mukhāratīrthotpattivarṇanam
sūta uvāca
athānyadapi tatrāsti mukhāraṃ tīrthamuttamam ||
yatra te munayaḥ śreṣṭhā viprāścaureṇa saṃgatāḥ ||
yatra siddhiṃ samāpannaḥ sa caurastatprabhāvataḥ|
vālmīkiriti vikhyāto rāmāyaṇanibaṃdhakṛt
||2||अथान्यदपि तत्रास्ति मुखारं तीर्थमुत्तमम् ॥
यत्र ते मुनयः श्रेष्ठा विप्राश्चौरेण संगताः ॥
यत्र सिद्धिं समापन्नः स चौरस्तत्प्रभावतः।
वाल्मीकिरिति विख्यातो रामायणनिबंधकृत्
camatkārapure pūrvaṃ māṃḍavyānvaya saṃbhavaḥ ||
lohajaṃgho dvijo hyāsītpitṛmātṛparāyaṇaḥ
||3||चमत्कारपुरे पूर्वं मांडव्यान्वय संभवः ॥
लोहजंघो द्विजो ह्यासीत्पितृमातृपरायणः
tasyaikā cābhavatpatnī prāṇebhyo'pi garīyasī ||
pativratā patiprāṇā patipriyahite ratā
||4||तस्यैका चाभवत्पत्नी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥
पतिव्रता पतिप्राणा पतिप्रियहिते रता
atha tasya sthitasyātra brahmavṛttyābhivartataḥ ||
jagāma sumahānkālaḥ pitṛmātṛratasya ca
||5||अथ तस्य स्थितस्यात्र ब्रह्मवृत्त्याभिवर्ततः ॥
जगाम सुमहान्कालः पितृमातृरतस्य च
ekadā bhagavāñchakro na vavarṣa dharātale ||
ānartaviṣaye kṛtsne yāvadvādaśavatsarāḥ
||6||एकदा भगवाञ्छक्रो न ववर्ष धरातले ॥
आनर्तविषये कृत्स्ने यावद्वादशवत्सराः
tataḥ sa kaṣṭamāpanno lohajaṃgho dvijottamāḥ ||
na prāpnoti kvacidbhikṣāṃ na ca kiṃcitpratigraham
||7||ततः स कष्टमापन्नो लोहजंघो द्विजोत्तमाः ॥
न प्राप्नोति क्वचिद्भिक्षां न च किंचित्प्रतिग्रहम्
tatastau pitarau dvau tu dṛṣṭvā kṣutparipīḍitau ||
bhāryāṃ ca ciṃtayāmāsa duḥkhena mahatānvitaḥ
||8||ततस्तौ पितरौ द्वौ तु दृष्ट्वा क्षुत्परिपीडितौ ॥
भार्यां च चिंतयामास दुःखेन महतान्वितः
kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ syāddarśanaṃ mama ||
etābhyāmapi vṛddhābhyāṃ patnyāścaiva viśeṣataḥ
||9||किं करोमि क्व गच्छामि कथं स्याद्दर्शनं मम ॥
एताभ्यामपि वृद्धाभ्यां पत्न्याश्चैव विशेषतः
tataḥ sa duḥkhasaṃyuktaḥ phalārthaṃ prayayau vane ||
na ca kiṃcidavāpnoti sarve śuṣkā mahīruhāḥ
||10||ततः स दुःखसंयुक्तः फलार्थं प्रययौ वने ॥
न च किंचिदवाप्नोति सर्वे शुष्का महीरुहाः
athāpaśyatsa vṛddhāṃ strīṃ stokasasyasamanvitām ||
gacchamānāṃ tathā tena śrameṇa mahatānvitām ||
tatastatsasyamādāya vastrāṇi ca sa nirdayaḥ ||
jagāma svagṛhaṃ hṛṣṭaḥ pitṛbhyāṃ ca nyavedayat
||12||अथापश्यत्स वृद्धां स्त्रीं स्तोकसस्यसमन्विताम् ॥
गच्छमानां तथा तेन श्रमेण महतान्विताम् ॥
ततस्तत्सस्यमादाय वस्त्राणि च स निर्दयः ॥
जगाम स्वगृहं हृष्टः पितृभ्यां च न्यवेदयत्
sa evaṃ labdhalakṣo'pi dasyukarmaṇi nityaśaḥ|
kṛtvā cauryaṃ pupoṣātha nijameva kuṭumbakam ||
subhikṣe cāpi saṃprāpte nānyatkarma karoti saḥ|
brāhmīṃ vṛttiṃ parityaktvā cauryakarma samācarat
||14||स एवं लब्धलक्षोऽपि दस्युकर्मणि नित्यशः।
कृत्वा चौर्यं पुपोषाथ निजमेव कुटुम्बकम् ॥
सुभिक्षे चापि संप्राप्ते नान्यत्कर्म करोति सः।
ब्राह्मीं वृत्तिं परित्यक्त्वा चौर्यकर्म समाचरत्
kasyacittvatha kālasya tīrthayātrāprasaṃgataḥ|
tatra saptarṣayaḥ prāptā marīcipramukhā dvijāḥ
||15||कस्यचित्त्वथ कालस्य तीर्थयात्राप्रसंगतः।
तत्र सप्तर्षयः प्राप्ता मरीचिप्रमुखा द्विजाः
tatastānvijane dṛṣṭvā drohakopasamanvitaḥ|
yaṣṭimudyamya vegena tiṣṭhadhvamiti cābravīt
||16||ततस्तान्विजने दृष्ट्वा द्रोहकोपसमन्वितः।
यष्टिमुद्यम्य वेगेन तिष्ठध्वमिति चाब्रवीत्
triśikhāṃ bhṛkuṭīṃ kṛtvā satvaraṃ samupādravat|
bhartsamānaḥ sa paruṣairvākyaistāṃstāḍayanniva
||17||त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा सत्वरं समुपाद्रवत्।
भर्त्समानः स परुषैर्वाक्यैस्तांस्ताडयन्निव
tataste munayo dṛṣṭvā yamadūtopamaṃ ca tam|
yajñopavītasaṃyuktaṃ procuste kṛpayānvitāḥ
||18||ततस्ते मुनयो दृष्ट्वा यमदूतोपमं च तम्।
यज्ञोपवीतसंयुक्तं प्रोचुस्ते कृपयान्विताः
ṛṣaya ūcuḥ
aho tvaṃ brāhmaṇo'sīti tatkasmādatigarhitam|
karoṣi karma caitaddhi mlecchakṛtyaṃ tu bāliśa
||19||अहो त्वं ब्राह्मणोऽसीति तत्कस्मादतिगर्हितम्।
करोषि कर्म चैतद्धि म्लेच्छकृत्यं तु बालिश
vayaṃ ca munayaḥ śāṃtāstyaktā'śeṣaparigrahāḥ|
nāsmākamapi pārśvasthaṃ kiṃcidgṛhṇāti yadbhavanān
||20||वयं च मुनयः शांतास्त्यक्ताऽशेषपरिग्रहाः।
नास्माकमपि पार्श्वस्थं किंचिद्गृह्णाति यद्भवनान्
lohajaṃgha uvāca
etāni śubhracīrāṇi valkalānyajināni ca|
upānahasametāni śīghraṃ yacchaṃtu me dvijāḥ
||21||एतानि शुभ्रचीराणि वल्कलान्यजिनानि च।
उपानहसमेतानि शीघ्रं यच्छंतु मे द्विजाः
no ceddhatvāprahāreṇa yaṣṭyā vajropamena ca ||
prāpayiṣyasyasaṃdigdhaṃ dharmarājaniveśanam
||22||नो चेद्धत्वाप्रहारेण यष्ट्या वज्रोपमेन च ॥
प्रापयिष्यस्यसंदिग्धं धर्मराजनिवेशनम्
ṛṣaya ūcuḥ
sarvaṃ dāsyāmahe tubhyaṃ vayaṃ tāvanmalimluca ||
kiṃvadantīṃ vadāsmākaṃ yāṃ pṛcchāmaḥ kutūhalāt
||23||सर्वं दास्यामहे तुभ्यं वयं तावन्मलिम्लुच ॥
किंवदन्तीं वदास्माकं यां पृच्छामः कुतूहलात्
kimarthaṃ kuruṣe cauryaṃ tvaṃ vipro'si sunirghṛṇaḥ ||
kiṃ jito vyasanai raudraiḥ kiṃ vā vyādhadvijo bhavān
||24||किमर्थं कुरुषे चौर्यं त्वं विप्रोऽसि सुनिर्घृणः ॥
किं जितो व्यसनै रौद्रैः किं वा व्याधद्विजो भवान्
lohajaṃgha uvāca
vyasanārthaṃ na me kṛtyametaccauryasamudbhavam ||
kuṭumbārthaṃ vijānītha dharmametanna saṃśayaḥ
||25||व्यसनार्थं न मे कृत्यमेतच्चौर्यसमुद्भवम् ॥
कुटुम्बार्थं विजानीथ धर्ममेतन्न संशयः
pitarau mama vārddhakye vartamānau vyavasthitau ||
tathā pativratā patnī gṛhadharmavicakṣaṇā
||26||पितरौ मम वार्द्धक्ये वर्तमानौ व्यवस्थितौ ॥
तथा पतिव्रता पत्नी गृहधर्मविचक्षणा
upārjjayāmi yatkiñcidahametena karmaṇā ||
tatsarvaṃ tatkṛte nūnaṃ satyenātmānamālabhe
||27||उपार्ज्जयामि यत्किञ्चिदहमेतेन कर्मणा ॥
तत्सर्वं तत्कृते नूनं सत्येनात्मानमालभे
tasmānmuṃcatha prāksarvaṃ vibhavaṃ kiṃ vṛthoktibhiḥ ||
kṛtābhiḥ sphurate hasto mamāyaṃ hantumeva hi
||28||तस्मान्मुंचथ प्राक्सर्वं विभवं किं वृथोक्तिभिः ॥
कृताभिः स्फुरते हस्तो ममायं हन्तुमेव हि
ṛṣaya ūcuḥ
yadyevaṃ caura tadgatvā tvaṃ pṛcchasva kuṭumbakam ||
mamapāpāṃśabhāgī tvaṃ kiṃ bhaviṣyasi kiṃ na vā
||29||यद्येवं चौर तद्गत्वा त्वं पृच्छस्व कुटुम्बकम् ॥
ममपापांशभागी त्वं किं भविष्यसि किं न वा
yadi te saṃvibhāgena pāpasyāṃśo'pi gacchati ||
tatkuruṣvāthavā pāpa durvahaṃ te bhaviṣyati
||30||यदि ते संविभागेन पापस्यांशोऽपि गच्छति ॥
तत्कुरुष्वाथवा पाप दुर्वहं ते भविष्यति
sakalaṃ raurave raudre patitasya sudurmate ||
vayaṃ tvā brāhmaṇaṃ matvā brūma etadasaṃśayam
||31||सकलं रौरवे रौद्रे पतितस्य सुदुर्मते ॥
वयं त्वा ब्राह्मणं मत्वा ब्रूम एतदसंशयम्
kṛpāviṣṭāḥ sahāsmābhiḥ sañjāte'pi sudarśane ||
munīnāṃ yatacittānāṃ darśanāddhi śubhaṃ bhavet
||32||कृपाविष्टाः सहास्माभिः सञ्जातेऽपि सुदर्शने ॥
मुनीनां यतचित्तानां दर्शनाद्धि शुभं भवेत्
ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṃkte mahājanaḥ ||
bhoktāro vipramucyaṃte kartā doṣeṇa lipyate
||33||एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महाजनः ॥
भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते
sūta uvāca
sa teṣāṃ tadvacaḥ śrutvā cauraḥ kiṃcidbhayānvitaḥ ||
satyametanna saṃdeho yadetairvyāhṛtaṃ vacaḥ
||34||स तेषां तद्वचः श्रुत्वा चौरः किंचिद्भयान्वितः ॥
सत्यमेतन्न संदेहो यदेतैर्व्याहृतं वचः
tasmātpṛcchāmi tadgatvā nijameva kuṭumbakam ||
yadi syātsaṃvibhāgo me pāpāṃśasya karomi vai
||39||तस्मात्पृच्छामि तद्गत्वा निजमेव कुटुम्बकम् ॥
यदि स्यात्संविभागो मे पापांशस्य करोमि वै
etatkarma na gṛhṇaṃti yadi vā saṃtyajāmyaham ||
mahadbhayaṃ samutpannaṃ mama cetasi sāṃpratam
||36||एतत्कर्म न गृह्णंति यदि वा संत्यजाम्यहम् ॥
महद्भयं समुत्पन्नं मम चेतसि सांप्रतम्
yadi yūyaṃ na cānyatra prayāsyatha munīśvarāḥ ||
palāyanaparā bhūtvā tadgatvā nijamaṃdiram
||37||यदि यूयं न चान्यत्र प्रयास्यथ मुनीश्वराः ॥
पलायनपरा भूत्वा तद्गत्वा निजमंदिरम्
pṛcchāmi poṣyavargaṃ ca yuṣmadvākyaṃ viśeṣataḥ ||
yadi tatpātakāṃśaṃ me grahīṣyati kuṭumbakam ||
tadyuṣmākaṃ grahīṣyāmi yatkiṃcitpārśvasaṃsthitam
||38||पृच्छामि पोष्यवर्गं च युष्मद्वाक्यं विशेषतः ॥
यदि तत्पातकांशं मे ग्रहीष्यति कुटुम्बकम् ॥
तद्युष्माकं ग्रहीष्यामि यत्किंचित्पार्श्वसंस्थितम्
athavā pratiṣedhaṃ me pāpasyāsya kariṣyati ||
tattyajiṣyāmyasaṃdigdhaṃ sarvānvaḥ saparicchadān
||39||अथवा प्रतिषेधं मे पापस्यास्य करिष्यति ॥
तत्त्यजिष्याम्यसंदिग्धं सर्वान्वः सपरिच्छदान्
tataste śapathānkṛtvā tasya pratyayakāraṇāt ||
tasyopari dayāṃ kṛtvā mumucustaṃ gṛhaṃ prati
||40||ततस्ते शपथान्कृत्वा तस्य प्रत्ययकारणात् ॥
तस्योपरि दयां कृत्वा मुमुचुस्तं गृहं प्रति
so'pi gatvā'tha papraccha pragatvā pitaraṃ nijam ||
śṛṇu tāta vaco'smākaṃ tataḥ pratyuttaraṃ kuru
||41||सोऽपि गत्वाऽथ पप्रच्छ प्रगत्वा पितरं निजम् ॥
शृणु तात वचोऽस्माकं ततः प्रत्युत्तरं कुरु
yatkṛtvāhamakṛtyāni cauryādīni sahasraśaḥ ||
puṣṭiṃ karomi te nityas tadbhāgaste'sti vā na vā
||42||यत्कृत्वाहमकृत्यानि चौर्यादीनि सहस्रशः ॥
पुष्टिं करोमि ते नित्यस् तद्भागस्तेऽस्ति वा न वा
pāpasya mama prabrūhi pṛcchato'tra yathātatham ||
atra me saṃśayo jātastasmācchīghraṃ prakīrtaya
||43||पापस्य मम प्रब्रूहि पृच्छतोऽत्र यथातथम् ॥
अत्र मे संशयो जातस्तस्माच्छीघ्रं प्रकीर्तय
pitovāca
bālye putra mayā nītastvaṃ puṣṭiṃ vyākulātmanā ||
śubhā'śubhāni kṛtyāni kṛtvā snigdhena cetasā
||44||बाल्ये पुत्र मया नीतस्त्वं पुष्टिं व्याकुलात्मना ॥
शुभाऽशुभानि कृत्यानि कृत्वा स्निग्धेन चेतसा
etadarthaṃ punaryena vārdhakye samupasthite ||
gāṃ pālayasi bhūyo'pi kṛtvā karma śubhā'śubham
||45||एतदर्थं पुनर्येन वार्धक्ये समुपस्थिते ॥
गां पालयसि भूयोऽपि कृत्वा कर्म शुभाऽशुभम्
na tasya vidyate bhāgastava svalpo'pi putraka ||
śubhasya vā'tha pāpasya sāṃprataṃ ca tathā mama
||46||न तस्य विद्यते भागस्तव स्वल्पोऽपि पुत्रक ॥
शुभस्य वाऽथ पापस्य सांप्रतं च तथा मम
ātmanaiva kṛtaṃ karma svayamevopabhujyate ||
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ bhoktāronyajanāḥ smṛtāḥ
||47||आत्मनैव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते ॥
शुभं वा यदि वा पापं भोक्तारोन्यजनाः स्मृताः
sādhutvenātha cauryeṇa kṛṣyā vā vāṇijena vā ||
tvamupānayase bhojyaṃ na me cintā prajāyate
||48||साधुत्वेनाथ चौर्येण कृष्या वा वाणिजेन वा ॥
त्वमुपानयसे भोज्यं न मे चिन्ता प्रजायते
tasmānnaitaddhṛdi sthāpyaṃ karmaniṃdyaṃ kariṣyasi ||
yattasyāṃśaṃ prabhoktā tvaṃ vayaṃ sarve prabhuṃjakāḥ
||49||तस्मान्नैतद्धृदि स्थाप्यं कर्मनिंद्यं करिष्यसि ॥
यत्तस्यांशं प्रभोक्ता त्वं वयं सर्वे प्रभुंजकाः
sūta uvāca
sa etadvacanaṃ śrutvā vyākulenānttarātmanā ||
papraccha mātaraṃ gatvā tamevārthaṃ prayatnataḥ
||50||स एतद्वचनं श्रुत्वा व्याकुलेनान्त्तरात्मना ॥
पप्रच्छ मातरं गत्वा तमेवार्थं प्रयत्नतः
tatastayāpi taccoktaṃ yatpitrā tasya jalpitam ||
asāmānyaṃ śubhe pāpe kṛtye tasya dvijottamāḥ
||51||ततस्तयापि तच्चोक्तं यत्पित्रा तस्य जल्पितम् ॥
असामान्यं शुभे पापे कृत्ये तस्य द्विजोत्तमाः
tataḥ papraccha tāṃ bhāryāṃ gatvā duḥkhasamanvitaḥ ||
sā'pyuvāca tatastādṛkpāpaṃ gurujanodbhavam
||52||ततः पप्रच्छ तां भार्यां गत्वा दुःखसमन्वितः ॥
साऽप्युवाच ततस्तादृक्पापं गुरुजनोद्भवम्
tataḥ sa śokasaṃtaptaḥ paścāttāpena saṃyutaḥ ||
garhayanneva cātmānaṃ yayau te yatra tāpasāḥ
||53||ततः स शोकसंतप्तः पश्चात्तापेन संयुतः ॥
गर्हयन्नेव चात्मानं ययौ ते यत्र तापसाः
tataḥ praṇamya tānsarvānkṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ|
gamyatāṃ gamyatāṃ viprāḥ kṣamyatāṃ kṣamyatāṃ mama
||54||ततः प्रणम्य तान्सर्वान्कृतांजलिपुटः स्थितः।
गम्यतां गम्यतां विप्राः क्षम्यतां क्षम्यतां मम
yanmayā maurkhyamāsthāya yuṣmannirbhartsanā kṛtā ||
supāpmanā vimūḍhena tasmātkāryā kṣamādya me
||55||यन्मया मौर्ख्यमास्थाय युष्मन्निर्भर्त्सना कृता ॥
सुपाप्मना विमूढेन तस्मात्कार्या क्षमाद्य मे
yuṣmadīyaṃ vacaḥ kṛtsnaṃ madgurubhyāṃ prajalpitam ||
bhāryayā ca dvijaśreṣṭhāstena me duḥkhamāgatam
||56||युष्मदीयं वचः कृत्स्नं मद्गुरुभ्यां प्रजल्पितम् ॥
भार्यया च द्विजश्रेष्ठास्तेन मे दुःखमागतम्
tasmātkurvaṃtu me sarve prasādaṃ munisattamāḥ ||
upadeśapradānena yena pāpaṃ kṣapāmyaham
||57||तस्मात्कुर्वंतु मे सर्वे प्रसादं मुनिसत्तमाः ॥
उपदेशप्रदानेन येन पापं क्षपाम्यहम्
mayā karma kṛtaṃ niṃdyaṃ sadaiva dvijasattamāḥ ||
striyo'pi ca dvijeṃdrāśca tāpasāśca viśeṣataḥ
||58||मया कर्म कृतं निंद्यं सदैव द्विजसत्तमाः ॥
स्त्रियोऽपि च द्विजेंद्राश्च तापसाश्च विशेषतः
ye ye dīnatarā lokā na samarthāḥ prayodhitum ||
te mayā muṣitāḥ sarve na samarthāḥ kadācana
||59||ये ये दीनतरा लोका न समर्थाः प्रयोधितुम् ॥
ते मया मुषिताः सर्वे न समर्थाः कदाचन
kuṭumbārthaṃ vimūḍhena sādhusaṃgavivarjinā ||
yathaiva paṭhatā śāstraṃ tanme'dya patitaṃ hṛdi
||60||कुटुम्बार्थं विमूढेन साधुसंगविवर्जिना ॥
यथैव पठता शास्त्रं तन्मेऽद्य पतितं हृदि
yadi na syādbhavadbhirme darśanaṃ cādya sattamāḥ ||
tadanyānyapi pāpāni kartāhaṃ syāṃ na saṃśayaḥ
||61||यदि न स्याद्भवद्भिर्मे दर्शनं चाद्य सत्तमाः ॥
तदन्यान्यपि पापानि कर्ताहं स्यां न संशयः
teṣāṃ madhyagataścāsītpulaho nāma sanmuniḥ ||
hāsyaśīlaḥ sa taṃ prāha viplavārthaṃ dvijottamam
||62||तेषां मध्यगतश्चासीत्पुलहो नाम सन्मुनिः ॥
हास्यशीलः स तं प्राह विप्लवार्थं द्विजोत्तमम्
ahaṃ te kīrtayiṣyāmi mantramekaṃ suśobhanam ||
yaṃ dhyāyañjapyamānastvaṃ siddhiṃ yāsyasi śāśvatīm
||63||अहं ते कीर्तयिष्यामि मन्त्रमेकं सुशोभनम् ॥
यं ध्यायञ्जप्यमानस्त्वं सिद्धिं यास्यसि शाश्वतीम्
jāṭaghoṭetimantro'yaṃ sarvasiddhipradāyakaḥ ||
(ṭi. jāṭaghoṭā = jātigotra?) tamenaṃ japa vipra tvaṃ divārātramataṃdritaḥ
||64||जाटघोटेतिमन्त्रोऽयं सर्वसिद्धिप्रदायकः ॥
(टि. जाटघोटा = जातिगोत्र?) तमेनं जप विप्र त्वं दिवारात्रमतंद्रितः
tato yāsyasi saṃsiddhiṃ durlabhāṃ tridaśairapi
||65||ततो यास्यसि संसिद्धिं दुर्लभां त्रिदशैरपि
evamuktvātha te viprāstīrthayātrāṃ tato yayuḥ ||
so'pi tatraiva caurastu sthito japaparāyaṇaḥ
||66||एवमुक्त्वाथ ते विप्रास्तीर्थयात्रां ततो ययुः ॥
सोऽपि तत्रैव चौरस्तु स्थितो जपपरायणः
ananyamanasā tena prārabdhaḥ sa tadā japaḥ ||
yathā'bhavatsamādhistho yenāvasthāṃ parāṃ gataḥ
||67||अनन्यमनसा तेन प्रारब्धः स तदा जपः ॥
यथाऽभवत्समाधिस्थो येनावस्थां परां गतः
tasyaivaṃ smaramāṇasya taṃ mantraṃ brāhmaṇasya ca ||
niścalatvaṃ gataḥ kāyaḥ kārye ca niścalaḥ sthitaḥ
||68||तस्यैवं स्मरमाणस्य तं मन्त्रं ब्राह्मणस्य च ॥
निश्चलत्वं गतः कायः कार्ये च निश्चलः स्थितः
tataḥ kālena mahatā valmīkena samāvṛtaḥ ||
samaṃtādbrāhmaṇaśreṣṭhā dhyānasthasya mahātmanaḥ
||69||ततः कालेन महता वल्मीकेन समावृतः ॥
समंताद्ब्राह्मणश्रेष्ठा ध्यानस्थस्य महात्मनः
tau mātāpitarau tasya sā ca bhāryā manasvinī ||
yātā mṛtyuvaśaṃ sarve tamanveṣya prayatnataḥ
||70||तौ मातापितरौ तस्य सा च भार्या मनस्विनी ॥
याता मृत्युवशं सर्वे तमन्वेष्य प्रयत्नतः
na vijñātaśca tatrasthaḥ saṃnyastaḥ sa mahāvrataḥ ||
saṃsārabhāvanirmuktastasmānmunisamāgamāt
||71||न विज्ञातश्च तत्रस्थः संन्यस्तः स महाव्रतः ॥
संसारभावनिर्मुक्तस्तस्मान्मुनिसमागमात्
kasyacittvatha kālasya tena mārgeṇa te punaḥ ||
tīrthayātrāprasaṃgena munayaḥ samupasthitāḥ
||72||कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण ते पुनः ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन मुनयः समुपस्थिताः
procuścaitaddvijāḥ sthānaṃ yatra caureṇa saṃgamaḥ ||
āsīdvastena raudreṇa brāhmaṇacchadmadhāriṇā
||73||प्रोचुश्चैतद्द्विजाः स्थानं यत्र चौरेण संगमः ॥
आसीद्वस्तेन रौद्रेण ब्राह्मणच्छद्मधारिणा
tato valmīkamadhyasthaṃ śuśruvurnisvanaṃ ca te ||
jāṭaghoṭetimaṃtrasya tasyaiva ca mahātmanaḥ
||74||ततो वल्मीकमध्यस्थं शुश्रुवुर्निस्वनं च ते ॥
जाटघोटेतिमंत्रस्य तस्यैव च महात्मनः
atha bhūmyāṃ prahārāste sasvanuḥ sarvatodiśam ||
te valmīkaṃ tato dṛṣṭvā taṃ cauraṃ tasya madhyagam
||75||अथ भूम्यां प्रहारास्ते सस्वनुः सर्वतोदिशम् ॥
ते वल्मीकं ततो दृष्ट्वा तं चौरं तस्य मध्यगम्
japamānaṃ tu taṃ mantraṃ pulahena niveditaḥ ||
hāsyarūpeṇa yastasya siddhiṃ ca dvijasattamāḥ
||76||जपमानं तु तं मन्त्रं पुलहेन निवेदितः ॥
हास्यरूपेण यस्तस्य सिद्धिं च द्विजसत्तमाः
yadvā satyamidaṃ proktamācāryaiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ ||
stokaṃ siddhikṛte tasya yasmātsiddhirupasthitā
||77||यद्वा सत्यमिदं प्रोक्तमाचार्यैः शास्त्रदृष्टिभिः ॥
स्तोकं सिद्धिकृते तस्य यस्मात्सिद्धिरुपस्थिता
mantre tīrthe dvije deve daivajñe bheṣaje gurau ||
yādṛśī bhāvanā yasya siddhirbhavati tādṛśī
||78||मन्त्रे तीर्थे द्विजे देवे दैवज्ञे भेषजे गुरौ ॥
यादृशी भावना यस्य सिद्धिर्भवति तादृशी
atha taṃ vīkṣya saṃsiddhaṃ kumantreṇāpi taskaram ||
te viprā vismayāviṣṭāḥ kṛpāviṣṭā viśeṣataḥ
||79||अथ तं वीक्ष्य संसिद्धं कुमन्त्रेणापि तस्करम् ॥
ते विप्रा विस्मयाविष्टाः कृपाविष्टा विशेषतः
samādhyarhaistato dravyaistailaistadbheṣajairapi
||80||समाध्यर्हैस्ततो द्रव्यैस्तैलैस्तद्भेषजैरपि
mamardustasya tadgātraṃ samādhisthaṃ ciraṃ dvijāḥ ||
tataḥ sa cetanāṃ labdhā ālokya ca muhurmuhuḥ ||
provāca vismayāviṣṭastānmunīnprakṛtāniti
||81||ममर्दुस्तस्य तद्गात्रं समाधिस्थं चिरं द्विजाः ॥
ततः स चेतनां लब्धा आलोक्य च मुहुर्मुहुः ॥
प्रोवाच विस्मयाविष्टस्तान्मुनीन्प्रकृतानिति
lohajaṃgha uvāca
kimarthaṃ na gatā yūyaṃ mayā muktā dvijottamāḥ ||
nāhaṃ kiṃcidgrahīṣyāmi yuṣmadīyaṃ kathaṃcana ||
kuṭuṃbārthaṃ yatastasmādvrajadhvaṃ svecchayā'dhunā
||82||किमर्थं न गता यूयं मया मुक्ता द्विजोत्तमाः ॥
नाहं किंचिद्ग्रहीष्यामि युष्मदीयं कथंचन ॥
कुटुंबार्थं यतस्तस्माद्व्रजध्वं स्वेच्छयाऽधुना
munaya ūcuḥ
cirakālādvayaṃ prāptāḥ punarbhrāṃtvā'tra kānane ||
samādhisthena na jñātaḥ kālo'tītastvayā bahu
||83||चिरकालाद्वयं प्राप्ताः पुनर्भ्रांत्वाऽत्र कानने ॥
समाधिस्थेन न ज्ञातः कालोऽतीतस्त्वया बहु
tau mātāpitarau vṛddhau tvayā muktau kṣayaṃ gatau |
tvaṃ ca saṃsiddhimāpannaḥ parāmasmatprasādataḥ
||84||तौ मातापितरौ वृद्धौ त्वया मुक्तौ क्षयं गतौ ।
त्वं च संसिद्धिमापन्नः परामस्मत्प्रसादतः
valmīkāṃtaḥ sthito yasmātsaṃsiddhiṃ paramāṃ gataḥ ||
valmīkirnāma vikhyātastasmālloke bhaviṣyasi
||85||वल्मीकांतः स्थितो यस्मात्संसिद्धिं परमां गतः ॥
वल्मीकिर्नाम विख्यातस्तस्माल्लोके भविष्यसि
atrasthena yato muṣṭāstvayā lokāḥ purā dvija ||
mukhārākhyaṃ tatastīrthametatkhyātiṃ gamiṣyati
||86||अत्रस्थेन यतो मुष्टास्त्वया लोकाः पुरा द्विज ॥
मुखाराख्यं ततस्तीर्थमेतत्ख्यातिं गमिष्यति
ye'tra snānaṃ kariṣyaṃti śrāvaṇyāṃ śraddhayā dvijāḥ ||
kṣālayiṣyaṃti te pāpaṃ caurya karmasamudbhavam
||87||येऽत्र स्नानं करिष्यंति श्रावण्यां श्रद्धया द्विजाः ॥
क्षालयिष्यंति ते पापं चौर्य कर्मसमुद्भवम्
sūta uvāca
evamuktvātha te viprāstamāmaṃtrya muniṃ tataḥ ||
praṇatāstena saṃjagmurvāṃchitāśāṃ tataḥ param
||88||एवमुक्त्वाथ ते विप्रास्तमामंत्र्य मुनिं ततः ॥
प्रणतास्तेन संजग्मुर्वांछिताशां ततः परम्
tapaḥsthaḥ so'pi tatraiva vālmīkiriti yaḥ smṛtaḥ
||89||तपःस्थः सोऽपि तत्रैव वाल्मीकिरिति यः स्मृतः
munīnāṃ pravaraḥ śreṣṭhaḥ saṃjātaśca tataḥ param ||
adyāpi tiṣṭhate mūrtaḥ sa tatrastho munīśvaraḥ
||90||मुनीनां प्रवरः श्रेष्ठः संजातश्च ततः परम् ॥
अद्यापि तिष्ठते मूर्तः स तत्रस्थो मुनीश्वरः
yastaṃ prapūjayedbhaktyā sa kavirjāyate bhuvam ||
aṣṭamyāṃ ca viśeṣeṇa samyakchraddhāsamanvitaḥ
||91||यस्तं प्रपूजयेद्भक्त्या स कविर्जायते भुवम् ॥
अष्टम्यां च विशेषेण सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye mukhāratīrthotpattivarṇanaṃnāma caturviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 124 ||