bhrūṇagartāmāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
tatraivojjayanīpīṭhamasti kāmapradaṃ nṛṇām ||
prabhūtāścaryasaṃyuktaṃ bahusiddhaniṣevitam
||1||तत्रैवोज्जयनीपीठमस्ति कामप्रदं नृणाम् ॥
प्रभूताश्चर्यसंयुक्तं बहुसिद्धनिषेवितम्
yasya madhyagato nityaṃ svayameva maheśvaraḥ ||
mahākālasvarūpeṇa sa tiṣṭhati dvijottamāḥ
||2||यस्य मध्यगतो नित्यं स्वयमेव महेश्वरः ॥
महाकालस्वरूपेण स तिष्ठति द्विजोत्तमाः
vaiśākhyāṃ yo narastatra kṛtvā śrāddhaṃ samāhitaḥ ||
tataḥ paśyati deveśaṃ mahākāla iti smṛtam ||
pūjayeddakṣiṇāṃ mūrtiṃ samāśritya dvijottamāḥ
||3||वैशाख्यां यो नरस्तत्र कृत्वा श्राद्धं समाहितः ॥
ततः पश्यति देवेशं महाकाल इति स्मृतम् ॥
पूजयेद्दक्षिणां मूर्तिं समाश्रित्य द्विजोत्तमाः
daśa pūrvāndaśātītānātmānaṃ ca dvijottamāḥ ||
puruṣānsa samuddhṛtya śivaloke mahīyate
||4||दश पूर्वान्दशातीतानात्मानं च द्विजोत्तमाः ॥
पुरुषान्स समुद्धृत्य शिवलोके महीयते
yo yaṃ kāmamabhidhyāya tatra pīṭhaṃ prapūjayet ||
saṃpūjya yoginīvṛṃdaṃ kanyakāvṛndameva ca
||5||यो यं काममभिध्याय तत्र पीठं प्रपूजयेत् ॥
संपूज्य योगिनीवृंदं कन्यकावृन्दमेव च
sa tatkṛtsnamavāpnoti yadapi syātsudurlabham ||
tatra vaiśākhamāsasya paurṇamāsyāṃ samāhitaḥ
||6||स तत्कृत्स्नमवाप्नोति यदपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥
तत्र वैशाखमासस्य पौर्णमास्यां समाहितः
śraddhāyukto naro yo vā upavāsaparaḥ śuciḥ ||
karoti jāgaraṃ tasya purataḥ śraddhayānvitaḥ ||
sa yāti paramaṃ sthānaṃ jarāmaraṇavarjitam
||7||श्रद्धायुक्तो नरो यो वा उपवासपरः शुचिः ॥
करोति जागरं तस्य पुरतः श्रद्धयान्वितः ॥
स याति परमं स्थानं जरामरणवर्जितम्
kiṃ vrataiḥ kiṃ vṛthā dānaiḥ kiṃ japairniyamena vā ||
mahākālasya te sarve kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm
||8||किं व्रतैः किं वृथा दानैः किं जपैर्नियमेन वा ॥
महाकालस्य ते सर्वे कलां नार्हंति षोडशीम्
sūta uvāca
tatraivāsti mahābhāgā bhrūṇagarteti viśrutā ||
gartā suvipulākārā sarvapātakanāśinī
||9||तत्रैवास्ति महाभागा भ्रूणगर्तेति विश्रुता ॥
गर्ता सुविपुलाकारा सर्वपातकनाशिनी
brahmahatyāvinirmuktaḥ saudāso yatra pārthivaḥ ||
strīhatyayā vinirmuktaḥ suṣeṇo vasudhādhipaḥ
||10||ब्रह्महत्याविनिर्मुक्तः सौदासो यत्र पार्थिवः ॥
स्त्रीहत्यया विनिर्मुक्तः सुषेणो वसुधाधिपः
ṛṣaya ūcuḥ
brahmahatyā kathaṃ tasya saudāsasya mahīpateḥ ||
brahmaṇyasyāpi saṃjātā tadasmākaṃ prakīrtaya
||11||ब्रह्महत्या कथं तस्य सौदासस्य महीपतेः ॥
ब्रह्मण्यस्यापि संजाता तदस्माकं प्रकीर्तय
śrūyate sa mahīpālo brāhmaṇānāṃ hite rataḥ ||
karmaṇā manasā vācā brahmaghnaḥ so'bhavatkatham
||12||श्रूयते स महीपालो ब्राह्मणानां हिते रतः ॥
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मघ्नः सोऽभवत्कथम्
vimuktaśca kathaṃ bhūyo bhrūṇagartāmupāśritaḥ ||
sāpi gartā kathaṃ jātā sarvaṃ no vada vistarāt
||13||विमुक्तश्च कथं भूयो भ्रूणगर्तामुपाश्रितः ॥
सापि गर्ता कथं जाता सर्वं नो वद विस्तरात्
sūta uvāca
yadā liṃgasya pāto'bhūddevadevasya śūlinaḥ ||
tadā sa lajjayāviṣṭo liṃgābhāvāddvijottamāḥ
||14||यदा लिंगस्य पातोऽभूद्देवदेवस्य शूलिनः ॥
तदा स लज्जयाविष्टो लिंगाभावाद्द्विजोत्तमाः
kṛtvā'tivipulāṃ gartāṃ praviveśa tataḥ param ||
na kasyacittadātmānaṃ darśayāmāsa śūladhṛk
||15||कृत्वाऽतिविपुलां गर्तां प्रविवेश ततः परम् ॥
न कस्यचित्तदात्मानं दर्शयामास शूलधृक्
evaṃ sā tatra saṃjātā gartā brāhmaṇasattamāḥ ||
yathā tasyāṃ vipāpmābhūtsau dāsastadvadāmyaham
||16||एवं सा तत्र संजाता गर्ता ब्राह्मणसत्तमाः ॥
यथा तस्यां विपाप्माभूत्सौ दासस्तद्वदाम्यहम्
āsīnmitrasahonāma rājā paramadhārmikaḥ ||
saudāsastatsutaḥ sākṣātsūryavaṃśasamudbhavaḥ
||17||आसीन्मित्रसहोनाम राजा परमधार्मिकः ॥
सौदासस्तत्सुतः साक्षात्सूर्यवंशसमुद्भवः
teneṣṭaṃ vipulairyajñaiḥ suvarṇavaradakṣiṇaiḥ ||
asaṃkhyātāni dānāni pradattāni mahātmanā
||18||तेनेष्टं विपुलैर्यज्ञैः सुवर्णवरदक्षिणैः ॥
असंख्यातानि दानानि प्रदत्तानि महात्मना
kasyacittvatha kālasya satre dvādaśavārṣike ||
vartamāne yathānyāyaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā
||19||कस्यचित्त्वथ कालस्य सत्रे द्वादशवार्षिके ॥
वर्तमाने यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा
krūrākṣaḥ krūrabuddhiśca rākṣasau balavattarau ||
yajñavighnāya saṃprāptau saṃprāpte rajanīmukhe
||20||क्रूराक्षः क्रूरबुद्धिश्च राक्षसौ बलवत्तरौ ॥
यज्ञविघ्नाय संप्राप्तौ संप्राप्ते रजनीमुखे
rākṣasairbahubhiḥ sārdhaṃ tathānyairbhūtasaṃjñitaiḥ ||
piśācaiśca durādharṣairyajñavidhvaṃsatatparaiḥ
||21||राक्षसैर्बहुभिः सार्धं तथान्यैर्भूतसंज्ञितैः ॥
पिशाचैश्च दुराधर्षैर्यज्ञविध्वंसतत्परैः
atha te rākṣasāḥ sarve kiṃcicchidramavekṣya ca ||
viviśuryajñavāṭaṃ taṃ prasarpantaḥ samaṃtataḥ
||22||अथ ते राक्षसाः सर्वे किंचिच्छिद्रमवेक्ष्य च ॥
विविशुर्यज्ञवाटं तं प्रसर्पन्तः समंततः
nighnanto brāhmaṇaśreṣṭhānbhakṣayanto havīṃṣi ca ||
tathā yāni vicitrāṇi yajñārthe kalpitāni ca
||23||निघ्नन्तो ब्राह्मणश्रेष्ठान्भक्षयन्तो हवींषि च ॥
तथा यानि विचित्राणि यज्ञार्थे कल्पितानि च
etasminnaṃtare tatra hāhākāro mahānabhūt ||
bhakṣyamāṇeṣu vipreṣu rākṣasairbalavattaraiḥ
||24||एतस्मिन्नंतरे तत्र हाहाकारो महानभूत् ॥
भक्ष्यमाणेषु विप्रेषु राक्षसैर्बलवत्तरैः
tato maitrasahiḥ kruddhastyaktvā dīkṣāvrataṃ nṛpaḥ ||
ādāya saśaraṃ cāpaṃ dhvaṃsayāmāsa vīkṣya tān
||25||ततो मैत्रसहिः क्रुद्धस्त्यक्त्वा दीक्षाव्रतं नृपः ॥
आदाय सशरं चापं ध्वंसयामास वीक्ष्य तान्
kṛtarakṣo vasiṣṭhena svayameva purodhasā ||
krūrākṣaṃ sūdayāmāsa rākṣasairbahubhiḥ saha
||26||कृतरक्षो वसिष्ठेन स्वयमेव पुरोधसा ॥
क्रूराक्षं सूदयामास राक्षसैर्बहुभिः सह
krūrabuddhiratho vīkṣya hataṃ śreṣṭhaṃ sahodaram ||
taṃ ca pārthivaśārdūlamagamyaṃ brahmatejasā
||27||क्रूरबुद्धिरथो वीक्ष्य हतं श्रेष्ठं सहोदरम् ॥
तं च पार्थिवशार्दूलमगम्यं ब्रह्मतेजसा
hataśeṣānsamādāya rākṣasānbalasaṃyutaḥ ||
palāyanaṃ bhayāccakre kṣatāṃgastasya sāyakaiḥ
||28||हतशेषान्समादाय राक्षसान्बलसंयुतः ॥
पलायनं भयाच्चक्रे क्षतांगस्तस्य सायकैः
tatastadvairamāśritya bhrāturjyeṣṭhasya rākṣasaḥ ||
chidramanveṣayāmāsa tadvadhāya divāniśam
||29||ततस्तद्वैरमाश्रित्य भ्रातुर्ज्येष्ठस्य राक्षसः ॥
छिद्रमन्वेषयामास तद्वधाय दिवानिशम्
evaṃ savīkṣamāṇasya tasya cchidraṃ mahātmanaḥ ||
samāptimagamadviprāḥ satraṃ taddvādaśābdikam
||30||एवं सवीक्षमाणस्य तस्य च्छिद्रं महात्मनः ॥
समाप्तिमगमद्विप्राः सत्रं तद्द्वादशाब्दिकम्
na sūkṣmamapi saṃprāptaṃ chidraṃ tena durātmanā ||
vasiṣṭhavihitā rakṣā satre tasya mahīpateḥ
||31||न सूक्ष्ममपि संप्राप्तं छिद्रं तेन दुरात्मना ॥
वसिष्ठविहिता रक्षा सत्रे तस्य महीपतेः
athāsau brāhmaṇānsarvānvisṛjyāhitadakṣiṇān ||
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā vasiṣṭhamidamabravīt
||32||अथासौ ब्राह्मणान्सर्वान्विसृज्याहितदक्षिणान् ॥
कृतांजलिपुटो भूत्वा वसिष्ठमिदमब्रवीत्
svahastena gurodyāhaṃ tvāṃ bhojayitumutsahe ||
kriyatāṃ tatprasādo me bhuktvādya mama mandire
||33||स्वहस्तेन गुरोद्याहं त्वां भोजयितुमुत्सहे ॥
क्रियतां तत्प्रसादो मे भुक्त्वाद्य मम मन्दिरे
sūta uvāca
sa tatheti pratijñāya vasiṣṭho munisattamaḥ ||
kṣālitāṃghriḥ svayaṃ tena niviṣṭo bhojanāya vai
||34||स तथेति प्रतिज्ञाय वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥
क्षालितांघ्रिः स्वयं तेन निविष्टो भोजनाय वै
kūrabuddhiratho vīkṣya tadarthaṃ cāmiṣaṃ śubham ||
susaṃskṛtaṃ vidhānena sūpakārairdvijottamāḥ
||35||कूरबुद्धिरथो वीक्ष्य तदर्थं चामिषं शुभम् ॥
सुसंस्कृतं विधानेन सूपकारैर्द्विजोत्तमाः
ukhāṃ kṛtvā tatastādṛktatpramāṇāmatarkitām ||
mahāmāṃsābhṛtāṃ kṛtvā tāṃ jahārāmiṣānvitām
||36||उखां कृत्वा ततस्तादृक्तत्प्रमाणामतर्किताम् ॥
महामांसाभृतां कृत्वा तां जहारामिषान्विताम्
athāsau muniśārdūlo bhuṃjāno bubudhe hi tat ||
mahāmāṃsamiti kruddhastatra provāca manyumān
||37||अथासौ मुनिशार्दूलो भुंजानो बुबुधे हि तत् ॥
महामांसमिति क्रुद्धस्तत्र प्रोवाच मन्युमान्
mahāmāṃsāśanaṃ yasmātkārito'haṃ tvayādhama ||
rakṣovadrākṣasastasmāttvamadyaiva bhaviṣyasi
||38||महामांसाशनं यस्मात्कारितोऽहं त्वयाधम ॥
रक्षोवद्राक्षसस्तस्मात्त्वमद्यैव भविष्यसि
tataḥ saṃśodhayāmāsa tasya māṃsasya cāgamam ||
nipuṇaṃ sūpakārāṃstāndṛṣṭvā rājā pṛthakpṛthak
||39||ततः संशोधयामास तस्य मांसस्य चागमम् ॥
निपुणं सूपकारांस्तान्दृष्ट्वा राजा पृथक्पृथक्
te'bruvannaitadasmābhiḥ śrapitaṃ māṃsamīdṛśam ||
śraddhīyatāṃ mahīpāla nānyena manujena vā
||40||तेऽब्रुवन्नैतदस्माभिः श्रपितं मांसमीदृशम् ॥
श्रद्धीयतां महीपाल नान्येन मनुजेन वा
rākṣasaṃ vā piśācaṃ vā dānavaṃ vā vinā vibho ||
etajjñātvā tato nātha yadyuktaṃ tatsamācara
||41||राक्षसं वा पिशाचं वा दानवं वा विना विभो ॥
एतज्ज्ञात्वा ततो नाथ यद्युक्तं तत्समाचर
etasminnaṃtare tasya nārado munisattamaḥ ||
samāgatyābravītsarvaṃ tadrākṣasaviceṣṭitam
||42||एतस्मिन्नंतरे तस्य नारदो मुनिसत्तमः ॥
समागत्याब्रवीत्सर्वं तद्राक्षसविचेष्टितम्
. tacchrutvā kopamāpannaḥ sa rājā śaptumudyataḥ ||
vasiṣṭhaṃ svakare kṛtvā jalaṃ saudāsabhūpatiḥ ||
śāpodyataṃ ca taṃ dṛṣṭvā nārado vākyamabravīt
||43||. तच्छ्रुत्वा कोपमापन्नः स राजा शप्तुमुद्यतः ॥
वसिष्ठं स्वकरे कृत्वा जलं सौदासभूपतिः ॥
शापोद्यतं च तं दृष्ट्वा नारदो वाक्यमब्रवीत्
nighnanto vā śapanto vā dviṣanto vā dvijātayaḥ ||
namaskāryā mahīpāla tathāpi svahitecchunā ||
gurureṣa punarmānyastava pārthivasattama
||44||निघ्नन्तो वा शपन्तो वा द्विषन्तो वा द्विजातयः ॥
नमस्कार्या महीपाल तथापि स्वहितेच्छुना ॥
गुरुरेष पुनर्मान्यस्तव पार्थिवसत्तम
tasmānnārhasi śaptuṃ tvaṃ pratiśāpena sanmunim ||
niṣiddhaḥ sa tathā bhūpastatastatsalilaṃ karāt ||
pādayoḥ kṛtsnamupari pramumoca tataḥ param
||45||तस्मान्नार्हसि शप्तुं त्वं प्रतिशापेन सन्मुनिम् ॥
निषिद्धः स तथा भूपस्ततस्तत्सलिलं करात् ॥
पादयोः कृत्स्नमुपरि प्रमुमोच ततः परम्
atha tau caraṇau tasya tapta śāpodakaplutau ||
dagdhau kṛṣṇatvamāpannau tatkṣaṇāddvijasattamāḥ
||46||अथ तौ चरणौ तस्य तप्त शापोदकप्लुतौ ॥
दग्धौ कृष्णत्वमापन्नौ तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः
kalmāṣapāda ityuktastataḥprabhṛti sa kṣitau ||
bhūpālo dvijaśārdūlā nmnā tena viśeṣataḥ
||47||कल्माषपाद इत्युक्तस्ततःप्रभृति स क्षितौ ॥
भूपालो द्विजशार्दूला ना्म्ना तेन विशेषतः
sūta uvāca
etasminnaṃtare vipro vasiṣṭho lajjayānvitaḥ ||
jñātvā dattaṃ vṛthā śāpaṃ tasya bhūmipatestadā
||48||एतस्मिन्नंतरे विप्रो वसिष्ठो लज्जयान्वितः ॥
ज्ञात्वा दत्तं वृथा शापं तस्य भूमिपतेस्तदा
uvāca vyarthaḥ śāpo'yaṃ tava datto mayā nṛpa ||
na ca me jāyate vākyamasatyaṃ hi kathaṃcana
||49||उवाच व्यर्थः शापोऽयं तव दत्तो मया नृप ॥
न च मे जायते वाक्यमसत्यं हि कथंचन
tasmāttvaṃ rākṣaso bhūtvā kañcitkālaṃ nṛpo ttama ||
svarūpaṃ lapsyase bhūyo yasminkāle śṛṇuṣva tam
||50||तस्मात्त्वं राक्षसो भूत्वा कञ्चित्कालं नृपो त्तम ॥
स्वरूपं लप्स्यसे भूयो यस्मिन्काले शृणुष्व तम्
yadā tvaṃ krūrabuddhiṃ taṃ rākṣasaṃ nihaniṣyasi ||
tadā tvaṃ lapsyase mokṣaṃ rākṣasatvātsudāruṇāt
||51||यदा त्वं क्रूरबुद्धिं तं राक्षसं निहनिष्यसि ॥
तदा त्वं लप्स्यसे मोक्षं राक्षसत्वात्सुदारुणात्
sūta uvāca
etasminnantare rājā yātudhāno babhūva saḥ ||
ūrdhvakeśo mahākāyaḥ kṛṣṇadanto bhayā nakaḥ
||52||एतस्मिन्नन्तरे राजा यातुधानो बभूव सः ॥
ऊर्ध्वकेशो महाकायः कृष्णदन्तो भया नकः
tato jaghāna viprendrānrākṣasaṃ bhāvamāśritaḥ ||
yajñānvidhvaṃsayāmāsa munīnāmāśramānapi
||53||ततो जघान विप्रेन्द्रान्राक्षसं भावमाश्रितः ॥
यज्ञान्विध्वंसयामास मुनीनामाश्रमानपि
kasyacittvatha kālasya krūra buddhiḥ sa rākṣasaḥ ||
jñātvā taṃ rākṣasībhūtamekadā''yudhavarjitam
||54||कस्यचित्त्वथ कालस्य क्रूर बुद्धिः स राक्षसः ॥
ज्ञात्वा तं राक्षसीभूतमेकदाऽऽयुधवर्जितम्
bhrāturvadhakṛtaṃ vairaṃ smaramāṇastataḥ param ||
tadvadhārthaṃ samāyāto rākṣasairbahubhirvṛtaḥ
||55||भ्रातुर्वधकृतं वैरं स्मरमाणस्ततः परम् ॥
तद्वधार्थं समायातो राक्षसैर्बहुभिर्वृतः
tatastaṃ veṣṭayitvāpi samaṃtādrākṣaso nṛpam ||
provāca vacanaṃ kruddho nādenāpūrayandiśaḥ
||56||ततस्तं वेष्टयित्वापि समंताद्राक्षसो नृपम् ॥
प्रोवाच वचनं क्रुद्धो नादेनापूरयन्दिशः
tvayā yo nihato'smākaṃ jyeṣṭho bhrātā sudurmate ||
vasiṣṭhasya balādyajñe tasyādya phalamāpnuhi
||57||त्वया यो निहतोऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुदुर्मते ॥
वसिष्ठस्य बलाद्यज्ञे तस्याद्य फलमाप्नुहि
rājovāca
yadbravīṣi durācāra karmaṇā tatsamācara ||
śāradasyeva meghasya garjitaṃ tava niṣphalam
||58||यद्ब्रवीषि दुराचार कर्मणा तत्समाचर ॥
शारदस्येव मेघस्य गर्जितं तव निष्फलम्
evamuktvā samādāya tato vṛkṣaṃ sa pārthivaḥ ||
prādravatsaṃmukhaṃ tasya garjamāno yathā ghanaḥ
||59||एवमुक्त्वा समादाय ततो वृक्षं स पार्थिवः ॥
प्राद्रवत्संमुखं तस्य गर्जमानो यथा घनः
so'pi vṛkṣaṃ samutpāṭya krodhasaṃraktalocanaḥ ||
triśaṃkhāṃ bhṛkuṭīṃ kṛtvā tasyāpyabhimukhaṃ yayau
||60||सोऽपि वृक्षं समुत्पाट्य क्रोधसंरक्तलोचनः ॥
त्रिशंखां भृकुटीं कृत्वा तस्याप्यभिमुखं ययौ
evaṃ dvāvapi tau śūrau vṛkṣayuddhaṃ mahābalau 0|
kṛtavantau vane tatra bahuvṛkṣakṣayāvaham
||61||एवं द्वावपि तौ शूरौ वृक्षयुद्धं महाबलौ ०।
कृतवन्तौ वने तत्र बहुवृक्षक्षयावहम्
atha taṃ śrāṃtamālokya kūrabuddhiṃ mahīpatiḥ ||
pragṛhya pādayorvegādbhrāmayāmāsa puṣkare
||62||अथ तं श्रांतमालोक्य कूरबुद्धिं महीपतिः ॥
प्रगृह्य पादयोर्वेगाद्भ्रामयामास पुष्करे
tataścāsphoṭayāmāsa bhūmau kopasamanvitaḥ ||
cakre cāmiṣakhaṇḍaṃ sa piṣṭvāpiṣṭvā muhurmuhuḥ
||63||ततश्चास्फोटयामास भूमौ कोपसमन्वितः ॥
चक्रे चामिषखण्डं स पिष्ट्वापिष्ट्वा मुहुर्मुहुः
tasmiṃstu nihate śūre rākṣase sa mahīpatiḥ ||
rākṣasatvādvinirmukto lebhe kāyaṃ nṛpodbhavam
||64||तस्मिंस्तु निहते शूरे राक्षसे स महीपतिः ॥
राक्षसत्वाद्विनिर्मुक्तो लेभे कायं नृपोद्भवम्
tataste rākṣasāḥ śeṣāḥ samaṃtāttaṃ mahīpatim ||
parivārya mahāvṛkṣairjaghnuḥ pāṣāṇavṛṣṭibhiḥ
||65||ततस्ते राक्षसाः शेषाः समंतात्तं महीपतिम् ॥
परिवार्य महावृक्षैर्जघ्नुः पाषाणवृष्टिभिः
tatastānapi bhūpālo jaghāna prahasanniva ||
vṛkṣahastastu viśrabdho līlayā dvijasattamāḥ
||66||ततस्तानपि भूपालो जघान प्रहसन्निव ॥
वृक्षहस्तस्तु विश्रब्धो लीलया द्विजसत्तमाः
tataśca svapuraṃ prāptaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ ||
rākṣasānāṃ vadhaṃ kṛtvā labdhvā dehaṃ purātanam
||67||ततश्च स्वपुरं प्राप्तः संप्रहृष्टतनूरुहः ॥
राक्षसानां वधं कृत्वा लब्ध्वा देहं पुरातनम्
tatastaṃ tejasā hīnaṃ durgaṃdhena samāvṛtam ||
brahmahatyodbhavaiścihnairanyairapi pṛthagvidhaiḥ
||68||ततस्तं तेजसा हीनं दुर्गंधेन समावृतम् ॥
ब्रह्महत्योद्भवैश्चिह्नैरन्यैरपि पृथग्विधैः
dṛṣṭvā te maṃtriṇastasya putra pautrāstathā pare ||
nopasarpaṃti bhūpālaṃ pāpasparśabhayānvitāḥ
||69||दृष्ट्वा ते मंत्रिणस्तस्य पुत्र पौत्रास्तथा परे ॥
नोपसर्पंति भूपालं पापस्पर्शभयान्विताः
ūcuśca pārthivaśreṣṭha na tvamarhasi saṃgamam ||
kartuṃ sārdhamihāsmābhirbrahmahatyā nvito yataḥ
||70||ऊचुश्च पार्थिवश्रेष्ठ न त्वमर्हसि संगमम् ॥
कर्तुं सार्धमिहास्माभिर्ब्रह्महत्या न्वितो यतः
tasmādvasiṣṭhamāhūya prāyaścittaṃ samācara ||
aśuddhaṃ śuddhimāyāti yena gātramidaṃ tava
||71||तस्माद्वसिष्ठमाहूय प्रायश्चित्तं समाचर ॥
अशुद्धं शुद्धिमायाति येन गात्रमिदं तव
tataḥ sa pārthivastūrṇaṃ vasiṣṭhaṃ munipuṃgavam ||
samāhūyābravīdvākyaṃ dūrastho vinayānvitaḥ
||72||ततः स पार्थिवस्तूर्णं वसिष्ठं मुनिपुंगवम् ॥
समाहूयाब्रवीद्वाक्यं दूरस्थो विनयान्वितः
tava prasādato vipra sa hato rākṣaso mayā ||
muktaśāpo'smi saṃjātaḥ paraṃ śṛṇu vaco mune
||73||तव प्रसादतो विप्र स हतो राक्षसो मया ॥
मुक्तशापोऽस्मि संजातः परं शृणु वचो मुने
mama gātrātsudurgaṃdhaḥ samudgacchati sarvataḥ ||
bhārākrāṃtāni gātrāṇi sarvāṇyevācalāni ca
||74||मम गात्रात्सुदुर्गंधः समुद्गच्छति सर्वतः ॥
भाराक्रांतानि गात्राणि सर्वाण्येवाचलानि च
tatkimetaddvijaśreṣṭha tejo hāniratīva me ||
maṃtriṇo'pi tathā putrā na spṛśaṃti yato'dya mām
||75||तत्किमेतद्द्विजश्रेष्ठ तेजो हानिरतीव मे ॥
मंत्रिणोऽपि तथा पुत्रा न स्पृशंति यतोऽद्य माम्
vasiṣṭha uvāca
rākṣasatvaṃ prapannena tvayā pārthivasattama ||
brāhmaṇā bahavo dhvastāstathā vidhvaṃsitā makhāḥ ||
teṣāṃ tvaṃ pārthivaśreṣṭha saṃspṛṣṭo brahmahatyayā
||76||राक्षसत्वं प्रपन्नेन त्वया पार्थिवसत्तम ॥
ब्राह्मणा बहवो ध्वस्तास्तथा विध्वंसिता मखाः ॥
तेषां त्वं पार्थिवश्रेष्ठ संस्पृष्टो ब्रह्महत्यया
rājovāca
tadarthaṃ dehi me vipra prāyaścittaṃ viśuddhaye ||
yena nirmuktapāpo'haṃ rājyaṃ prāpnomi cātmanaḥ
||77||तदर्थं देहि मे विप्र प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥
येन निर्मुक्तपापोऽहं राज्यं प्राप्नोमि चात्मनः
vasiṣṭha uvāca
atrārthe tīrthayātrāṃ tvaṃ kuru pārthiva sattama ||
nirmamo nirahaṃkārastataḥ siddhimavāpsyasi
||78||अत्रार्थे तीर्थयात्रां त्वं कुरु पार्थिव सत्तम ॥
निर्ममो निरहंकारस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि
tataḥ sa pārthivaśreṣṭhaḥ saṃyatātmā jiteṃdriyaḥ ||
prayāgādiṣu tīrtheṣu snānaṃ cakre samā hitaḥ
||79||ततः स पार्थिवश्रेष्ठः संयतात्मा जितेंद्रियः ॥
प्रयागादिषु तीर्थेषु स्नानं चक्रे समा हितः
na naśyati sa durgaṃdho na ca tejaḥ pravardhate ||
na kāyo laghutāṃ yāti nālasyena vimucyate
||80||न नश्यति स दुर्गंधो न च तेजः प्रवर्धते ॥
न कायो लघुतां याति नालस्येन विमुच्यते
tataḥ saṃbhramamāṇaśca kadāci ddvijasattamāḥ ||
camatkārapure kṣetre snānārthaṃ samupāgataḥ
||81||ततः संभ्रममाणश्च कदाचि द्द्विजसत्तमाः ॥
चमत्कारपुरे क्षेत्रे स्नानार्थं समुपागतः
suśrāṃtaḥ kṣutpipāsārto niśīthe tamasāvṛte ||
gartāyāṃ patito'kasmātpūrṇāyāṃ payasā nṛpaḥ
||82||सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो निशीथे तमसावृते ॥
गर्तायां पतितोऽकस्मात्पूर्णायां पयसा नृपः
kṛcchrāttato viniṣkrāṃtastīrthāttasmānmahīpatiḥ ||
yāvatpaśyati cātmānaṃ dvādaśārkasamaprabham
||83||कृच्छ्रात्ततो विनिष्क्रांतस्तीर्थात्तस्मान्महीपतिः ॥
यावत्पश्यति चात्मानं द्वादशार्कसमप्रभम्
durgaṃdhena parityaktaṃ sodyamaṃ laghutāṃ gatam ||
dṛṣṭvā ca ciṃtayāmāsa nūnaṃ mukto'smi pātakāt
||84||दुर्गंधेन परित्यक्तं सोद्यमं लघुतां गतम् ॥
दृष्ट्वा च चिंतयामास नूनं मुक्तोऽस्मि पातकात्
etasminneva kāle tu vāguvācāśarīriṇī ||
harṣayantī mahīpālaṃ vimuktaṃ brahmahatyayā
||85||एतस्मिन्नेव काले तु वागुवाचाशरीरिणी ॥
हर्षयन्ती महीपालं विमुक्तं ब्रह्महत्यया
vimukto'si mahārāja sāṃprataṃ pūrvapātakaiḥ ||
tīrthasyāsya prabhāvena tasmādgaccha nijaṃ gṛham
||86||विमुक्तोऽसि महाराज सांप्रतं पूर्वपातकैः ॥
तीर्थस्यास्य प्रभावेन तस्माद्गच्छ निजं गृहम्
atra saṃnihito nityaṃ bhrūṇarūpeṇa śaṃkaraḥ ||
kṛṣṇapakṣe viśeṣeṇa caturdaśyāṃ mahīpate
||87||अत्र संनिहितो नित्यं भ्रूणरूपेण शंकरः ॥
कृष्णपक्षे विशेषेण चतुर्दश्यां महीपते
yadā prapatitaṃ liṃgaṃ devadevasya śūlinaḥ ||
dvijaśāpena gartaiṣā tadānena vinirmitā
||88||यदा प्रपतितं लिंगं देवदेवस्य शूलिनः ॥
द्विजशापेन गर्तैषा तदानेन विनिर्मिता
lajjitena svavāsārthaṃ mahadduḥkhayutena ca ||
satīviyogayuktena bhrūṇatvaṃ pragatena ca
||89||लज्जितेन स्ववासार्थं महद्दुःखयुतेन च ॥
सतीवियोगयुक्तेन भ्रूणत्वं प्रगतेन च
sarvapāpaharā tena garteyaṃ pṛthi vīpate ||
bhrūṇagarteti vikhyātā tasya nāmā jagattraye
||90||सर्वपापहरा तेन गर्तेयं पृथि वीपते ॥
भ्रूणगर्तेति विख्याता तस्य नामा जगत्त्रये
sūta uvāca
evamuktvātha sā vāṇī virarāmāṃ'tarikṣagā ||
so'pi pārthivaśārdūlaḥ prahṛṣṭaḥ svapuraṃ yayau
||91||एवमुक्त्वाथ सा वाणी विररामांऽतरिक्षगा ॥
सोऽपि पार्थिवशार्दूलः प्रहृष्टः स्वपुरं ययौ
tatastaṃ pāpanirmuktaṃ tejasā bhāskaropamam ||
dṛṣṭvā putrāstathā martyāḥ praṇemustuṣṭisaṃyutāḥ
||92||ततस्तं पापनिर्मुक्तं तेजसा भास्करोपमम् ॥
दृष्ट्वा पुत्रास्तथा मर्त्याः प्रणेमुस्तुष्टिसंयुताः
so'pi brāhmaṇaśārdūlo vasiṣṭhastaṃ mahīpatim ||
samabhyetya tataḥ prāha harṣagadgadayā girā
||93||सोऽपि ब्राह्मणशार्दूलो वसिष्ठस्तं महीपतिम् ॥
समभ्येत्य ततः प्राह हर्षगद्गदया गिरा
diṣṭyā muktosi rājeṃdra pāpādbrahmavadhodbhavāt ||
diṣṭyā tvaṃ tejasā yuktaḥ punaḥ prāpto nijaṃ puram
||94||दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र पापाद्ब्रह्मवधोद्भवात् ॥
दिष्ट्या त्वं तेजसा युक्तः पुनः प्राप्तो निजं पुरम्
tasmātkīrtaya bhūpāla kasmiṃstīrthe samāgataḥ ||
tvaṃ muktaḥ pātakādghorādbrahmahatyāsamudbhavāt
||95||तस्मात्कीर्तय भूपाल कस्मिंस्तीर्थे समागतः ॥
त्वं मुक्तः पातकाद्घोराद्ब्रह्महत्यासमुद्भवात्
tataḥ sa kathayāmāsa bhrūṇagartāsamudbhavam ||
vṛttāṃtaṃ tasya viprarṣeranubhūtaṃ yathā tathā
||96||ततः स कथयामास भ्रूणगर्तासमुद्भवम् ॥
वृत्तांतं तस्य विप्रर्षेरनुभूतं यथा तथा
tataste maṃtriṇo vṛddhāḥ sa ca rājā munīśvaraḥ ||
putraṃ pratardanaṃnāma rājye saṃsthāpya tatkṣaṇāt
||97||ततस्ते मंत्रिणो वृद्धाः स च राजा मुनीश्वरः ॥
पुत्रं प्रतर्दनंनाम राज्ये संस्थाप्य तत्क्षणात्
bhrūṇagartāṃ samāsādya tāmeva dvijasattamāḥ ||
tapaścerurmahādevaṃ dhyāyamānā divā niśam
||98||भ्रूणगर्तां समासाद्य तामेव द्विजसत्तमाः ॥
तपश्चेरुर्महादेवं ध्यायमाना दिवा निशम्
gatāśca paramāṃ siddhiṃ kālenālpena durlabhām ||
bhrūṇarūpadharaṃ devaṃ pūjayitvā maheśvaram
||99||गताश्च परमां सिद्धिं कालेनाल्पेन दुर्लभाम् ॥
भ्रूणरूपधरं देवं पूजयित्वा महेश्वरम्
tataḥprabhṛti sā gartā prakhyātā dharaṇītale ||
bhrūṇagarteti vipreṃdrāḥ sarvapātakanāśinī
||100||ततःप्रभृति सा गर्ता प्रख्याता धरणीतले ॥
भ्रूणगर्तेति विप्रेंद्राः सर्वपातकनाशिनी
tatra kṛṣṇacaturdaśyāṃ yaḥ śrāddhaṃ kurute naraḥ ||
sa pitṝṃstārayennūnaṃ daśa pūrvāndaśā parān
||101||तत्र कृष्णचतुर्दश्यां यः श्राद्धं कुरुते नरः ॥
स पितॄंस्तारयेन्नूनं दश पूर्वान्दशा परान्
tasmātsarvaprayatnena tatra śrāddhaṃ samācaret ||
snānaṃ ca brāhmaṇaśreṣṭhā dānaṃ vāpi svaśaktitaḥ
||102||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र श्राद्धं समाचरेत् ॥
स्नानं च ब्राह्मणश्रेष्ठा दानं वापि स्वशक्तितः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye bhrūṇagartāmāhātmyavarṇanaṃnāma tripañcāśattamo'dhyāyaḥ || 53 ||