bhartṛyajñakṛtanāgarajñātimaryādāvarṇanam
viśvāmitra uvāca
tataḥ prabhāte saṃjāte prodgate ravimaṇḍale ||
sā cāpi duhitā tasya dīkṣitasya mahātmanaḥ
||1||ततः प्रभाते संजाते प्रोद्गते रविमण्डले ॥
सा चापि दुहिता तस्य दीक्षितस्य महात्मनः
rorūyamāṇā'bhyagamatpitaraṃ mātaraṃ prati ||
provāca gadgadaṃ vākyaṃ bāṣpavyākulalocanā
||2||रोरूयमाणाऽभ्यगमत्पितरं मातरं प्रति ॥
प्रोवाच गद्गदं वाक्यं बाष्पव्याकुललोचना
tātāmba kimidaṃ pāpaṃ yuvābhyāṃ samanuṣṭhitam ||
antyajasya pradattā'haṃ yatpāpasya durātmanaḥ
||3||ताताम्ब किमिदं पापं युवाभ्यां समनुष्ठितम् ॥
अन्त्यजस्य प्रदत्ताऽहं यत्पापस्य दुरात्मनः
sa naṣṭo rajanīvaktre mamāvedya nijaṃ kulam ||
tasmādahaṃ pravekṣyāmi pradīpte havyavāhane
||4||स नष्टो रजनीवक्त्रे ममावेद्य निजं कुलम् ॥
तस्मादहं प्रवेक्ष्यामि प्रदीप्ते हव्यवाहने
tasyāstadvacanaṃ śrutvā dīkṣitaḥ sa subhadrakaḥ ||
niśceṣṭaḥ patito bhūmau vātabhagna iva drumaḥ
||5||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा दीक्षितः स सुभद्रकः ॥
निश्चेष्टः पतितो भूमौ वातभग्न इव द्रुमः
tataḥ sa śītatoyena saṃsiktaśca punaḥpunaḥ ||
labdhvāśu cetanāṃ kṛcchrātsvajanaiḥ parivāritaḥ ||
pralāpānvividhāṃścakre tāḍayansvaśiro muhuḥ
||6||ततः स शीततोयेन संसिक्तश्च पुनःपुनः ॥
लब्ध्वाशु चेतनां कृच्छ्रात्स्वजनैः परिवारितः ॥
प्रलापान्विविधांश्चक्रे ताडयन्स्वशिरो मुहुः
atha te brāhmaṇāḥ sarve tasya saṃparkadūṣitāḥ ||
bhartṛyajñaṃ samāsādya tenaiva sahitāstataḥ
||7||अथ ते ब्राह्मणाः सर्वे तस्य संपर्कदूषिताः ॥
भर्तृयज्ञं समासाद्य तेनैव सहितास्ततः
procurvinayasaṃyuktāḥ proccaistatsutayā saha ||
subhadreṇa nije harmye sutāṃ dattvā niveśitaḥ
||8||प्रोचुर्विनयसंयुक्ताः प्रोच्चैस्तत्सुतया सह ॥
सुभद्रेण निजे हर्म्ये सुतां दत्त्वा निवेशितः
caṇḍālo dvijarūpotra caṃdraprabha iti smṛtaḥ
||9||चण्डालो द्विजरूपोत्र चंद्रप्रभ इति स्मृतः
yāvatsaṃvatsaraṃ sārdhaṃ daive pitrye ca yojitaḥ ||
pāpakarmā na vijñātaḥ so'dhunā prakaṭo'bhavat
||10||यावत्संवत्सरं सार्धं दैवे पित्र्ये च योजितः ॥
पापकर्मा न विज्ञातः सोऽधुना प्रकटोऽभवत्
subhadrasyānuṣaṃgeṇa sthānaṃ sarvaṃ pradūṣitam ||
antyajena mahābhāga tatkuruṣva vinigraham
||11||सुभद्रस्यानुषंगेण स्थानं सर्वं प्रदूषितम् ॥
अन्त्यजेन महाभाग तत्कुरुष्व विनिग्रहम्
kaiścittasya gṛhe bhuktaṃ jalaṃ pītaṃ tathā paraiḥ ||
anyaiśca gṛhamānīya pradattaṃ bhojanaṃ tathā
||12||कैश्चित्तस्य गृहे भुक्तं जलं पीतं तथा परैः ॥
अन्यैश्च गृहमानीय प्रदत्तं भोजनं तथा
kiṃ vā te bahunoktena na sa ko'sti dvijottama ||
saṃkaro yasya no jātastasya pāpasya saṃbhavaḥ
||13||किं वा ते बहुनोक्तेन न स कोऽस्ति द्विजोत्तम ॥
संकरो यस्य नो जातस्तस्य पापस्य संभवः
tvayā sthānamidaṃ puṇyaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ mahāmate ||
sarveṣāṃ ca gurustvaṃ hi tasmācchuddhiṃ vadasva naḥ
||14||त्वया स्थानमिदं पुण्यं कृतं पूर्वं महामते ॥
सर्वेषां च गुरुस्त्वं हि तस्माच्छुद्धिं वदस्व नः
tataḥ saṃcintya suciraṃ smṛtiśāstrāṇyanekaśaḥ ||
prāyaścittaṃ dadau teṣāṃ sarveṣāṃ sa dvijanmanām
||15||ततः संचिन्त्य सुचिरं स्मृतिशास्त्राण्यनेकशः ॥
प्रायश्चित्तं ददौ तेषां सर्वेषां स द्विजन्मनाम्
cāṃdrāyaṇaśataṃ prādātsubhadrāyāhitāgnaye ||
sarvabhaṃḍaparityāgaṃ punarādhānameva ca
||16||चांद्रायणशतं प्रादात्सुभद्रायाहिताग्नये ॥
सर्वभंडपरित्यागं पुनराधानमेव च
lakṣahomavidhānaṃ ca gṛhamadhyaviśuddhaye ||
vahnipraveśanaṃ tasyāstatsutāyāḥ prakīrtitam
||17||लक्षहोमविधानं च गृहमध्यविशुद्धये ॥
वह्निप्रवेशनं तस्यास्तत्सुतायाः प्रकीर्तितम्
yena yāvaṃti bhojyāni tasya bhuktāni maṃdire ||
tasya tāvaṃti kṛcchrāṇi tenoktāni mahātmanā
||18||येन यावंति भोज्यानि तस्य भुक्तानि मंदिरे ॥
तस्य तावंति कृच्छ्राणि तेनोक्तानि महात्मना
yairjalāni prapītāni yāvanmātrāṇi tadgṛhe ||
prājāpatyāni dattāni tebhyastāvaṃti pārthiva
||19||यैर्जलानि प्रपीतानि यावन्मात्राणि तद्गृहे ॥
प्राजापत्यानि दत्तानि तेभ्यस्तावंति पार्थिव
brāhmaṇānāṃ tathānyeṣāṃ tatra sthāne nivāsinām ||
tatsparśadūṣitānāṃ ca prājāpatyaṃ pṛthakpṛthak
||20||ब्राह्मणानां तथान्येषां तत्र स्थाने निवासिनाम् ॥
तत्स्पर्शदूषितानां च प्राजापत्यं पृथक्पृथक्
strīśūdrāṇāṃ tadardhaṃ ca tadardha bālavṛddhayoḥ ||
mṛnmayānāṃ ca bhāṃḍānāṃ parityāgo niveditaḥ
||21||स्त्रीशूद्राणां तदर्धं च तदर्ध बालवृद्धयोः ॥
मृन्मयानां च भांडानां परित्यागो निवेदितः
sarveṣāmeva lokānāṃ rasatyāgastathaiva ca ||
koṭihomastu nirdiṣṭo brahmasthāne yathoditaḥ ||
sarvasthānaviśuddhyarthaṃ sthānavittena kevalam
||22||सर्वेषामेव लोकानां रसत्यागस्तथैव च ॥
कोटिहोमस्तु निर्दिष्टो ब्रह्मस्थाने यथोदितः ॥
सर्वस्थानविशुद्ध्यर्थं स्थानवित्तेन केवलम्
athovāca punarviprānsa kṛtvā cocchritaṃ bhujama ||
tāranādena mahatā sarvāṃstānnāgarodbhavān
||23||अथोवाच पुनर्विप्रान्स कृत्वा चोच्छ्रितं भुजम ॥
तारनादेन महता सर्वांस्तान्नागरोद्भवान्
subhadreṇa ca sarvasvaṃ deyaṃ viprebhya eva ca ||
caturthāṃśaśca yairbhuktaṃ tadgṛhe svadhanasya ca
||24||सुभद्रेण च सर्वस्वं देयं विप्रेभ्य एव च ॥
चतुर्थांशश्च यैर्भुक्तं तद्गृहे स्वधनस्य च
aṣṭāṃśaṃ yairjalaṃ pītaṃ godānaṃ sparśasaṃbhavam ||
śeṣāṇāmapi lokānāṃ yathāśaktyā tu dakṣiṇā
||25||अष्टांशं यैर्जलं पीतं गोदानं स्पर्शसंभवम् ॥
शेषाणामपि लोकानां यथाशक्त्या तु दक्षिणा
dīkṣitena japaḥ kāryo lakṣagāyatrisaṃbhavaḥ ||
śeṣairviprairyathā vittaṃ tathā kāryo japo'khilaḥ
||26||दीक्षितेन जपः कार्यो लक्षगायत्रिसंभवः ॥
शेषैर्विप्रैर्यथा वित्तं तथा कार्यो जपोऽखिलः
ahaṃ caiva kariṣyāmi prāṇāyāmaśatatrayam ||
nityameva dvijaśreṣṭhāḥ ṣaṣṭhakālakṛtāśanaḥ
||27||अहं चैव करिष्यामि प्राणायामशतत्रयम् ॥
नित्यमेव द्विजश्रेष्ठाः षष्ठकालकृताशनः
yāvatsaṃvatsarasyāṃtaṃ tataḥ śuddhirbhaviṣyati ||
jana saṃparkasaṃjātā saivaṃ tasya durātmanaḥ
||28||यावत्संवत्सरस्यांतं ततः शुद्धिर्भविष्यति ॥
जन संपर्कसंजाता सैवं तस्य दुरात्मनः
evamuktvā tato bhūyaḥ sa provāca dvijottamān ||
athā''dyānmadhyagāsyena brahmasthānasamāśrayān
||29||एवमुक्त्वा ततो भूयः स प्रोवाच द्विजोत्तमान् ॥
अथाऽऽद्यान्मध्यगास्येन ब्रह्मस्थानसमाश्रयान्
adyaprabhṛti yaḥ kanyāmaviditvā tu nāgaram ||
nāgaro dāsyati kvāpi patitaḥ sa bhaviṣyati
||30||अद्यप्रभृति यः कन्यामविदित्वा तु नागरम् ॥
नागरो दास्यति क्वापि पतितः स भविष्यति
aśrāddheyo hyapāṃkteyo nāgarāṇāṃ viśeṣataḥ
||31||अश्राद्धेयो ह्यपांक्तेयो नागराणां विशेषतः
yaḥ śrāddhaṃ nāgaraṃ muktvā hyanyasmai saṃpradāsyati ||
vimukhāstasya yāsyaṃti pitaro vibudhaiḥ saha
||32||यः श्राद्धं नागरं मुक्त्वा ह्यन्यस्मै संप्रदास्यति ॥
विमुखास्तस्य यास्यंति पितरो विबुधैः सह
nāgareṇa vinā yastu somapānaṃ kariṣyati ||
sa kariṣyatyasaṃdigdhaṃ madyapānaṃ tu nāgaraḥ ||
tanmatena vinā yastu śrāddhakarma kariṣyati 33 ||
tataḥ sarvaṃ vṛthā tasya bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
viśuddhirahitaṃ yastu nāgaraṃ bhojayiṣyati
||34||नागरेण विना यस्तु सोमपानं करिष्यति ॥
स करिष्यत्यसंदिग्धं मद्यपानं तु नागरः ॥
तन्मतेन विना यस्तु श्राद्धकर्म करिष्यति ३३ ॥
ततः सर्वं वृथा तस्य भविष्यति न संशयः ॥
विशुद्धिरहितं यस्तु नागरं भोजयिष्यति
śrāddhe tasyāpi tatsarvaṃ vyarthatāṃ saṃprayāsyati ||
sarveṣāṃ nāgarāṇāṃ ca maryādeyaṃ kṛtā mayā
||35||श्राद्धे तस्यापि तत्सर्वं व्यर्थतां संप्रयास्यति ॥
सर्वेषां नागराणां च मर्यादेयं कृता मया
tasmātsarvaprayatnena śuddhiḥ kāryā dvijottamaiḥ ||
varṣevarṣe tu saṃprāpte svasthānasya viśuddhaye
||36||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुद्धिः कार्या द्विजोत्तमैः ॥
वर्षेवर्षे तु संप्राप्ते स्वस्थानस्य विशुद्धये
viśvāmitra uvāca
etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi nṛpottama ||
śrāddhārhā nāgarā yena nāgarāṇāṃ vyavasthitāḥ ||
bhartṛyajñena maryādā kṛtā teṣāṃ yathā purā
||37||एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नृपोत्तम ॥
श्राद्धार्हा नागरा येन नागराणां व्यवस्थिताः ॥
भर्तृयज्ञेन मर्यादा कृता तेषां यथा पुरा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye bhartṛyajñakṛtanāgarajñātimaryādāvarṇanaṃ nāma dviśatatamo'dhyāyaḥ || 200 ||