paṃcapiṇḍāgauryutpattivarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
yājñavalkyasutaḥ sūta yastvayā parikīrtitaḥ ||
katamā tasya mātābhūtsarvaṃ no brūhi vistarāt
||1||याज्ञवल्क्यसुतः सूत यस्त्वया परिकीर्तितः ॥
कतमा तस्य माताभूत्सर्वं नो ब्रूहि विस्तरात्
sūta uvāca
tasya bhāryādvayaṃ śreṣṭhamāsītsarvaguṇānvitam ||
ekā guṇavatī tasya maitreyīti prakīrtitā
||2||तस्य भार्याद्वयं श्रेष्ठमासीत्सर्वगुणान्वितम् ॥
एका गुणवती तस्य मैत्रेयीति प्रकीर्तिता
jyeṣṭhā cānyātha kalyāṇī khyātā kātyāyanīti ca ||
yasyāḥ kātyāyanaḥ putro vedārthānāṃ prajalpakaḥ
||3||ज्येष्ठा चान्याथ कल्याणी ख्याता कात्यायनीति च ॥
यस्याः कात्यायनः पुत्रो वेदार्थानां प्रजल्पकः
tābhyāṃ kuṇḍadvayaṃ tatra saṃtiṣṭhati suśobhanam ||
yatra snātā narā yāṃti lokāṃstāṃśca mahodayān
||4||ताभ्यां कुण्डद्वयं तत्र संतिष्ठति सुशोभनम् ॥
यत्र स्नाता नरा यांति लोकांस्तांश्च महोदयान्
kātyāyanyāśca tīrthasya śāṃḍilyāstīrthamuttamam ||
pativratātvayuktāyāstathānyattatra saṃsthitam
||5||कात्यायन्याश्च तीर्थस्य शांडिल्यास्तीर्थमुत्तमम् ॥
पतिव्रतात्वयुक्तायास्तथान्यत्तत्र संस्थितम्
yatra kātyāyanī prāptā śāṃḍilyā pratibodhitā ||
vairāgyaṃ paramaṃ prāptā sapatnīduḥkhaduḥkhitā
||6||यत्र कात्यायनी प्राप्ता शांडिल्या प्रतिबोधिता ॥
वैराग्यं परमं प्राप्ता सपत्नीदुःखदुःखिता
tatra yā kurute snānaṃ tṛtīyāyāṃ samāhitā ||
nārī mārgasite pakṣe sā saubhāgyavatī bhavet ||
atha daurbhāgyasaṃpannā kāṇā vṛddhā'tha vāmanā ||
abhīṣṭā jāyate sā ca tatprabhāvāddvijottamāḥ
||8||तत्र या कुरुते स्नानं तृतीयायां समाहिता ॥
नारी मार्गसिते पक्षे सा सौभाग्यवती भवेत् ॥
अथ दौर्भाग्यसंपन्ना काणा वृद्धाऽथ वामना ॥
अभीष्टा जायते सा च तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः
ṛṣaya ūcuḥ
kīdṛksapatnijaṃ duḥkhaṃ kātyāyanyā upasthitam ||
upadeśaḥ kathaṃ labdhaḥ śāṃḍilyāḥ sūta kīdṛśaḥ
||9||कीदृक्सपत्निजं दुःखं कात्यायन्या उपस्थितम् ॥
उपदेशः कथं लब्धः शांडिल्याः सूत कीदृशः
kātyāyanyā samācakṣva kautukaṃ no vyavasthitam ||
sāmānyo bhavitā naiṣa upadeśastayeritaḥ
||10||कात्यायन्या समाचक्ष्व कौतुकं नो व्यवस्थितम् ॥
सामान्यो भविता नैष उपदेशस्तयेरितः
sūta uvāca
maitreyyā saha saṃsaktaṃ yājñavalkyaṃ vilokya sā ||
kātyāyanī suduḥkhārtā saṃjātā cerṣyayā tataḥ
||11||मैत्रेय्या सह संसक्तं याज्ञवल्क्यं विलोक्य सा ॥
कात्यायनी सुदुःखार्ता संजाता चेर्ष्यया ततः
sā na snāti na bhuṃkte ca na hāsyaṃ kurute kvacit ||
kevalaṃ bāṣpapūrṇākṣī niḥśvāsāḍhyā babhūva ha
||12||सा न स्नाति न भुंक्ते च न हास्यं कुरुते क्वचित् ॥
केवलं बाष्पपूर्णाक्षी निःश्वासाढ्या बभूव ह
tataḥ kadācidevātha phalārthaṃ nirgatā bahiḥ ||
apaśyacchāṃḍilīnāma patipārśve vyavasthitām
||13||ततः कदाचिदेवाथ फलार्थं निर्गता बहिः ॥
अपश्यच्छांडिलीनाम पतिपार्श्वे व्यवस्थिताम्
kṛtāṃjalipuṭāṃ sādhvī vinayāvanatā sthitām ||
so'pi tasyā mukhāsaktaḥ sānurāgaḥ prasannadṛk
||14||कृतांजलिपुटां साध्वी विनयावनता स्थिताम् ॥
सोऽपि तस्या मुखासक्तः सानुरागः प्रसन्नदृक्
guṇadoṣodbhavāṃ vārtāmāpṛcchyākathayattathā ||
sā ca tau daṃpatī dṛṣṭvā saṃhṛṣṭāvitaretaram
||15||गुणदोषोद्भवां वार्तामापृच्छ्याकथयत्तथा ॥
सा च तौ दंपती दृष्ट्वा संहृष्टावितरेतरम्
citte sve ciṃtayāmāsa sudhanyeyaṃ tapasvinī ||
yasyāḥ patirmukhāsakto guṇadoṣaprajalpakaḥ ||
sānurāgaśca susnigdho nānyāṃ nārīṃ bibhartti ca
||16||चित्ते स्वे चिंतयामास सुधन्येयं तपस्विनी ॥
यस्याः पतिर्मुखासक्तो गुणदोषप्रजल्पकः ॥
सानुरागश्च सुस्निग्धो नान्यां नारीं बिभर्त्ति च
evaṃ saṃcitya sā sādhvī bhūyobhūyo dvijottamāḥ ||
jagāma svāśramaṃ paścānniṃdyamānā svakaṃ vapuḥ
||17||एवं संचित्य सा साध्वी भूयोभूयो द्विजोत्तमाः ॥
जगाम स्वाश्रमं पश्चान्निंद्यमाना स्वकं वपुः
tataḥ kadācidekāṃte sthitāṃ tāṃ śāṃḍilīṃ dvijāḥ ||
bahirgate bhartari ca tasyāḥ kāryeṇa kenacit
||18||ततः कदाचिदेकांते स्थितां तां शांडिलीं द्विजाः ॥
बहिर्गते भर्तरि च तस्याः कार्येण केनचित्
kātyāyanī samāgamya tataḥ papraccha sādaram ||
vada kalyāṇi me kaṃcidupadeśaṃ mahodayam
||19||कात्यायनी समागम्य ततः पप्रच्छ सादरम् ॥
वद कल्याणि मे कंचिदुपदेशं महोदयम्
mukhaprekṣaḥ sadā bharttā yena strīṇāṃ prajāyate ||
nāpamānaṃ karotyeva duruktavacanaiḥ kvacit
||20||मुखप्रेक्षः सदा भर्त्ता येन स्त्रीणां प्रजायते ॥
नापमानं करोत्येव दुरुक्तवचनैः क्वचित्
nānyāṃ saṃgacchate nārīṃ cittenāpi kathaṃcana ||
ahaṃ bhartuḥ kṛtairduḥkhairatīva paripīḍitā ||
sapatnījairviśeṣeṇa tasmānme tvaṃ prakīrtaya
||21||नान्यां संगच्छते नारीं चित्तेनापि कथंचन ॥
अहं भर्तुः कृतैर्दुःखैरतीव परिपीडिता ॥
सपत्नीजैर्विशेषेण तस्मान्मे त्वं प्रकीर्तय
yathā te vaśago bharttā saṃjātaḥ kāmadaḥ sadā ||
manasāpi na saṃdadhyānnārīmeṣa kathaṃcana
||22||यथा ते वशगो भर्त्ता संजातः कामदः सदा ॥
मनसापि न संदध्यान्नारीमेष कथंचन
śāṃḍilyuvāca
śṛṇu sādhvi pravakṣyāmi tavāhaṃ guhyamuttamam ||
yathā mamābhavadvaśyo mukhaprekṣastathā patiḥ
||23||शृणु साध्वि प्रवक्ष्यामि तवाहं गुह्यमुत्तमम् ॥
यथा ममाभवद्वश्यो मुखप्रेक्षस्तथा पतिः
mama tātaḥ kurukṣetre śāṃḍilyo munisattamaḥ ||
vānaprasthāśrame'tiṣṭhatpūrve vayasi saṃsthitaḥ
||24||मम तातः कुरुक्षेत्रे शांडिल्यो मुनिसत्तमः ॥
वानप्रस्थाश्रमेऽतिष्ठत्पूर्वे वयसि संस्थितः
tatraikāhaṃ samutpannā kanyā tasya mahātmanaḥ ||
vṛddhiṃ gatā krameṇātha tasminneva tapovane
||25||तत्रैकाहं समुत्पन्ना कन्या तस्य महात्मनः ॥
वृद्धिं गता क्रमेणाथ तस्मिन्नेव तपोवने
karomi tatra śuśrūṣāṃ homakāle yathocitām ||
nīvārādīni dhānyāni nityaṃ caivānayāmyaham
||26||करोमि तत्र शुश्रूषां होमकाले यथोचिताम् ॥
नीवारादीनि धान्यानि नित्यं चैवानयाम्यहम्
kasyacittvatha kālasya nārado munisattamaḥ ||
āśrame mama tātasya suśrāṃtaḥ samupāgataḥ
||27||कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः ॥
आश्रमे मम तातस्य सुश्रांतः समुपागतः
tātādeśāttatastatra mayā sa viśramaḥ kṛtaḥ ||
pādaśaucādibhiḥ kṛtyaiḥ snānādyaiśca tathāparaiḥ
||28||तातादेशात्ततस्तत्र मया स विश्रमः कृतः ॥
पादशौचादिभिः कृत्यैः स्नानाद्यैश्च तथापरैः
tato bhuktāvasāne'tha niviṣṭaḥ mukhasaṃsthita ||
mama mātrā paripṛṣṭo vinayādvaravarṇini
||29||ततो भुक्तावसानेऽथ निविष्टः मुखसंस्थित ॥
मम मात्रा परिपृष्टो विनयाद्वरवर्णिनि
ekeyaṃ kanyakāsmākaṃ jāte vayasi saṃsthite ||
saṃjātā muniśārdūla prāṇebhyo'pi garīyasī
||30||एकेयं कन्यकास्माकं जाते वयसि संस्थिते ॥
संजाता मुनिशार्दूल प्राणेभ्योऽपि गरीयसी
tadasyāḥ kīrtaya kṣipraṃ sukhopāyaṃ sukhodayam ||
vrataṃ vā niyamaṃ vā tvaṃ homaṃ vā mantrameva vā
||31||तदस्याः कीर्तय क्षिप्रं सुखोपायं सुखोदयम् ॥
व्रतं वा नियमं वा त्वं होमं वा मन्त्रमेव वा
yena cīrṇena bharttā syātsusaumyaḥ sadguṇānvitaḥ ||
priyaṃvado mukhaprekṣaḥ paranārīparāṅmukhaḥ
||32||येन चीर्णेन भर्त्ता स्यात्सुसौम्यः सद्गुणान्वितः ॥
प्रियंवदो मुखप्रेक्षः परनारीपराङ्मुखः
tasyāstadvacanaṃ śrutvā sa munistadanaṃtaram ||
ciraṃ dhyātvā vacaḥ prāha prasannavadanastataḥ
||33||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिस्तदनंतरम् ॥
चिरं ध्यात्वा वचः प्राह प्रसन्नवदनस्ततः
hāṭakeśvaraje kṣetre pañcapiṃḍā vyavasthitā ||
gaurī gauryā svayaṃ tatra sthāpitā parameśvarī
||34||हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पञ्चपिंडा व्यवस्थिता ॥
गौरी गौर्या स्वयं तत्र स्थापिता परमेश्वरी
tāmeṣā vatsaraṃ yāvacchraddhayā parayā yutā ||
sadā pūjayatu prītyā tṛtīyāyāṃ viśeṣataḥ
||35||तामेषा वत्सरं यावच्छ्रद्धया परया युता ॥
सदा पूजयतु प्रीत्या तृतीयायां विशेषतः
tato varṣāṃtamāsādya saṃprāpsyati yathocitam ||
bharttāraṃ nātra saṃdeho yādṛgrūpaṃ yathocitam ||
36 tatra pūrvaṃ gatā gaurī parityajya maheśvaram ||
gaṃgerṣyayā mahābhāge jñātvā kṣetraṃ susiddhidam
||37||ततो वर्षांतमासाद्य संप्राप्स्यति यथोचितम् ॥
भर्त्तारं नात्र संदेहो यादृग्रूपं यथोचितम् ॥
३६ तत्र पूर्वं गता गौरी परित्यज्य महेश्वरम् ॥
गंगेर्ष्यया महाभागे ज्ञात्वा क्षेत्रं सुसिद्धिदम्
tataḥ sā ciṃtayāmāsa kāṃ devīṃ pūjayāmyaham ||
saubhāgyārthaṃ yato'nyā māṃ pūjayaṃti surastriyaḥ
||38||ततः सा चिंतयामास कां देवीं पूजयाम्यहम् ॥
सौभाग्यार्थं यतोऽन्या मां पूजयंति सुरस्त्रियः
tasmādahaṃ prabhaktyāḍhyā svayamātmānameva ca ||
ātmanaiva kṛtotsāhā pūjayiṣyāmi siddhaye
||39||तस्मादहं प्रभक्त्याढ्या स्वयमात्मानमेव च ॥
आत्मनैव कृतोत्साहा पूजयिष्यामि सिद्धये
tataḥ prāṇāgnihotrotthairmaṃtrairātharvaṇaiḥ śubhaiḥ ||
mṛtpiṃḍānpaṃca saṃyojya hyekasthāne samāhitā
||40||ततः प्राणाग्निहोत्रोत्थैर्मंत्रैराथर्वणैः शुभैः ॥
मृत्पिंडान्पंच संयोज्य ह्येकस्थाने समाहिता
pṛthvīmapaśca tejaśca vāyumākāśameva ca |
teṣu saṃyojayāmāsa mṛtpiṃḍeṣu nidhāya sā
||41||पृथ्वीमपश्च तेजश्च वायुमाकाशमेव च ।
तेषु संयोजयामास मृत्पिंडेषु निधाय सा
mahadbhūtāni caitāni pañca devī yatavratā ||
tataḥ saṃpūjayāmāsa puṣpadhūpānulepanaiḥ
||42||महद्भूतानि चैतानि पञ्च देवी यतव्रता ॥
ततः संपूजयामास पुष्पधूपानुलेपनैः
atha tāṃ tatra vijñāya tapaḥsthāṃ girajāṃ bhavaḥ ||
tanmaṃtrākṛṣṭacittaśca satvaraṃ samupāgataḥ
||43||अथ तां तत्र विज्ञाय तपःस्थां गिरजां भवः ॥
तन्मंत्राकृष्टचित्तश्च सत्वरं समुपागतः
provāca ca prahṛṣṭātmā kasmāttvamiha cāgatā ||
māṃ muktvā doṣanirmuktaṃ mukhaprekṣaṃ sadā ratam
||44||प्रोवाच च प्रहृष्टात्मा कस्मात्त्वमिह चागता ॥
मां मुक्त्वा दोषनिर्मुक्तं मुखप्रेक्षं सदा रतम्
tasmādāgaccha kailāsaṃ vṛṣārūḍhā mayā saha ||
athavā kāraṇaṃ brūhi yadi doṣo'sti me kvacit
||45||तस्मादागच्छ कैलासं वृषारूढा मया सह ॥
अथवा कारणं ब्रूहि यदि दोषोऽस्ति मे क्वचित्
devyuvāca
tvaṃ mūrdhnā jāhnavīṃ dhatse mūrtāṃ padajalātmikām ||
tasmānnāhaṃ gamiṣyāmi maṃdiraṃ te kathaṃcana
||46||त्वं मूर्ध्ना जाह्नवीं धत्से मूर्तां पदजलात्मिकाम् ॥
तस्मान्नाहं गमिष्यामि मंदिरं ते कथंचन
yāvanna tyajasi vyaktaṃ mama sāpatnyatāṃ gatām ||
tathā nityaṃ praṇāmaṃ tvaṃ karoṣi vṛṣabhadhvaja
||47||यावन्न त्यजसि व्यक्तं मम सापत्न्यतां गताम् ॥
तथा नित्यं प्रणामं त्वं करोषि वृषभध्वज
pratyakṣamapi me nityaṃ saṃdhyāyāśca na lajjase ||
tasmādetatparityajya karma lajjākaraṃ param
||48||प्रत्यक्षमपि मे नित्यं संध्यायाश्च न लज्जसे ॥
तस्मादेतत्परित्यज्य कर्म लज्जाकरं परम्
ākārayasi māṃ deva tatsyādyadi mataṃ mama ||
anyathāhaṃ na yāsyāmi tava harmye kathaṃcana ||
etacchrutvā yadiṣṭaṃ te kuruṣva vṛṣabhadhvaja
||49||आकारयसि मां देव तत्स्याद्यदि मतं मम ॥
अन्यथाहं न यास्यामि तव हर्म्ये कथंचन ॥
एतच्छ्रुत्वा यदिष्टं ते कुरुष्व वृषभध्वज
deva uvāca
nāhaṃ saukhyena tāṃ gaṃgāṃ dhārayāmi sureśvari
||50||नाहं सौख्येन तां गंगां धारयामि सुरेश्वरि
bhagīrathena bhūpena prārthito jñāti kāraṇāt ||
divyaṃ varṣasahasraṃ tu tapastaptvā sudāruṇam
||51||भगीरथेन भूपेन प्रार्थितो ज्ञाति कारणात् ॥
दिव्यं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्त्वा सुदारुणम्
yena no yāti pātālaṃ gaṃgā svargaparicyutā ||
tasmāttvaṃ deva madvākyātsvamūrdhnā vaha jāhnavīm
||52||येन नो याति पातालं गंगा स्वर्गपरिच्युता ॥
तस्मात्त्वं देव मद्वाक्यात्स्वमूर्ध्ना वह जाह्नवीम्
mayā tasya pratijñātaṃ dhārayiṣyāmyasaṃśayam ||
ākāśājjāhnavīvegaṃ pataṃtaṃ dharaṇītale
||53||मया तस्य प्रतिज्ञातं धारयिष्याम्यसंशयम् ॥
आकाशाज्जाह्नवीवेगं पतंतं धरणीतले
no cedvrajeta pātālaṃ yadatra viṣayesthi?m ||
tato'haṃ saṃpravakṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu
||54||नो चेद्व्रजेत पातालं यदत्र विषयेस्थि?म् ॥
ततोऽहं संप्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु
eṣā gaṃgā varārohe mama mūrdhno vinirgatā ||
himavaṃtaṃ nagaṃ bhittvā dvidhā jātā tataḥ param
||55||एषा गंगा वरारोहे मम मूर्ध्नो विनिर्गता ॥
हिमवंतं नगं भित्त्वा द्विधा जाता ततः परम्
tataḥ siṃdhvabhidhānā sā paścimaṃ sāgaraṃ gatā ||
śatāni nava saṃgṛhya nadīnāṃ parameśvari
||56||ततः सिंध्वभिधाना सा पश्चिमं सागरं गता ॥
शतानि नव संगृह्य नदीनां परमेश्वरि
tathā gaṃgābhidhānā ca saiva prāksāgaraṃ gatā ||
tāvatīśca samādāya nadīḥ parvatanandini
||57||तथा गंगाभिधाना च सैव प्राक्सागरं गता ॥
तावतीश्च समादाय नदीः पर्वतनन्दिनि
evamaṣṭādaśaitāni nadīnāṃ parvatātmaje ||
śatāni sāgare yāṃti tena nityaṃ sa tiṣṭhati
||58||एवमष्टादशैतानि नदीनां पर्वतात्मजे ॥
शतानि सागरे यांति तेन नित्यं स तिष्ठति
satataṃ śoṣyamāṇo'pi vāḍavena divāniśam ||
samudrasalilaṃ meghāḥ samādāya tataḥ param
||59||सततं शोष्यमाणोऽपि वाडवेन दिवानिशम् ॥
समुद्रसलिलं मेघाः समादाय ततः परम्
martyaloke pravarṣaṃti tataḥ sasyaṃ prajāyate ||
sasyena jīvate lokaḥ prabhavanti makhāstathā ||
makhāṃśena surāḥ sarve tṛptiṃ yāṃti tataḥ param
||60||मर्त्यलोके प्रवर्षंति ततः सस्यं प्रजायते ॥
सस्येन जीवते लोकः प्रभवन्ति मखास्तथा ॥
मखांशेन सुराः सर्वे तृप्तिं यांति ततः परम्
etasmātkāraṇānmūrdhni devi gaṃgāṃ dadhāmyaham ||
na snehātkāmato naiva jagadyena pravartate
||61||एतस्मात्कारणान्मूर्ध्नि देवि गंगां दधाम्यहम् ॥
न स्नेहात्कामतो नैव जगद्येन प्रवर्तते
athavā santyajāmyenāṃ yadi mūrdhnaḥ kathaṃcana ||
taddūraṃ vegato bhittvā pṛthvīṃ yāti rasātalam
||62||अथवा सन्त्यजाम्येनां यदि मूर्ध्नः कथंचन ॥
तद्दूरं वेगतो भित्त्वा पृथ्वीं याति रसातलम्
tataḥ śoṣaṃ vrajedāśu samudraḥ saritāṃ patiḥ ||
aurveṇa pīyamāno'tra tato vṛṣṭirna jāyate ||
vṛṣṭyabhāvājjagannāśaḥ satyametanmayoditam
||63||ततः शोषं व्रजेदाशु समुद्रः सरितां पतिः ॥
और्वेण पीयमानोऽत्र ततो वृष्टिर्न जायते ॥
वृष्ट्यभावाज्जगन्नाशः सत्यमेतन्मयोदितम्
evaṃ gaṃgākṛte proktaṃ mayā tava sureśvari ||
śṛṇu sandhyākṛte'nyacca yena tāṃ praṇamāmyaham
||64||एवं गंगाकृते प्रोक्तं मया तव सुरेश्वरि ॥
शृणु सन्ध्याकृतेऽन्यच्च येन तां प्रणमाम्यहम्
iti śrīskāndemahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśva rakṣetramāhātmye paṃcapiṇḍāgauryutpattivarṇanaṃnāma triṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 130 ||