र चाऽऽयाता मुनयः शंसितव्रताः ॥
तीर्थे पापहरे पुण्ये विश्वामित्रसमुद्भवे
yājñavalkyo bharadvājaḥ śunaḥśepo'tha gālavaḥ ||
devalo bhāgurirdhaumyaḥ kaśya paścyavano bhṛguḥ
||23||याज्ञवल्क्यो भरद्वाजः शुनःशेपोऽथ गालवः ॥
देवलो भागुरिर्धौम्यः कश्य पश्च्यवनो भृगुः
tathānye śaṃsitā''tmāno brahmacaryaparāyaṇāḥ ||
tīrthayātrāprasaṃgena tasminkṣetre samāgatāḥ
||24||तथान्ये शंसिताऽऽत्मानो ब्रह्मचर्यपरायणाः ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन तस्मिन्क्षेत्रे समागताः
tāndṛṣṭvā sa mahīpālaḥ praṇipatya kṛtāṃjaliḥ ||
yathājyeṣṭhaṃ yathāśreṣṭhaṃ pūjayāmāsa bhaktitaḥ
||25||तान्दृष्ट्वा स महीपालः प्रणिपत्य कृतांजलिः ॥
यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पूजयामास भक्तितः
tatasteṣāṃ sa madhye ca saṃniviṣṭo mahīpatiḥ ||
tathāgataḥ sa bhūpālaḥ sarvai staiścābhinaṃditaḥ
||26||ततस्तेषां स मध्ये च संनिविष्टो महीपतिः ॥
तथागतः स भूपालः सर्वै स्तैश्चाभिनंदितः
tataścakruḥ kathā divyā munayaste mahīpateḥ |
purato munimukhyānāṃ caritāni mahātmanām
||27||ततश्चक्रुः कथा दिव्या मुनयस्ते महीपतेः ।
पुरतो मुनिमुख्यानां चरितानि महात्मनाम्
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ dharmaśāstrasamudbhavāḥ ||
ānaṃdaṃ tasya rājarṣerjanayaṃto dvijottamāḥ
||28||राजर्षीणां पुराणानां धर्मशास्त्रसमुद्भवाः ॥
आनंदं तस्य राजर्षेर्जनयंतो द्विजोत्तमाः
atha kvā'pi kathāṃte sa pārthivastairmaharṣibhiḥ ||
pṛṣṭaḥ kautūhalāviṣṭairdattvā śrautīstadāśiṣaḥ
||29||अथ क्वाऽपि कथांते स पार्थिवस्तैर्महर्षिभिः ॥
पृष्टः कौतूहलाविष्टैर्दत्त्वा श्रौतीस्तदाशिषः
ṛṣaya ūcuḥ
varṣevarṣe mahīpāla tvamatrā''gatya yatnataḥ ||
karoṣi maṃtriṇā sārdhaṃ purasyā'sya pradakṣiṇām
||30||वर्षेवर्षे महीपाल त्वमत्राऽऽगत्य यत्नतः ॥
करोषि मंत्रिणा सार्धं पुरस्याऽस्य प्रदक्षिणाम्
asminkṣetre sutīrthāni saṃti pārthivasattama ||
tathā'nyāni prasiddhāni devatāyatanāni ca
||31||अस्मिन्क्षेत्रे सुतीर्थानि संति पार्थिवसत्तम ॥
तथाऽन्यानि प्रसिद्धानि देवतायतनानि च
ādarasteṣu vai rājannāsti svalpo 'pi karhicit ||
etannaḥ kautukaṃ jātaṃ na cedguhyaṃ prakīrtaya
||32||आदरस्तेषु वै राजन्नास्ति स्वल्पो ऽपि कर्हिचित् ॥
एतन्नः कौतुकं जातं न चेद्गुह्यं प्रकीर्तय
sūta uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vinayā'vanataḥ sthitaḥ ||
sa provāca vaco bhūpaḥ kiṃcidvrīḍāsamanvitaḥ
||33||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विनयाऽवनतः स्थितः ॥
स प्रोवाच वचो भूपः किंचिद्व्रीडासमन्वितः
yatpṛṣṭo'smi dvijaśreṣṭhā yuṣmābhiḥ sāṃprataṃ mama ||
tadguhyaṃ na mayā''khyātaṃ kasyaciddharaṇītale
||34||यत्पृष्टोऽस्मि द्विजश्रेष्ठा युष्माभिः सांप्रतं मम ॥
तद्गुह्यं न मयाऽऽख्यातं कस्यचिद्धरणीतले
tathā'pi hi prakartavyaṃ yuṣmākaṃ satyameva hi ||
api guhyatamaṃ cetsyācchṛṇvaṃtu munisattamāḥ
||35||तथाऽपि हि प्रकर्तव्यं युष्माकं सत्यमेव हि ॥
अपि गुह्यतमं चेत्स्याच्छृण्वंतु मुनिसत्तमाः
sūta uvāca
tataḥ sa kathayāmāsa pūrvajātisamudbhavam ||
vṛttāṃtaṃ tanmunīṃdrāṇāṃ teṣāṃ brāhmaṇasattamāḥ
||36||ततः स कथयामास पूर्वजातिसमुद्भवम् ॥
वृत्तांतं तन्मुनींद्राणां तेषां ब्राह्मणसत्तमाः
yathā naṣṭaḥ paśustasya kṛtā yadvadavekṣaṇā ||
yathā pradakṣiṇā jātā camatkārapurasya tu
||37||यथा नष्टः पशुस्तस्य कृता यद्वदवेक्षणा ॥
यथा प्रदक्षिणा जाता चमत्कारपुरस्य तु
jātismṛtiryathā jātā prāktanī tatprabhāvataḥ ||
rājyaprāptirvibhūtiśca tatheṣṭāptiḥ padepade
||38||जातिस्मृतिर्यथा जाता प्राक्तनी तत्प्रभावतः ॥
राज्यप्राप्तिर्विभूतिश्च तथेष्टाप्तिः पदेपदे
tacchrutvā munayaḥ sarve prahṛṣṭāḥ pṛthivīpateḥ ||
āśīrvādānbahūndattvā sādhusādhviti cā'bruvan
||39||तच्छ्रुत्वा मुनयः सर्वे प्रहृष्टाः पृथिवीपतेः ॥
आशीर्वादान्बहून्दत्त्वा साधुसाध्विति चाऽब्रुवन्
samutthāya tataścakruḥ purastasyāḥ pradakṣiṇām ||
yathoktavidhinā sarve śraddhayā parayā yutāḥ
||40||समुत्थाय ततश्चक्रुः पुरस्तस्याः प्रदक्षिणाम् ॥
यथोक्तविधिना सर्वे श्रद्धया परया युताः
gatāśca paramāṃ siddhiṃ tatprabhāvātsudurlabhām ||
japayajñapradānairyā tīrthasevādikairapi
||41||गताश्च परमां सिद्धिं तत्प्रभावात्सुदुर्लभाम् ॥
जपयज्ञप्रदानैर्या तीर्थसेवादिकैरपि
so'pi rājā sa mantrī ca jātau vaimānikau surau ||
adyā'pi tau hi dṛśyete tārārūpau nabhastale
||42||सोऽपि राजा स मन्त्री च जातौ वैमानिकौ सुरौ ॥
अद्याऽपि तौ हि दृश्येते तारारूपौ नभस्तले
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye camatkārapurapradakṣiṇāmāhātmyavarṇanaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||