tasyaiva paścime bhāge mṛgatīrthamanuttamam
sūta uvāca
tasyaiva paścime bhāge mṛgatīrthamanuttamam ||
asti puṇyatamaṃ khyātaṃ samaste dharaṇītale ||
tatra ye mānavāstīrthe samyakchraddhāsamanvitāḥ ||
caitraśuklacaturdaśyāṃ snānaṃ kurvaṃtibhāskare
||2||तस्यैव पश्चिमे भागे मृगतीर्थमनुत्तमम् ॥
अस्ति पुण्यतमं ख्यातं समस्ते धरणीतले ॥
तत्र ये मानवास्तीर्थे सम्यक्छ्रद्धासमन्विताः ॥
चैत्रशुक्लचतुर्दश्यां स्नानं कुर्वंतिभास्करे
madhye sthite na te yāṃti tiryagyonau kathaṃcana ||
api pāpasamopetā doṣaiḥ sarvaiḥ samanvitāḥ
||3||मध्ये स्थिते न ते यांति तिर्यग्योनौ कथंचन ॥
अपि पापसमोपेता दोषैः सर्वैः समन्विताः
kṛtaghnā nāstikāścaurā maryādābhedakāstathā ||
snātā ye tatra sattīrthe te yāṃti paramāṃ gatim ||
vimānavaramārūḍhāḥ stūyamānāśca kiṃnaraiḥ
||4||कृतघ्ना नास्तिकाश्चौरा मर्यादाभेदकास्तथा ॥
स्नाता ये तत्र सत्तीर्थे ते यांति परमां गतिम् ॥
विमानवरमारूढाः स्तूयमानाश्च किंनरैः
ṛṣaya ūcuḥ
mṛgatīrthaṃ kathaṃ tatra saṃjātaṃ sūtanaṃdana ||
kiṃ prabhāvaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||5||मृगतीर्थं कथं तत्र संजातं सूतनंदन ॥
किं प्रभावं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः
sūta uvāca
pūrvaṃ tatra mahāraṇye nānāmṛgagaṇāvṛte ||
nānāvihaṃgasaṃghuṣṭe nānāvṛkṣasamākule
||6||पूर्वं तत्र महारण्ये नानामृगगणावृते ॥
नानाविहंगसंघुष्टे नानावृक्षसमाकुले
samāyātā mahāraudrā lubdha kāścāpapāṇayaḥ ||
kṛṣṇāṃgā bhramamāṇāste yamadūtā ivā'pare
||7||समायाता महारौद्रा लुब्ध काश्चापपाणयः ॥
कृष्णांगा भ्रममाणास्ते यमदूता इवाऽपरे
etasminnaṃtare dṛṣṭaṃ mṛgayūthaṃ taroradhaḥ ||
upaviṣṭaṃ suviśrabdhaṃ taistadā dvija sattamāḥ
||8||एतस्मिन्नंतरे दृष्टं मृगयूथं तरोरधः ॥
उपविष्टं सुविश्रब्धं तैस्तदा द्विज सत्तमाः
atha tām̐llubdhakāndṛṣṭvā dūrato'pi bhayāturāḥ ||
palāyanaparāḥ sarve mṛgā jagmurdrutaṃ tataḥ
||9||अथ ताँल्लुब्धकान्दृष्ट्वा दूरतोऽपि भयातुराः ॥
पलायनपराः सर्वे मृगा जग्मुर्द्रुतं ततः
atha te sannidhau dṛṣṭvā gaṃbhīraṃ salilāśayam ||
praviṣṭā hariṇāḥ sarve bhayārtāḥ śarapīḍitāḥ
||10||अथ ते सन्निधौ दृष्ट्वा गंभीरं सलिलाशयम् ॥
प्रविष्टा हरिणाः सर्वे भयार्ताः शरपीडिताः
tatastatsalilasyāṃtaste mṛgāḥ sarva eva hi ||
mānuṣatvamanuprāptāstatprabhāvā ddvijottamāḥ
||11||ततस्तत्सलिलस्यांतस्ते मृगाः सर्व एव हि ॥
मानुषत्वमनुप्राप्तास्तत्प्रभावा द्द्विजोत्तमाः
atha tānmānuṣībhūtānpapracchurlubdhakā mṛgān ||
mṛgayūthaṃ samāyātaṃ mārgeṇānena sāṃpratam ||
kena mārgeṇa niryātaṃ tasmādvadata mā ciram
||12||अथ तान्मानुषीभूतान्पप्रच्छुर्लुब्धका मृगान् ॥
मृगयूथं समायातं मार्गेणानेन सांप्रतम् ॥
केन मार्गेण निर्यातं तस्माद्वदत मा चिरम्
mānuṣā ūcuḥ
vayaṃ te hariṇāḥ sarve mānuṣatvaṃ sudurlabham ||
tīrthasyā'sya prabhāvena prāptāḥ satyaṃ na saṃśayaḥ
||13||वयं ते हरिणाः सर्वे मानुषत्वं सुदुर्लभम् ॥
तीर्थस्याऽस्य प्रभावेन प्राप्ताः सत्यं न संशयः
tacchrutvā vismayāviṣṭāstataste lubdhakā drutam ||
tyaktvā dhanūṃṣi bāṇāṃśca snānaṃ tatra pracakrire
||4||तच्छ्रुत्वा विस्मयाविष्टास्ततस्ते लुब्धका द्रुतम् ॥
त्यक्त्वा धनूंषि बाणांश्च स्नानं तत्र प्रचक्रिरे
snānamātrāttataḥ sarve divyamālyānulepanāḥ ||
divyagātradharā sarve saṃjātāḥ pārthivottamāḥ
||15||स्नानमात्रात्ततः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः ॥
दिव्यगात्रधरा सर्वे संजाताः पार्थिवोत्तमाः
ṛṣaya ūcuḥ
atyāścaryamidaṃ sūta yattvayā parikīrtitam ||
snānamātreṇa te prāptā lubdhakāstādṛśaṃ vapuḥ
||16||अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥
स्नानमात्रेण ते प्राप्ता लुब्धकास्तादृशं वपुः
tathā mānuṣyamāpannā mṛgāstoyāvagāhanāt ||
tatkathaṃ medinīpṛṣṭhe tattīrthaṃ saṃbabhūva ha
||17||तथा मानुष्यमापन्ना मृगास्तोयावगाहनात् ॥
तत्कथं मेदिनीपृष्ठे तत्तीर्थं संबभूव ह
sūta uvāca
liṃgabhedodbhavaṃ toyaṃ yatpurā vaḥ prakīrtitam ||
ācchannaṃ pāṃsubhiḥ kṛtsnaṃ vāyunā śakraśāsanāt
||18||लिंगभेदोद्भवं तोयं यत्पुरा वः प्रकीर्तितम् ॥
आच्छन्नं पांसुभिः कृत्स्नं वायुना शक्रशासनात्
valmīkaraṃdhramāsādya tanniṣkrāṃtaṃ punardvijāḥ ||
kālena mahatā tatra pradeśe svalpameva hi
||19||वल्मीकरंध्रमासाद्य तन्निष्क्रांतं पुनर्द्विजाः ॥
कालेन महता तत्र प्रदेशे स्वल्पमेव हि
yatra snātaḥ purā sadyastriśaṃkuḥ pṛthivīpatiḥ ||
divyaṃ vapuḥ punaḥ prāpta ścaṃḍālatvena saṃsthitaḥ
||20||यत्र स्नातः पुरा सद्यस्त्रिशंकुः पृथिवीपतिः ॥
दिव्यं वपुः पुनः प्राप्त श्चंडालत्वेन संस्थितः
etasmātkāraṇāttatra snātāḥ sāraṃgalubdhakāḥ ||
sarve pāpavinirmuktāḥ saṃprāptāḥ paramaṃ vapuḥ
||21||एतस्मात्कारणात्तत्र स्नाताः सारंगलुब्धकाः ॥
सर्वे पापविनिर्मुक्ताः संप्राप्ताः परमं वपुः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye mṛgatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāmatrayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||