viśvāmitrakṛtatriśaṃkuyājanopakramavarṇanam
sūta uvāca
triśaṃkuriti saṃcintya viśvāmitraṃ mahāmunim|
manasā suciraṃ kālaṃ tataścakre viniścayam
||1||त्रिशंकुरिति संचिन्त्य विश्वामित्रं महामुनिम्।
मनसा सुचिरं कालं ततश्चक्रे विनिश्चयम्
viśvāmitraṃ parityajya nānyosti bhuvanatraye|
yaḥ kuryānme paritrāṇaṃ duḥkhādasmātsudāruṇāt
||2||विश्वामित्रं परित्यज्य नान्योस्ति भुवनत्रये।
यः कुर्यान्मे परित्राणं दुःखादस्मात्सुदारुणात्
kurukṣetraṃ samuddiśya pratasthe sa tataḥ param|
suśrāṃtaḥ kṣutpipāsārto mārgapṛcchāparāyaṇaḥ
||3||कुरुक्षेत्रं समुद्दिश्य प्रतस्थे स ततः परम्।
सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो मार्गपृच्छापरायणः
tataḥ kālena saṃprāpya kurukṣetraṃ sa pārthivaḥ|
yatnenānveṣayāmāsa viśvāmitrāśramaṃ tataḥ
||4||ततः कालेन संप्राप्य कुरुक्षेत्रं स पार्थिवः।
यत्नेनान्वेषयामास विश्वामित्राश्रमं ततः
evaṃ cānveṣamāṇena tena bhūmibhṛtā tadā|
sudūrādeva saṃdṛṣṭaṃ nīladrumakadambakam
||5||एवं चान्वेषमाणेन तेन भूमिभृता तदा।
सुदूरादेव संदृष्टं नीलद्रुमकदम्बकम्
upariṣṭādbakairhaṃsairbhramamāṇaiḥ samaṃtataḥ|
āṭibhirmadgubhiścaiva samantājjalapakṣibhiḥ
||6||उपरिष्टाद्बकैर्हंसैर्भ्रममाणैः समंततः।
आटिभिर्मद्गुभिश्चैव समन्ताज्जलपक्षिभिः
sa matvā salilaṃ tatra pipāsārto mahīpatiḥ|
pratasthe satvaro hṛṣṭo jalavātahṛtaklamaḥ
||7||स मत्वा सलिलं तत्र पिपासार्तो महीपतिः।
प्रतस्थे सत्वरो हृष्टो जलवातहृतक्लमः
athāpaśyanmanohāri saumyasattvaniṣevitam|
āśramaṃ naditīrasthaṃ manaḥśokavināśanam
||8||अथापश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम्।
आश्रमं नदितीरस्थं मनःशोकविनाशनम्
puṣpitaiḥ phalitairvṛkṣaiḥ samaṃtātparivāritam|
vividhairmadhurārāvairnāditaṃ vihagottamaiḥ
||9||पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवारितम्।
विविधैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः
krīḍaṃti nakulāḥ sarpairūlūkā yatra vāyasaiḥ|
mūṣakairvṛṣadaṃśāśca dvīpino vividhairmṛgaiḥ
||10||क्रीडंति नकुलाः सर्पैरूलूका यत्र वायसैः।
मूषकैर्वृषदंशाश्च द्वीपिनो विविधैर्मृगैः
athāpaśyannadītīre sa tapasvigaṇāvṛtam|
svādhyāyanirataṃ dāṃtaṃ viśvāmitraṃ taponidhinam
||11||अथापश्यन्नदीतीरे स तपस्विगणावृतम्।
स्वाध्यायनिरतं दांतं विश्वामित्रं तपोनिधिनम्
tejasā tapasātīva dīpyamānamivānalam|
cīravalkalasaṃvītaṃ śālavṛkṣaṃ samāśritam
||12||तेजसा तपसातीव दीप्यमानमिवानलम्।
चीरवल्कलसंवीतं शालवृक्षं समाश्रितम्
atha gatvā sa rājendro dūrastho'pi praṇamya tam|
aṣṭāṃgena praṇāmena svanāma parikīrtayan
||13||अथ गत्वा स राजेन्द्रो दूरस्थोऽपि प्रणम्य तम्।
अष्टांगेन प्रणामेन स्वनाम परिकीर्तयन्
tathānyānapi tacchiṣyānkṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ|
yathākramaṃ yathājyeṣṭhaṃ śraddhayā parayā yutaḥ
||14||तथान्यानपि तच्छिष्यान्कृताञ्जलिपुटः स्थितः।
यथाक्रमं यथाज्येष्ठं श्रद्धया परया युतः
dhūlidhūsaritāṃgaṃ taṃ te tu dṛṣṭvā mahīpatim|
caṃḍāla iti manvānāścihnairgātrasamudbhavaiḥ
||15||धूलिधूसरितांगं तं ते तु दृष्ट्वा महीपतिम्।
चंडाल इति मन्वानाश्चिह्नैर्गात्रसमुद्भवैः
bhartsayāmāsurevātha vacanaiḥ paruṣākṣaraiḥ|
dhikchabdaiśca tathaivānye yāhiyāhīti cāsakṛt
||16||भर्त्सयामासुरेवाथ वचनैः परुषाक्षरैः।
धिक्छब्दैश्च तथैवान्ये याहियाहीति चासकृत्
kastvaṃ pāpeha saṃprāpto munīnāmāśramottame|
vedadhvanisamākīrṇe sādhūnāmapi durlabhe
||17||कस्त्वं पापेह संप्राप्तो मुनीनामाश्रमोत्तमे।
वेदध्वनिसमाकीर्णे साधूनामपि दुर्लभे
tasmādgaccha drutaṃ yāvanna kaścittāpasastava|
dattvā śāpaṃ karotyāśu prāṇānāmapi saṃkṣayam
||18||तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चित्तापसस्तव।
दत्त्वा शापं करोत्याशु प्राणानामपि संक्षयम्
triśaṃkuruvāca
triśaṃkurnāma bhūpo'haṃ sūryavaṃśasamudbhavaḥ|
śapto vasiṣṭhaputraiśca caṃḍālatve niyojitaḥ
||19||त्रिशंकुर्नाम भूपोऽहं सूर्यवंशसमुद्भवः।
शप्तो वसिष्ठपुत्रैश्च चंडालत्वे नियोजितः
so'haṃ śaraṇamāpannaḥ śāpamuktyai dvijottamāḥ|
viśvāmitraṃ jaganmitraṃ nānyā me'sti gatiḥ parā
||20||सोऽहं शरणमापन्नः शापमुक्त्यै द्विजोत्तमाः।
विश्वामित्रं जगन्मित्रं नान्या मेऽस्ति गतिः परा
viśvāmitra uvāca
vasiṣṭhasya bhavānyājyastatputrāṇāṃ viśeṣataḥ|
tatkasmādīdṛśe pāpe taistvamadya niyojitaḥ
||21||वसिष्ठस्य भवान्याज्यस्तत्पुत्राणां विशेषतः।
तत्कस्मादीदृशे पापे तैस्त्वमद्य नियोजितः
ko'parādhastvayā teṣāṃ kṛtaḥ pārthivasattama|
prāṇadrohaḥ kṛtaḥ kiṃ vā dāradharṣaṇasaṃbhavaḥ
||22||कोऽपराधस्त्वया तेषां कृतः पार्थिवसत्तम।
प्राणद्रोहः कृतः किं वा दारधर्षणसंभवः
triśaṃkuruvāca
anenaiva śarīreṇa svargāya gamanaṃ prati|
mayā saṃprārthito yajño vasiṣṭhānmunisattamāt
||23||अनेनैव शरीरेण स्वर्गाय गमनं प्रति।
मया संप्रार्थितो यज्ञो वसिष्ठान्मुनिसत्तमात्
tenoktaṃ na sa yajño'sti yena svarge pragamyate|
anenaiva śarīreṇa muktvā dehāṃtaraṃ nṛpa
||24||तेनोक्तं न स यज्ञोऽस्ति येन स्वर्गे प्रगम्यते।
अनेनैव शरीरेण मुक्त्वा देहांतरं नृप
tacchrutvā sa mayā prokto yadi māṃ na nayiṣyati|
svargaṃ cānena kāyena sadyo yajñaprabhāvataḥ
||25||तच्छ्रुत्वा स मया प्रोक्तो यदि मां न नयिष्यति।
स्वर्गं चानेन कायेन सद्यो यज्ञप्रभावतः
tadanyaṃ gurumevādya kartāhaṃ nāsti saṃśayaḥ|
etajjñātvā muniḥ prāha yatkṣemaṃ tatsamācara
||26||तदन्यं गुरुमेवाद्य कर्ताहं नास्ति संशयः।
एतज्ज्ञात्वा मुनिः प्राह यत्क्षेमं तत्समाचर
tato'haṃ tena saṃtyaktastatputrānprāpya niṣṭhurān|
proktavānatha tatsarvaṃ yadvasiṣṭhasya kīrtitam
||27||ततोऽहं तेन संत्यक्तस्तत्पुत्रान्प्राप्य निष्ठुरान्।
प्रोक्तवानथ तत्सर्वं यद्वसिष्ठस्य कीर्तितम्
tatastaiḥ śokasaṃtaptaiḥ śaptosmi munisattama|
nītaścemāṃ daśāṃ pāpāṃ caṃḍālatve niyojitaḥ
||28||ततस्तैः शोकसंतप्तैः शप्तोस्मि मुनिसत्तम।
नीतश्चेमां दशां पापां चंडालत्वे नियोजितः
so'haṃ tvāṃ manasā dhyātvā sudūrādiharāgataḥ(?)|
āśāṃ garīyasīṃ kṛtvā kurukṣetre munīśvara
||29||सोऽहं त्वां मनसा ध्यात्वा सुदूरादिहरागतः(?)।
आशां गरीयसीं कृत्वा कुरुक्षेत्रे मुनीश्वर
nāsādhyaṃ vidyate kiṃcittriṣu lokeṣu te mune|
tasmātkuru pratīkāraṃ duḥkhitasya mamādhunā
||30||नासाध्यं विद्यते किंचित्त्रिषु लोकेषु ते मुने।
तस्मात्कुरु प्रतीकारं दुःखितस्य ममाधुना
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro munīśvaraḥ|
vasiṣṭhaspardhayovāca munimadhye vyavasthitaḥ
||31||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः।
वसिष्ठस्पर्धयोवाच मुनिमध्ये व्यवस्थितः
ahaṃ tvāṃ yājayiṣyāmi tena yajñena pārthiva|
gacchasi tridivaṃ yena iṣṭamātreṇa tatkṣaṇāt
||32||अहं त्वां याजयिष्यामि तेन यज्ञेन पार्थिव।
गच्छसि त्रिदिवं येन इष्टमात्रेण तत्क्षणात्
tvamevaṃ vihito bhūpa vāsiṣṭhairaṃtyajastu taiḥ|
mayā bhūyo'pi bhūpālaḥ kartavyo nātra saṃśayaḥ
||33||त्वमेवं विहितो भूप वासिष्ठैरंत्यजस्तु तैः।
मया भूयोऽपि भूपालः कर्तव्यो नात्र संशयः
tasmādāgaccha bhūpāla tīrthayātrāṃ mayā saha|
kuru tīrthaprabhāveṇa yena tvaṃ syāḥ śuciḥ punaḥ
||34||तस्मादागच्छ भूपाल तीर्थयात्रां मया सह।
कुरु तीर्थप्रभावेण येन त्वं स्याः शुचिः पुनः
tathā yajñakriyārhaśca caṃḍālatvavivarjitaḥ|
nāsti tatpātakaṃ yacca tīrthasnānānna naśyati
||35||तथा यज्ञक्रियार्हश्च चंडालत्वविवर्जितः।
नास्ति तत्पातकं यच्च तीर्थस्नानान्न नश्यति
sūta uvāca
evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā gādhiputro munīśvaraḥ|
triśaṃkuṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā tīrthayātrāmathāvrajat
||36||एवं स निश्चयं कृत्वा गाधिपुत्रो मुनीश्वरः।
त्रिशंकुं पृष्ठतः कृत्वा तीर्थयात्रामथाव्रजत्
kurukṣetraṃ sarasvatyāṃ prabhāse kurujāṃgale|
pṛthūdake gayāśīrṣe naimiṣe puṣkaratraye
||37||कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां प्रभासे कुरुजांगले।
पृथूदके गयाशीर्षे नैमिषे पुष्करत्रये
vārāṇasyāṃ prayāge ca kedāre śravaṇe nade|
citrakūṭe ca gokarṇe śāligrāme'caleśvare
||38||वाराणस्यां प्रयागे च केदारे श्रवणे नदे।
चित्रकूटे च गोकर्णे शालिग्रामेऽचलेश्वरे
śuklatīrthe surājyākhye dṛṣadvati nade śubhe|
athānyeṣu supuṇyeṣu tīrtheṣvāyataneṣu ca
||39||शुक्लतीर्थे सुराज्याख्ये दृषद्वति नदे शुभे।
अथान्येषु सुपुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च
evaṃ tasya nareṃdrasya sārdhaṃ tena mahātmanā|
atikrāṃto mahānkālo bhramamāṇasya bhūtale
||40||एवं तस्य नरेंद्रस्य सार्धं तेन महात्मना।
अतिक्रांतो महान्कालो भ्रममाणस्य भूतले
mucyate na ca pāpena caṃḍālatvena sa dvijāḥ|
evaṃvidheṣu tīrtheṣu snātopi ca pṛthakpṛthak
||41||मुच्यते न च पापेन चंडालत्वेन स द्विजाः।
एवंविधेषु तीर्थेषु स्नातोपि च पृथक्पृथक्
tataḥ kramātsamāyātaḥ so'rbudaṃ parvataṃ prati|
tatrāruhya samālokya pāpaghnamacaleśvaram
||42||ततः क्रमात्समायातः सोऽर्बुदं पर्वतं प्रति।
तत्रारुह्य समालोक्य पापघ्नमचलेश्वरम्
yāvadāyatanāttasmānnirgacchati munīśvaraḥ|
tāvattenekṣito nāmamārkaṃḍo munisattamaḥ
||43||यावदायतनात्तस्मान्निर्गच्छति मुनीश्वरः।
तावत्तेनेक्षितो नाममार्कंडो मुनिसत्तमः
so'pi dṛṣṭvā jaganmitraṃ viśvāmitraṃ munīśvaram|
provācātha kutaḥ prāptaḥ sāṃprataṃ tvaṃ munīśvara
||44||सोऽपि दृष्ट्वा जगन्मित्रं विश्वामित्रं मुनीश्वरम्।
प्रोवाचाथ कुतः प्राप्तः सांप्रतं त्वं मुनीश्वर
ko'yaṃ tavānugo raudro dṛśyate cāṃtyajākṛtiḥ|
etatsarvaṃ samācakṣva pṛcchato mama sanmune
||45||कोऽयं तवानुगो रौद्रो दृश्यते चांत्यजाकृतिः।
एतत्सर्वं समाचक्ष्व पृच्छतो मम सन्मुने
viśvāmitra uvāca
eṣa pārthivaśārdūlastriśaṃkuriti viśrutaḥ|
vasiṣṭhasya sutairnītaścaṃḍālatvaṃ prakopataḥ
||46||एष पार्थिवशार्दूलस्त्रिशंकुरिति विश्रुतः।
वसिष्ठस्य सुतैर्नीतश्चंडालत्वं प्रकोपतः
mayā cāsya pratijñātaṃ saptadvīpavatīṃ mahīm|
prabhramiṣyāmyahaṃ yāvanmedhyatvaṃ tvamupeṣyasi
||47||मया चास्य प्रतिज्ञातं सप्तद्वीपवतीं महीम्।
प्रभ्रमिष्याम्यहं यावन्मेध्यत्वं त्वमुपेष्यसि
bhrāṃto'haṃ bhūtale yāni tīrthānyāyatanāni ca|
nacaiṣa medhyatāṃ prāptaḥ pariśrāṃtosmi sāṃpratam
||48||भ्रांतोऽहं भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च।
नचैष मेध्यतां प्राप्तः परिश्रांतोस्मि सांप्रतम्
tasmātsarvāṃ mahīṃ tyaktvā lajjayā parayā yutaḥ|
dvīpānmahārṇavāṃstyaktvā saṃprayāsyāmyataḥ param
||49||तस्मात्सर्वां महीं त्यक्त्वा लज्जया परया युतः।
द्वीपान्महार्णवांस्त्यक्त्वा संप्रयास्याम्यतः परम्
mā vasiṣṭhasya putrāṇāmupahāsapadaṃ gataḥ|
pratijñārahito vipra satyamedbravīmyaham
||50||मा वसिष्ठस्य पुत्राणामुपहासपदं गतः।
प्रतिज्ञारहितो विप्र सत्यमेद्ब्रवीम्यहम्
śrīmārkaṃḍeya uvāca
yadyevaṃ muniśārdūla kuruṣva vacanaṃ mama|
saptadvīpavatīṃ pṛthvīṃ mā tyaktvā kutracidvraja
||51||यद्येवं मुनिशार्दूल कुरुष्व वचनं मम।
सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं मा त्यक्त्वा कुत्रचिद्व्रज
etasmātparvatātkṣetraṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam|
asti nairṛtadigbhāge deśe cānartasaṃjñake
||52||एतस्मात्पर्वतात्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम्।
अस्ति नैर्ऋतदिग्भागे देशे चानर्तसंज्ञके
tatrādyaṃ sthāpitaṃ liṃgaṃ hāṭakena surottamaiḥ|
yattatsaṃkīrtyate loke pātāle hāṭakeśvaram
||53||तत्राद्यं स्थापितं लिंगं हाटकेन सुरोत्तमैः।
यत्तत्संकीर्त्यते लोके पाताले हाटकेश्वरम्
pātālajāhnavītoyaṃ yatraivāsti dvijottama|
uddhṛte śaṃbhunā liṃge viniṣkrāṃtaṃ rasātalāt
||54||पातालजाह्नवीतोयं यत्रैवास्ति द्विजोत्तम।
उद्धृते शंभुना लिंगे विनिष्क्रांतं रसातलात्
tatra praviśya yatnena pātālaṃ vasudhādhipaḥ|
karotu jāhnavītoye snānaṃ śraddhāsamanvitaḥ
||55||तत्र प्रविश्य यत्नेन पातालं वसुधाधिपः।
करोतु जाह्नवीतोये स्नानं श्रद्धासमन्वितः
paścātpaśyatu talliṃgaṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam|
bhaviṣyati tataḥ śuddhaścaṃḍālatvavivarjitaḥ
||56||पश्चात्पश्यतु तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम्।
भविष्यति ततः शुद्धश्चंडालत्वविवर्जितः
tvamapi prāpsyasi śreyaḥ paraṃ hṛdayasaṃsthitam|
tatonyadapi yatkiṃcittatraiva tapasi sthitaḥ
||57||त्वमपि प्राप्स्यसि श्रेयः परं हृदयसंस्थितम्।
ततोन्यदपि यत्किंचित्तत्रैव तपसि स्थितः
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā viśvāmitro munīśvaraḥ|
triśaṃkunā samāyukto gatastatra drutaṃ tataḥ
||58||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः।
त्रिशंकुना समायुक्तो गतस्तत्र द्रुतं ततः
pātāle devamārgeṇa praviśya nṛpasattamam|
triśaṃkuṃ snāpayāmāsa vidhidṛṣṭena karmaṇā
||59||पाताले देवमार्गेण प्रविश्य नृपसत्तमम्।
त्रिशंकुं स्नापयामास विधिदृष्टेन कर्मणा
snātamātrotha rājā sa hāṭakeśvadarśanāt|
caṃḍālatvena nirmukto babhūvārkasamadyutiḥ
||60||स्नातमात्रोथ राजा स हाटकेश्वदर्शनात्।
चंडालत्वेन निर्मुक्तो बभूवार्कसमद्युतिः
tatastaṃ sa muniḥ prāha praṇataṃ gatakalmaṣam|
diṣṭyā muktosi rājeṃdra caṃḍālatvena sāṃpratam
||61||ततस्तं स मुनिः प्राह प्रणतं गतकल्मषम्।
दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र चंडालत्वेन सांप्रतम्
diṣṭyā prāptaḥ paraṃ tejo diṣṭyā prāptaḥ paraṃ tapaḥ|
tasmādyajasva satreṇa vidhivaddakṣiṇāvatā
||62||दिष्ट्या प्राप्तः परं तेजो दिष्ट्या प्राप्तः परं तपः।
तस्माद्यजस्व सत्रेण विधिवद्दक्षिणावता
yena saṃprāpsyase siddhiṃ nityaṃ yā hṛdaye sthitā|
tvatkṛte prārthayiṣyāmi svayaṃ gatvā pitāmaham
||63||येन संप्राप्स्यसे सिद्धिं नित्यं या हृदये स्थिता।
त्वत्कृते प्रार्थयिष्यामि स्वयं गत्वा पितामहम्
makhāṃśaṃ sarvadevādyo yena gṛhṇāti te makhe|
tasmādatraiva saṃbhārānsarvānyajñasamudbhavān|
ānaya brahmalokācca yāvadāgamanaṃ mama
||64||मखांशं सर्वदेवाद्यो येन गृह्णाति ते मखे।
तस्मादत्रैव संभारान्सर्वान्यज्ञसमुद्भवान्।
आनय ब्रह्मलोकाच्च यावदागमनं मम
bāḍhamityeva so'pyāha sa muniḥ saṃśitavrataḥ|
pitāmahamupāgamya praṇipatyābravīdvacaḥ
||65||बाढमित्येव सोऽप्याह स मुनिः संशितव्रतः।
पितामहमुपागम्य प्रणिपत्याब्रवीद्वचः
yājayiṣyāmyahaṃ bhūpaṃ triśaṃkuṃ prapitāmaha|
mānuṣeṇa śarīreṇa yena gacchati te padam
||66||याजयिष्याम्यहं भूपं त्रिशंकुं प्रपितामह।
मानुषेण शरीरेण येन गच्छति ते पदम्
tasmādāgaccha tatra tvaṃ yajñavāṭaṃ pitāmaha|
sarvaiḥ suragaṇaiḥ sārdhaṃ śivaviṣṇupuraḥsaraiḥ
||67||तस्मादागच्छ तत्र त्वं यज्ञवाटं पितामह।
सर्वैः सुरगणैः सार्धं शिवविष्णुपुरःसरैः
pragṛhāṇa svahastena yajñabhāgaṃ yathocitam|
saśarīro divaṃ yāti yenāsau tvatprasādataḥ
||68||प्रगृहाण स्वहस्तेन यज्ञभागं यथोचितम्।
सशरीरो दिवं याति येनासौ त्वत्प्रसादतः
brahmovāca
na yajñakarmaṇā svargaḥsvena kāyena labhyate|
muktvā dehāṃtaraṃ brahmaṃstasmānmaivaṃ vadasva mām
||69||न यज्ञकर्मणा स्वर्गःस्वेन कायेन लभ्यते।
मुक्त्वा देहांतरं ब्रह्मंस्तस्मान्मैवं वदस्व माम्
vayamagnimukhāḥ sarve havirgṛhṇāmahe makhe|
vedoktavidhinā samyagyajamānahitāya vai
||70||वयमग्निमुखाः सर्वे हविर्गृह्णामहे मखे।
वेदोक्तविधिना सम्यग्यजमानहिताय वै
tasmādvahnimukhe bhūyaḥ sa juhoti havirdvija|
tataḥ saṃprāpsyati svargaṃ tvatprasādādasaṃśayam
||71||तस्माद्वह्निमुखे भूयः स जुहोति हविर्द्विज।
ततः संप्राप्स्यति स्वर्गं त्वत्प्रसादादसंशयम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasrayāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye triśaṃkūpākhyāne viśvāmitrakṛtatriśaṃkuyājanopakramavarṇanaṃnāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||