pretaśrāddhakathanam
ānarta uvāca
proktā'smākaṃ tvayā vipra śuddhirnāgarasaṃbhavā ||
vaṃśajā vistareṇaiva yathā pṛṣṭo'si suvrata
||1||प्रोक्ताऽस्माकं त्वया विप्र शुद्धिर्नागरसंभवा ॥
वंशजा विस्तरेणैव यथा पृष्टोऽसि सुव्रत
sāṃprataṃ śīlajāṃ brūhi naṣṭavaṃśaśca yo bhavet ||
pitāmahaṃ na jānāti na ca mātāmahīṃ nijām ||
tasya śuddhiḥ kathaṃ kāryā nāgaro'smīti yo vadet
||2||सांप्रतं शीलजां ब्रूहि नष्टवंशश्च यो भवेत् ॥
पितामहं न जानाति न च मातामहीं निजाम् ॥
तस्य शुद्धिः कथं कार्या नागरोऽस्मीति यो वदेत्
viśvāmitra uvāca
etadarthaṃ purā pṛṣṭo bhartṛyajñaśca nāgaraiḥ ||
naṣṭavaṃśakṛte rājanyathā pṛṣṭo'smi vai tva yā
||3||एतदर्थं पुरा पृष्टो भर्तृयज्ञश्च नागरैः ॥
नष्टवंशकृते राजन्यथा पृष्टोऽस्मि वै त्व या
bhartṛyajña uvāca
naṣṭavaṃśastu yo brūyānnāgaro'smīti saṃsadi ||
tasya śīlaṃ pravijñeyaṃ tataḥ śuddhiṃ samādiśet
||4||नष्टवंशस्तु यो ब्रूयान्नागरोऽस्मीति संसदि ॥
तस्य शीलं प्रविज्ञेयं ततः शुद्धिं समादिशेत्
nāgarāṇāṃ tu ye dharmā vyavahārāśca kevalāḥ ||
teṣu cedvartate nityaṃ saṃbhāvyo nāgaro hi saḥ
||5||नागराणां तु ये धर्मा व्यवहाराश्च केवलाः ॥
तेषु चेद्वर्तते नित्यं संभाव्यो नागरो हि सः
tasya śuddhikṛte deyaṃ dhaṭaṃ brāhmaṇasattamāḥ ||
dhaṭe tu śuddhimāpanne tato'sau śuddhatāṃ vrajet
||6||तस्य शुद्धिकृते देयं धटं ब्राह्मणसत्तमाः ॥
धटे तु शुद्धिमापन्ने ततोऽसौ शुद्धतां व्रजेत्
śrāddhārhaḥ kanyakārhaśca somārhaśca viśeṣataḥ ||
sāmānyapadayogyaśca samaste sthānakarmaṇi
||7||श्राद्धार्हः कन्यकार्हश्च सोमार्हश्च विशेषतः ॥
सामान्यपदयोग्यश्च समस्ते स्थानकर्मणि
etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi narottama ||
dvitīyā jāyate śuddhiryathā naṣṭānvaye dvije ||
tasmādvada mahārāja yadbhūyaḥ śrotumarhasi
||8||एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नरोत्तम ॥
द्वितीया जायते शुद्धिर्यथा नष्टान्वये द्विजे ॥
तस्माद्वद महाराज यद्भूयः श्रोतुमर्हसि
ānarta uvāca
tasmātte nāgarā bhūtvā viprāścāṣṭakulodbhavāḥ ||
sarveṣāmuttamā jātāḥ prādhānyena vyavasthitāḥ
||9||तस्मात्ते नागरा भूत्वा विप्राश्चाष्टकुलोद्भवाः ॥
सर्वेषामुत्तमा जाताः प्राधान्येन व्यवस्थिताः
tapasaḥ kiṃ prabhāvaḥ sa teṣāṃ vā yajanodbhavaḥ ||
vidyodbhavo'thavā vipra kiṃ vā dānasamudbhavaḥ
||10||तपसः किं प्रभावः स तेषां वा यजनोद्भवः ॥
विद्योद्भवोऽथवा विप्र किं वा दानसमुद्भवः
viśvāmitra uvāca
te sarve guṇasaṃpannā yathānye nāgarāstathā ||
viśeṣaścāparasteṣāṃ te śakreṇa pratiṣṭhitāḥ
||11||ते सर्वे गुणसंपन्ना यथान्ये नागरास्तथा ॥
विशेषश्चापरस्तेषां ते शक्रेण प्रतिष्ठिताः
tena te gauravaṃ prāptāḥ sarveṣāṃ tu dvijanmanām
||12||तेन ते गौरवं प्राप्ताः सर्वेषां तु द्विजन्मनाम्
ānarta uvāca
kasminkāle tu te viprāḥ śakre ṇātra pratiṣṭhitāḥ ||
kimarthaṃ ca vadāsmākaṃ vistareṇa mahāmate
||13||कस्मिन्काले तु ते विप्राः शक्रे णात्र प्रतिष्ठिताः ॥
किमर्थं च वदास्माकं विस्तरेण महामते
viśvāmitra uvāca
hiraṇyākṣa iti khyātaḥ purā''sīddānavo ttamaḥ ||
abhavattasya saṃgrāmaḥ śakreṇa saha dāruṇaḥ
||14||हिरण्याक्ष इति ख्यातः पुराऽऽसीद्दानवो त्तमः ॥
अभवत्तस्य संग्रामः शक्रेण सह दारुणः
tatra devāsure yuddhe mṛtā bhūridivaukasaḥ ||
dānavāśca mahārāja parasparajigīṣavaḥ
||15||तत्र देवासुरे युद्धे मृता भूरिदिवौकसः ॥
दानवाश्च महाराज परस्परजिगीषवः
atha te dānavāḥ saṃkhye śakreṇa vinipātitāḥ ||
vidyābalena tāñchukraḥ sajīvānkurute punaḥ
||16||अथ ते दानवाः संख्ये शक्रेण विनिपातिताः ॥
विद्याबलेन ताञ्छुक्रः सजीवान्कुरुते पुनः
devāśca nidhanaṃ prāptā na jīvaṃti kathaṃcana ||
kasyacittvatha kālasya viṣṇuṃ provāca vṛtrahā
||17||देवाश्च निधनं प्राप्ता न जीवंति कथंचन ॥
कस्यचित्त्वथ कालस्य विष्णुं प्रोवाच वृत्रहा
dhārātīrthamṛtānāṃ ca prahāraiḥ sanmukhaiḥ prabho ||
yā gatiśca samādiṣṭā tāṃ me vada janārdana
||18||धारातीर्थमृतानां च प्रहारैः सन्मुखैः प्रभो ॥
या गतिश्च समादिष्टा तां मे वद जनार्दन
parāṅmukhā mṛtā ye ca palāyanaparāyaṇāḥ ||
teṣāmapi gatiṃ brūhi yādṛgjāyetavācyuta
||19||पराङ्मुखा मृता ये च पलायनपरायणाः ॥
तेषामपि गतिं ब्रूहि यादृग्जायेतवाच्युत
viṣṇuruvāca
dhārātīrthamṛtānāṃ ca sanmukhānāṃ mahāhave ||
yathā cocchinnabījānāṃ punarjanma na vidyate
||20||धारातीर्थमृतानां च सन्मुखानां महाहवे ॥
यथा चोच्छिन्नबीजानां पुनर्जन्म न विद्यते
ye punaḥ pṛṣṭhadeśe tu hanyate bhayaviklavāḥ ||
bhujyamānāḥ paraiste ca pretāḥ syustridaśādhipa
||21||ये पुनः पृष्ठदेशे तु हन्यते भयविक्लवाः ॥
भुज्यमानाः परैस्ते च प्रेताः स्युस्त्रिदशाधिप
indra uvāca
keciddevā mṛtā yuddhe yudhyamānāśca sanmukhāḥ ||
tathaivānye mayā dṛṣṭā hanyamānāḥ parāṅmukhāḥ ||
pretatvaṃ dānavānāṃ ca sarveṣāṃ syānna vā prabho
||22||केचिद्देवा मृता युद्धे युध्यमानाश्च सन्मुखाः ॥
तथैवान्ये मया दृष्टा हन्यमानाः पराङ्मुखाः ॥
प्रेतत्वं दानवानां च सर्वेषां स्यान्न वा प्रभो
viṣṇuruvāca
asaṃśayaṃ sahasrākṣa hatā yuddhe parāṅmukhāḥ ||
pretatve yāṃti te sarve devā vā mānuṣā yadi
||23||असंशयं सहस्राक्ष हता युद्धे पराङ्मुखाः ॥
प्रेतत्वे यांति ते सर्वे देवा वा मानुषा यदि
viṣādagneḥ kulaghnānāṃ tayā caivātmaghātinām ||
daṃṣṭribhirhatadehānāṃ śṛṃgibhiśca sureśvara ||
pretatvaṃ jāyate nūnaṃ satyametadasaṃśayam
||24||विषादग्नेः कुलघ्नानां तया चैवात्मघातिनाम् ॥
दंष्ट्रिभिर्हतदेहानां शृंगिभिश्च सुरेश्वर ॥
प्रेतत्वं जायते नूनं सत्यमेतदसंशयम्
indra uvāca
kathaṃ teṣāṃ bhavenmuktiḥ pretatvāddāruṇādvibho ||
etanme sarvamācakṣva yena yatnaṃ karomyaham
||25||कथं तेषां भवेन्मुक्तिः प्रेतत्वाद्दारुणाद्विभो ॥
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व येन यत्नं करोम्यहम्
śrībhagavānuvāca
teṣāṃ saṃyujyate śrāddhaṃ kanyāsaṃsthe divākare ||
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ nabhasyasya sureśvara
||26||तेषां संयुज्यते श्राद्धं कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नभस्यस्य सुरेश्वर
gayāyāṃ bhaktipūrvaṃ tu pitāmahavaco yathā ||
tataḥ prayāṃti te mokṣaṃ satyametadasaṃśayam
||27||गयायां भक्तिपूर्वं तु पितामहवचो यथा ॥
ततः प्रयांति ते मोक्षं सत्यमेतदसंशयम्
indra uvāca
kasmāttatra dine śrāddhaṃ kriyate madhusūdana ||
śastrairvinihatānāṃ ca sarvaṃ me vistarādvada
||28||कस्मात्तत्र दिने श्राद्धं क्रियते मधुसूदन ॥
शस्त्रैर्विनिहतानां च सर्वं मे विस्तराद्वद
śrībhagavānuvāca
bhūtapretapiśācaiśca kūṣmāṃḍai rākṣasairapi ||
purā saṃprārthitaḥ śaṃbhurdine tatra samāgate ||
adyaikaṃ divasaṃ deva kanyāsaṃsthe divākare
||29||भूतप्रेतपिशाचैश्च कूष्मांडै राक्षसैरपि ॥
पुरा संप्रार्थितः शंभुर्दिने तत्र समागते ॥
अद्यैकं दिवसं देव कन्यासंस्थे दिवाकरे
asmākaṃ dehi yena syāttṛptirvarṣasamudbhavā ||
pradatte vaṃśajaiḥ śrāddhe dīnānāṃ tvaṃ dayāṃ kuru
||30||अस्माकं देहि येन स्यात्तृप्तिर्वर्षसमुद्भवा ॥
प्रदत्ते वंशजैः श्राद्धे दीनानां त्वं दयां कुरु
śrībhagavānuvāca
yaḥ kariṣyati vai śrāddhamasminnahani saṃsthite ||
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ nabhasyasya ca vaṃśajaḥ ||
bhaviṣyati parā prītiryāvatsaṃvatsaraḥ sthitaḥ
||31||यः करिष्यति वै श्राद्धमस्मिन्नहनि संस्थिते ॥
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां नभस्यस्य च वंशजः ॥
भविष्यति परा प्रीतिर्यावत्संवत्सरः स्थितः
yaḥ punastu gayāṃ gatvā yuṣmadvaṃśasamudbhavaḥ ||
kariṣyati tathā śrāddhaṃ tena muktimavāpsyatha
||32||यः पुनस्तु गयां गत्वा युष्मद्वंशसमुद्भवः ॥
करिष्यति तथा श्राद्धं तेन मुक्तिमवाप्स्यथ
śastreṇa nihatānāṃ ca svargasthānāmapi dhruvam ||
na kariṣyati yaḥ śrāddhaṃ tasminnahani saṃsthite
||33||शस्त्रेण निहतानां च स्वर्गस्थानामपि ध्रुवम् ॥
न करिष्यति यः श्राद्धं तस्मिन्नहनि संस्थिते
kṣutpipāsārtadehāśca pitarastasya duḥkhitāḥ ||
sthāsyaṃti vatsaraṃ yāvadetadāha pitāmahaḥ
||34||क्षुत्पिपासार्तदेहाश्च पितरस्तस्य दुःखिताः ॥
स्थास्यंति वत्सरं यावदेतदाह पितामहः
tasmātsarvaprayatnena tasminnahani kārayet ||
anyamuddiśya tatsarvaṃ pretānāmiha jāyate
||35||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तस्मिन्नहनि कारयेत् ॥
अन्यमुद्दिश्य तत्सर्वं प्रेतानामिह जायते
tato bhagavatā dattā teṣāṃ caiva tu sā tithiḥ ||
śrā ddhakarmaṇi saṃjāte vinā śastrahataṃ janam
||36||ततो भगवता दत्ता तेषां चैव तु सा तिथिः ॥
श्रा द्धकर्मणि संजाते विना शस्त्रहतं जनम्
saṃmukhasyāpi saṃgrāme yudhyamānasya dehinaḥ ||
kadāciccalate cittaṃ tīkṣṇaśastrahatasya ca
||37||संमुखस्यापि संग्रामे युध्यमानस्य देहिनः ॥
कदाचिच्चलते चित्तं तीक्ष्णशस्त्रहतस्य च
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetra māhātmye śakraviṣṇusaṃvāde pretaśrāddhakathanaṃnāma caturadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 204 ||