aśvatthamahimavarṇanam
paijavana uvāca
śrīḥ kathaṃ tulasīrūpā bilvavṛkṣe ca pārvatī ||
etacca vistareṇa tvaṃ mune tattvaṃ vada prabho
||1||श्रीः कथं तुलसीरूपा बिल्ववृक्षे च पार्वती ॥
एतच्च विस्तरेण त्वं मुने तत्त्वं वद प्रभो
gālava uvāca
purā daivāsure yuddhe dānavā baladarpitāḥ ||
devānnijaghnuḥ saṃgrāme ghorarūpāḥ sudāruṇāḥ
||2||पुरा दैवासुरे युद्धे दानवा बलदर्पिताः ॥
देवान्निजघ्नुः संग्रामे घोररूपाः सुदारुणाः
devāśca bhaya saṃvignā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ ||
te stutvā pitaraṃ natvā vṛhaspatipuraḥsarāḥ
||3||देवाश्च भय संविग्ना ब्रह्माणं शरणं ययुः ॥
ते स्तुत्वा पितरं नत्वा वृहस्पतिपुरःसराः
tasthuḥ prāṃjalayaḥ sarve tānuvāca pitāmahaḥ ||
kimarthaṃ mlānavadanā asmadgehamupāgatāḥ
||4||तस्थुः प्रांजलयः सर्वे तानुवाच पितामहः ॥
किमर्थं म्लानवदना अस्मद्गेहमुपागताः
kāraṇaṃ kathyatāmāśu vahnīndravasubhiryutāḥ ||
devā ūcuḥ ||
daityaiḥ parājitāstāta saṃgare'dbhutakāribhiḥ
||9||कारणं कथ्यतामाशु वह्नीन्द्रवसुभिर्युताः ॥
देवा ऊचुः ॥
दैत्यैः पराजितास्तात संगरेऽद्भुतकारिभिः
vayaṃ sarve parākrāṃtā atastvāṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||
trāhyasmāndevadeveśa śaraṇaṃ samupāgatān
||6||वयं सर्वे पराक्रांता अतस्त्वां शरणं गताः ॥
त्राह्यस्मान्देवदेवेश शरणं समुपागतान्
tacchrutvā bhagavānprāha brahmā lokapitāmahaḥ ||
mayā na śakyate karttuṃ pakṣaḥ kasya janasya ca
||7||तच्छ्रुत्वा भगवान्प्राह ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
मया न शक्यते कर्त्तुं पक्षः कस्य जनस्य च
vakṣyāmyupāyaṃ saddharmāśritānāṃ bhavatāṃ puraḥ ||
ekadā śivabhaktānāṃ vivādaḥ sumahānabhūt ||
samaṃ keśavabhaktaiśca parasparajigīṣayā ||
tatastu bhagavānrudraḥ svabhaktānāṃ ca paśyatām
||9||वक्ष्याम्युपायं सद्धर्माश्रितानां भवतां पुरः ॥
एकदा शिवभक्तानां विवादः सुमहानभूत् ॥
समं केशवभक्तैश्च परस्परजिगीषया ॥
ततस्तु भगवान्रुद्रः स्वभक्तानां च पश्यताम्
aikyaṃ viṣṇugaṇaiḥ kurvandadhre rūpaṃ mahādbhutam ||
tadā hariharākhyaṃ ca dehārddhābhyāṃ dadhāra saḥ
||10||ऐक्यं विष्णुगणैः कुर्वन्दध्रे रूपं महाद्भुतम् ॥
तदा हरिहराख्यं च देहार्द्धाभ्यां दधार सः
haraścaivārddhadehena viṣṇurarddhena cābhavat ||
ekato viṣṇucihnāni haracihnāni caikataḥ
||11||हरश्चैवार्द्धदेहेन विष्णुरर्द्धेन चाभवत् ॥
एकतो विष्णुचिह्नानि हरचिह्नानि चैकतः
ekato vainateyaśca vṛṣabhaścānyato'bhavat ||
vāmato meghavarṇābho deho'śmanicayopamaḥ
||12||एकतो वैनतेयश्च वृषभश्चान्यतोऽभवत् ॥
वामतो मेघवर्णाभो देहोऽश्मनिचयोपमः
karpūragauraḥ savye tu samajāyata vai tadā ||
dvayoraikyasamaṃ viśvaṃ viśvamaikyamavarttata 13 ||
vibhedamatayo naṣṭāḥ śrutismṛtyarthabādhakāḥ ||
pākhaṃḍino haitukāśca sarve vismayamāgaman
||14||कर्पूरगौरः सव्ये तु समजायत वै तदा ॥
द्वयोरैक्यसमं विश्वं विश्वमैक्यमवर्त्तत १३ ॥
विभेदमतयो नष्टाः श्रुतिस्मृत्यर्थबाधकाः ॥
पाखंडिनो हैतुकाश्च सर्वे विस्मयमागमन्
svaṃsvaṃ mārgaṃ parityajya yayurnirvāṇapaddhatim ||
maṃdare pavataśreṣṭhe sā mūrtirnityasaṃstutā
||15||स्वंस्वं मार्गं परित्यज्य ययुर्निर्वाणपद्धतिम् ॥
मंदरे पवतश्रेष्ठे सा मूर्तिर्नित्यसंस्तुता
pramathādyairgaṇaiścaiva varttate'dyāpi niścalā ||
sṛṣṭisthityaṃtakartrī sā viśvabījamanaṃtakā
||16||प्रमथाद्यैर्गणैश्चैव वर्त्ततेऽद्यापि निश्चला ॥
सृष्टिस्थित्यंतकर्त्री सा विश्वबीजमनंतका
maheśaviṣṇasaṃyuktā sā smṛtā pāpanāśinī ||
yogidhyeyā sadāpūjya sattvādhāraguṇātigā
||17||महेशविष्णसंयुक्ता सा स्मृता पापनाशिनी ॥
योगिध्येया सदापूज्य सत्त्वाधारगुणातिगा
mumukṣavo'pi tāṃ dhyātvā prayāṃti paramaṃ padam ||
cāturmāsye viśeṣeṇa dhyātvā martyo hyamānuṣaḥ
||18||मुमुक्षवोऽपि तां ध्यात्वा प्रयांति परमं पदम् ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण ध्यात्वा मर्त्यो ह्यमानुषः
tatra gacchaṃti ye teṣāṃ sa devaḥ saṃvidhāsyati ||
ityuktvā bhagavāṃsteṣāṃ tatraivāṃtaradhīyata
||19||तत्र गच्छंति ये तेषां स देवः संविधास्यति ॥
इत्युक्त्वा भगवांस्तेषां तत्रैवांतरधीयत
te'pi vahnimukhā devāḥ prajagmurmaṃdarācalam ||
babhramustatra tatraiva vicinvānā maheśvaram
||20||तेऽपि वह्निमुखा देवाः प्रजग्मुर्मंदराचलम् ॥
बभ्रमुस्तत्र तत्रैव विचिन्वाना महेश्वरम्
pārvatīṃ bilvavṛkṣasthāṃ lakṣmīṃ ca tulasīgatām ||
ādau sarvaṃ vṛkṣamayaṃ pūrvaṃ viśvamajāyata
||21||पार्वतीं बिल्ववृक्षस्थां लक्ष्मीं च तुलसीगताम् ॥
आदौ सर्वं वृक्षमयं पूर्वं विश्वमजायत
ete vṛkṣā mahāśreṣṭhāḥ sarve devāṃśasaṃbhavāḥ ||
eteṣāṃ sparśanādeva sarvapāpaiḥ pramucyate [
||22||एते वृक्षा महाश्रेष्ठाः सर्वे देवांशसंभवाः ॥
एतेषां स्पर्शनादेव सर्वपापैः प्रमुच्यते [
cāturmāsye viśeṣeṇa mahāpāpaughahāriṇaḥ ||
yadā tenaiva dadṛśurdevāstribhuvaneśvaram
||23||चातुर्मास्ये विशेषेण महापापौघहारिणः ॥
यदा तेनैव ददृशुर्देवास्त्रिभुवनेश्वरम्
tadākāśabhavā vāṇīṃ prāha devānyathārthataḥ ||
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ kṛpayā vṛkṣamāśritaḥ
||24||तदाकाशभवा वाणीं प्राह देवान्यथार्थतः ॥
ईश्वरः सर्वभूतानां कृपया वृक्षमाश्रितः
cāturmāsye'tha saṃprāpte sarvabhūtadayākaraḥ ||
aśvattho'taḥ sadā sevyo maṃdavāre viśeṣataḥ ||
nityamaśvatthasaṃsparśātpāpaṃ yāti sahasradhā ||
dugdhena tarpaṇaṃ ye vai tilamiśreṇa bhaktitaḥ
||26||चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते सर्वभूतदयाकरः ॥
अश्वत्थोऽतः सदा सेव्यो मंदवारे विशेषतः ॥
नित्यमश्वत्थसंस्पर्शात्पापं याति सहस्रधा ॥
दुग्धेन तर्पणं ये वै तिलमिश्रेण भक्तितः
secanaṃ vā kariṣyaṃti tṛptistatpūrvajeṣu ca ||
darśanādeva vṛkṣasya pātakaṃ tu vinaśyati
||27||सेचनं वा करिष्यंति तृप्तिस्तत्पूर्वजेषु च ॥
दर्शनादेव वृक्षस्य पातकं तु विनश्यति
pippalaḥ pūjito dhyāto dṛṣṭaḥ sevita eva vā ||
pāparogavināśāya cāturmāsye viśeṣataḥ ||
aśvatthaṃ pūjitaṃ siktaṃ sarvabhūtasukhāvaham
||28||पिप्पलः पूजितो ध्यातो दृष्टः सेवित एव वा ॥
पापरोगविनाशाय चातुर्मास्ये विशेषतः ॥
अश्वत्थं पूजितं सिक्तं सर्वभूतसुखावहम्
sarvāmayaharaṃ caiva sarvapāpaughahāriṇam ||
ye narāḥ kīrtayiṣyaṃti nāmāpyaśvatthavṛkṣajam
||29||सर्वामयहरं चैव सर्वपापौघहारिणम् ॥
ये नराः कीर्तयिष्यंति नामाप्यश्वत्थवृक्षजम्
na teṣāṃ yamalokasya bhayaṃ mārge prajāyate ||
kuṃkumaiścaṃdanaiścaiva suliptaṃ yaśca kārayeta
||30||न तेषां यमलोकस्य भयं मार्गे प्रजायते ॥
कुंकुमैश्चंदनैश्चैव सुलिप्तं यश्च कारयेत
tasya tāpatrayābhāvo vaikuṃṭhe gaṇatā bhavet ||
duḥsvapnaṃ duṣṭaciṃtāñca duṣṭajvaraparābhavān
||31||तस्य तापत्रयाभावो वैकुंठे गणता भवेत् ॥
दुःस्वप्नं दुष्टचिंताञ्च दुष्टज्वरपराभवान्
vilayaṃ naya pāpāni pippala tvaṃ haripriya ||
maṃtreṇānena ye devāḥ pūjayiṣyaṃti pippalam
||32||विलयं नय पापानि पिप्पल त्वं हरिप्रिय ॥
मंत्रेणानेन ये देवाः पूजयिष्यंति पिप्पलम्
tatasteṣāṃ dharmarājo jāyate vākyakārakaḥ ||
aśvattho vacanenāpi prokto jñānaprado nṛṇām |
śruto harati pāpaṃ ca janmādi maraṇāvadhi ||
aśvatthasevanaṃ puṇyaṃ cāturmāsye viśeṣataḥ
||34||ततस्तेषां धर्मराजो जायते वाक्यकारकः ॥
अश्वत्थो वचनेनापि प्रोक्तो ज्ञानप्रदो नृणाम् ।
श्रुतो हरति पापं च जन्मादि मरणावधि ॥
अश्वत्थसेवनं पुण्यं चातुर्मास्ये विशेषतः
supte deve vṛkṣamadhyamāsthāya bhagavānprabhuḥ ||
jalaṃ pṛthvīgataṃ sarvaṃ prapibanniva sevate
||35||सुप्ते देवे वृक्षमध्यमास्थाय भगवान्प्रभुः ॥
जलं पृथ्वीगतं सर्वं प्रपिबन्निव सेवते
jalaṃ viṣṇurjalatvena viṣṇureva raso mahān ||
tasmādvṛkṣagato viṣṇuścāturmāsye'ghanāśanaḥ
||36||जलं विष्णुर्जलत्वेन विष्णुरेव रसो महान् ॥
तस्माद्वृक्षगतो विष्णुश्चातुर्मास्येऽघनाशनः
sarvabhūtagato viṣṇurāpyāyayati vai jagat ||
tathāśvatthagataṃ viṣṇuṃ yo namasyenna nārakī
||37||सर्वभूतगतो विष्णुराप्याययति वै जगत् ॥
तथाश्वत्थगतं विष्णुं यो नमस्येन्न नारकी
aśvatthaṃ ropayedyastu pṛthivyāṃ prayato naraḥ ||
tasya pāpasahasrāṇi vilayaṃ yāṃti tatkṣaṇāt
||38||अश्वत्थं रोपयेद्यस्तु पृथिव्यां प्रयतो नरः ॥
तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्
aśvatthaḥ sarvavṛkṣāṇāṃ pavitro maṃgalānvitaḥ ||
muktido ropito dhyātaścāturmāsye'ghanāśanaḥ
||39||अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवित्रो मंगलान्वितः ॥
मुक्तिदो रोपितो ध्यातश्चातुर्मास्येऽघनाशनः
aśvatthe caraṇaṃ dattvā brahmahatyā prajāyate ||
niṣkāraṇaṃ saṃkuthitvā narake pacyate dhruvam
||40||अश्वत्थे चरणं दत्त्वा ब्रह्महत्या प्रजायते ॥
निष्कारणं संकुथित्वा नरके पच्यते ध्रुवम्
mūle viṣṇuḥ sthito nityaṃ skaṃdhe keśava eva ca ||
nārāyaṇastu śākhāsu patreṣu bhagavānhariḥ
||41||मूले विष्णुः स्थितो नित्यं स्कंधे केशव एव च ॥
नारायणस्तु शाखासु पत्रेषु भगवान्हरिः
phale'cyuto na saṃdehaḥ sarvadevaiḥ samanvitaḥ ||
cāturmāsye viśeṣeṇa drumapūjī sa muktibhāk
||42||फलेऽच्युतो न संदेहः सर्वदेवैः समन्वितः ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण द्रुमपूजी स मुक्तिभाक्
tasmātsarvaprayatnena sadaivāśvatthasevanam ||
yaḥ karoti naro bhaktyā pāpaṃ yāti dinodbhavam
||43||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सदैवाश्वत्थसेवनम् ॥
यः करोति नरो भक्त्या पापं याति दिनोद्भवम्
sa eva viṣṇurdruma eva mūrto mahātmabhiḥ sevitapuṇyamūlaḥ ||
yasyāśrayaḥ pāpasahasrahaṃtā bhavennṛṇāṃ kāmadugho guṇāḍhyaḥ
||44||स एव विष्णुर्द्रुम एव मूर्तो महात्मभिः सेवितपुण्यमूलः ॥
यस्याश्रयः पापसहस्रहंता भवेन्नृणां कामदुघो गुणाढ्यः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye paijavanopākhyāna aśvatthamahimavarṇanaṃnāma saptacatvāriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 247 ||