tasminkṣetre raviḥ pūrvaṃ vidureṇa pratiṣṭhitam
sūta uvāca
tasminkṣetre raviḥ pūrvaṃ vidureṇa pratiṣṭhitam ||
śivaśca parayā bhaktyā tathā viṣṇurdvijottamāḥ
||1||तस्मिन्क्षेत्रे रविः पूर्वं विदुरेण प्रतिष्ठितम् ॥
शिवश्च परया भक्त्या तथा विष्णुर्द्विजोत्तमाः
yastānpūjayate bhaktyā mānuṣo bhaktitastataḥ ||
sa yāsyati paraṃ sthānaṃ yajñairapi sudurlabham
||2||यस्तान्पूजयते भक्त्या मानुषो भक्तितस्ततः ॥
स यास्यति परं स्थानं यज्ञैरपि सुदुर्लभम्
hastināpurasaṃsthena vidureṇa purā dvijāḥ ||
gālavo muniśārdūlaḥ pṛṣṭaḥ svagṛhamāgataḥ
||3||हस्तिनापुरसंस्थेन विदुरेण पुरा द्विजाः ॥
गालवो मुनिशार्दूलः पृष्टः स्वगृहमागतः
aputrasya gatirloke kīdṛksaṃjāyate pare ||
etanme pṛcchato brūhi kṛtvā sadbhāvamuttamam
||4||अपुत्रस्य गतिर्लोके कीदृक्संजायते परे ॥
एतन्मे पृच्छतो ब्रूहि कृत्वा सद्भावमुत्तमम्
gālava uvāca
aputrasya gatirnāsti mṛtaḥ svargaṃ na gacchati ||
dvādaśānāmapi tathā yadyeko'pi na vidyate
||5||अपुत्रस्य गतिर्नास्ति मृतः स्वर्गं न गच्छति ॥
द्वादशानामपि तथा यद्येकोऽपि न विद्यते
aurasaḥ kṣetrajaścaiva krayakrītaśca pālitaḥ ||
paunarbhavaḥ punardattaḥ kuṃḍo golastathā paraḥ ||
kānīnaśca sahoḍhaśca aśvattho brahmavṛkṣakaḥ
||6||औरसः क्षेत्रजश्चैव क्रयक्रीतश्च पालितः ॥
पौनर्भवः पुनर्दत्तः कुंडो गोलस्तथा परः ॥
कानीनश्च सहोढश्च अश्वत्थो ब्रह्मवृक्षकः
eteṣāmapi yadyekaḥ puruṣāṇāṃ na jāyate ||
tannūnaṃ narake vāsaḥ puṃsaṃjñe vai prajāyate
||7||एतेषामपि यद्येकः पुरुषाणां न जायते ॥
तन्नूनं नरके वासः पुंसंज्ञे वै प्रजायते
sūta uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya gālavasya mahātmanaḥ ||
aputratvātparaṃ duḥkhaṃ jagāma vidurastadā
||8||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गालवस्य महात्मनः ॥
अपुत्रत्वात्परं दुःखं जगाम विदुरस्तदा
taptastaṃ gālavaḥ prāha mā tvaṃ duḥkhapadaṃ vraja ||
madvākyātputrakaṃ vṛkṣaṃ viṣṇusaṃjñaṃ drutaṃ kuru
||9||तप्तस्तं गालवः प्राह मा त्वं दुःखपदं व्रज ॥
मद्वाक्यात्पुत्रकं वृक्षं विष्णुसंज्ञं द्रुतं कुरु
tasmātprāpsyasi niḥśeṣaṃ phalaṃ putrasamudbhavam ||
gatvā puṇyatame deśe raktaśṛṃgasya mūrdhani
||10||तस्मात्प्राप्स्यसि निःशेषं फलं पुत्रसमुद्भवम् ॥
गत्वा पुण्यतमे देशे रक्तशृंगस्य मूर्धनि
hāṭakeśvaraje kṣetre sarvavṛddhiśubhodaye ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā vidurastatkṣaṇādyayau
||11||हाटकेश्वरजे क्षेत्रे सर्ववृद्धिशुभोदये ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विदुरस्तत्क्षणाद्ययौ
tatsthānaṃ gālavoddiṣṭaṃ harṣeṇa mahatānvitaḥ ||
tatrāśvatthataruṃ sthāpya putratve cābhiṣecya ca
||12||तत्स्थानं गालवोद्दिष्टं हर्षेण महतान्वितः ॥
तत्राश्वत्थतरुं स्थाप्य पुत्रत्वे चाभिषेच्य च
vaivāhikena vidhinā kṛtakṛtyo babhūva ha ||
tato babhrāma tatkṣetraṃ tīrthayātrāparāyaṇaḥ
||13||वैवाहिकेन विधिना कृतकृत्यो बभूव ह ॥
ततो बभ्राम तत्क्षेत्रं तीर्थयात्रापरायणः
kīrtitāni vicitrāṇi rājarṣīṇāṃ mahātmanām ||
śrutvā sthānāni gatvā ca dadarśa sthānadevatāḥ
||4||कीर्तितानि विचित्राणि राजर्षीणां महात्मनाम् ॥
श्रुत्वा स्थानानि गत्वा च ददर्श स्थानदेवताः
sa dṛṣṭvā kuruvṛddhasya kīrtanāni mahātmanaḥ ||
tataścakre matiṃ tatra divyaprāsādakarmaṇi
||15||स दृष्ट्वा कुरुवृद्धस्य कीर्तनानि महात्मनः ॥
ततश्चक्रे मतिं तत्र दिव्यप्रासादकर्मणि
tato māheśvaraṃ liṃgaṃ vaṭādhastādvidhāya saḥ ||
viṣṇuṃ ca sthāpayāmāsa aśvatthasya taroradhaḥ
||16||ततो माहेश्वरं लिंगं वटाधस्ताद्विधाय सः ॥
विष्णुं च स्थापयामास अश्वत्थस्य तरोरधः
niveśya ca tathā divyaṃ brāhmaṇebhyo nyavedayat ||
etaddevatrayaṃ kṣetre yuṣmākaṃ hi mayā kṛtam ||
bhavadbhiḥ sakalā cāsya cintākāryā sadaiva hi
||17||निवेश्य च तथा दिव्यं ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत् ॥
एतद्देवत्रयं क्षेत्रे युष्माकं हि मया कृतम् ॥
भवद्भिः सकला चास्य चिन्ताकार्या सदैव हि
brāhmaṇā ūcuḥ
vayamasya kariṣyāmo yātrādyāḥ sakalāḥ kriyāḥ
||18||वयमस्य करिष्यामो यात्राद्याः सकलाः क्रियाः
tathā vaṃśodbhavā ye ca putrāḥ pautrāstathāpare ||
kariṣyaṃti kriyāḥ sarvāstvaṃ gaccha svagṛhaṃ prati
||19||तथा वंशोद्भवा ये च पुत्राः पौत्रास्तथापरे ॥
करिष्यंति क्रियाः सर्वास्त्वं गच्छ स्वगृहं प्रति
tato jagāma viduraḥ svapuraṃ prati harṣitaḥ ||
kṛtakṛtyo dvijāste ca cakrurvākyaṃ tadudbhavam
||20||ततो जगाम विदुरः स्वपुरं प्रति हर्षितः ॥
कृतकृत्यो द्विजास्ते च चक्रुर्वाक्यं तदुद्भवम्
māghamāsasya saptamyāṃ sūryavāreṇa yo naraḥ ||
pūjayedbhāskaraṃ tatra sa yāti paramāṃ gatim
||21||माघमासस्य सप्तम्यां सूर्यवारेण यो नरः ॥
पूजयेद्भास्करं तत्र स याति परमां गतिम्
śivaṃ vā somavāreṇa śuklāṣṭamyāṃ viśeṣataḥ ||
śayane bodhane viṣṇuṃ samyakchraddhāsamanvitaḥ
||22||शिवं वा सोमवारेण शुक्लाष्टम्यां विशेषतः ॥
शयने बोधने विष्णुं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
tasmātsarvaprayatnena devānāṃ tattrayaṃ śubham ||
pūjanīyaṃ viśeṣeṇa naraiḥ svargatimīpsubhiḥ
||23||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन देवानां तत्त्रयं शुभम् ॥
पूजनीयं विशेषेण नरैः स्वर्गतिमीप्सुभिः
tatra siddhiṃ gatāḥ pūrvaṃ munayaḥ saṃśitavratāḥ ||
vidureśvaramārādhya śataśo'tha sahasraśaḥ
||24||तत्र सिद्धिं गताः पूर्वं मुनयः संशितव्रताः ॥
विदुरेश्वरमाराध्य शतशोऽथ सहस्रशः
tatastatsiddhidaṃ jñātvā liṃgaṃ vai pākaśāsanaḥ ||
pāṃsubhiḥ pūrayāmāsa yathā kaścinna budhyate
||25||ततस्तत्सिद्धिदं ज्ञात्वा लिंगं वै पाकशासनः ॥
पांसुभिः पूरयामास यथा कश्चिन्न बुध्यते
kasyacittvatha kālasya vidurastatra cāgataḥ ||
dṛṣṭvā lopagataṃ liṃgaṃ duḥkhena mahatānvitaḥ
||26||कस्यचित्त्वथ कालस्य विदुरस्तत्र चागतः ॥
दृष्ट्वा लोपगतं लिंगं दुःखेन महतान्वितः
etasminneva kāle tu vāguvācāśarīriṇī ||
mā tvaṃ kuru viṣādaṃ hi liṃgārthe vidurādhunā
||27||एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी ॥
मा त्वं कुरु विषादं हि लिंगार्थे विदुराधुना
yo'yaṃ sa dṛśyate vālo vaṭastasya tale sthitā ||
devadroṇiḥ sureśena pāṃsubhiḥ paripūritā
||28||योऽयं स दृश्यते वालो वटस्तस्य तले स्थिता ॥
देवद्रोणिः सुरेशेन पांसुभिः परिपूरिता
tato gajāhvayāttūrṇaṃ samānīya dhanaṃ bahu ||
śodhayāmāsa tatsthānaṃ divārātramatandritaḥ
||29||ततो गजाह्वयात्तूर्णं समानीय धनं बहु ॥
शोधयामास तत्स्थानं दिवारात्रमतन्द्रितः
tato vilokya tāndevānharṣeṇa mahatānvitaḥ ||
prāsādaṃ nirmame teṣāṃ yogyaṃ sādhvabhisaṃsthitam
||30||ततो विलोक्य तान्देवान्हर्षेण महतान्वितः ॥
प्रासादं निर्ममे तेषां योग्यं साध्वभिसंस्थितम्
kailāsaśikharākāraṃ bhāskarārthe mahāmuniḥ ||
jaṭāmadhyagataṃ dṛṣṭvā vaṭasya ca maheśvaram
||31||कैलासशिखराकारं भास्करार्थे महामुनिः ॥
जटामध्यगतं दृष्ट्वा वटस्य च महेश्वरम्
prāsādaṃ nākarottatra liṃgaṃ yāvanna cālayet ||
vāsudevasya yogyāṃ ca kṛtvā śālāṃ bṛhattarām
||32||प्रासादं नाकरोत्तत्र लिंगं यावन्न चालयेत् ॥
वासुदेवस्य योग्यां च कृत्वा शालां बृहत्तराम्
dattvā vṛttiṃ ca saṃhṛṣṭo brāhmaṇebhyo nivedya ca ||
jagāma svāśramaṃ bhūyo viprānāmaṃtrya tāṃstataḥ
||33||दत्त्वा वृत्तिं च संहृष्टो ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य च ॥
जगाम स्वाश्रमं भूयो विप्रानामंत्र्य तांस्ततः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye vidurakṛtadevaprāsādavṛttānta varṇanaṃnāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 59 ||