śrāddhotpattivarṇanam
ānarta uvāca
anye'pi vividhāḥ kālāḥ santi puṇyatamā dvija ||
kasmācceṃdukṣaye śrāddhaṃ viśeṣā tsamudāhṛtam
||1||अन्येऽपि विविधाः कालाः सन्ति पुण्यतमा द्विज ॥
कस्माच्चेंदुक्षये श्राद्धं विशेषा त्समुदाहृतम्
etanme sarvamācakṣva vistareṇa mahāmune
||2||एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामुने
bhartṛyajña uvāca
satyametanmahārāja śrāddhārhāḥ saṃti bhūriśaḥ ||
kālāḥ pitṛgaṇānāṃ ca tṛptidāstuṣṭidāśca ye
||3||सत्यमेतन्महाराज श्राद्धार्हाः संति भूरिशः ॥
कालाः पितृगणानां च तृप्तिदास्तुष्टिदाश्च ये
manvādyā vā yugādyāśca teṣāṃ saṃkrāṃtayo'parāḥ ||
vyatīpāto gajacchāyā grahaṇaṃ soma sūryayoḥ
||4||मन्वाद्या वा युगाद्याश्च तेषां संक्रांतयोऽपराः ॥
व्यतीपातो गजच्छाया ग्रहणं सोम सूर्ययोः
eteṣu yujyate śrāddhaṃ prakartuṃ pitṛtṛptaye ||
tathā tīrthe viśeṣeṇa puṇya āyatane śubhe
||5||एतेषु युज्यते श्राद्धं प्रकर्तुं पितृतृप्तये ॥
तथा तीर्थे विशेषेण पुण्य आयतने शुभे
śrāddhārhairbrāhmaṇaiḥ prāptairdravyairvā pitṛvallabhaiḥ ||
aparvaṇyapi kartavyaṃ sadā śrāddhaṃ vicakṣaṇaiḥ
||6||श्राद्धार्हैर्ब्राह्मणैः प्राप्तैर्द्रव्यैर्वा पितृवल्लभैः ॥
अपर्वण्यपि कर्तव्यं सदा श्राद्धं विचक्षणैः
somakṣaye viśeṣeṇa śṛṇuṣvaikamanā nṛpa ||
amā nāma rave raśmisahasrapramukhaḥ sthitaḥ
||7||सोमक्षये विशेषेण शृणुष्वैकमना नृप ॥
अमा नाम रवे रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः
yasya svatejasā sūryaḥ proktastrailokyadīpakaḥ ||
tasminvasati yenenduramāvasyā tataḥ smṛtā
||8||यस्य स्वतेजसा सूर्यः प्रोक्तस्त्रैलोक्यदीपकः ॥
तस्मिन्वसति येनेन्दुरमावस्या ततः स्मृता
akṣayā dharmakṛtye sā pitṛkṛtye viśeṣataḥ ||
agniṣvāttā barhiṣada ājyapāḥ somapāstathā
||9||अक्षया धर्मकृत्ये सा पितृकृत्ये विशेषतः ॥
अग्निष्वात्ता बर्हिषद आज्यपाः सोमपास्तथा
raśmipā upahūtāśca tathaivāyaṃtunāḥ pare ||
tathā śrāddhabhujaścānye smṛtā nāndīmukhā nṛpa
||10||रश्मिपा उपहूताश्च तथैवायंतुनाः परे ॥
तथा श्राद्धभुजश्चान्ये स्मृता नान्दीमुखा नृप
ete pitṛgaṇāḥ khyātā nava devasamudbhavāḥ ||
ādityā vasavo rudrā nāsatyāvaśvināvapi
||11||एते पितृगणाः ख्याता नव देवसमुद्भवाः ॥
आदित्या वसवो रुद्रा नासत्यावश्विनावपि
santarpayanti te caitānmuktvā nāndīmukhānpitṝn ||
brahmaṇā te samādiṣṭāḥ pitaro nṛpasattama
||12||सन्तर्पयन्ति ते चैतान्मुक्त्वा नान्दीमुखान्पितॄन् ॥
ब्रह्मणा ते समादिष्टाः पितरो नृपसत्तम
tānsaṃtarpya tataḥ sṛṣṭiṃ kurute padmasaṃbhavaḥ
||13||तान्संतर्प्य ततः सृष्टिं कुरुते पद्मसंभवः
pitaro anye'pi martyā nivasanti triviṣṭape ||
dvividhāste pradṛśyaṃte sukhino'sukhinaḥ pare
||14||पितरो अन्येऽपि मर्त्या निवसन्ति त्रिविष्टपे ॥
द्विविधास्ते प्रदृश्यंते सुखिनोऽसुखिनः परे
yebhyaḥ śrāddhāni yacchaṃti martya loke svavaṃśajāḥ ||
te sarve tatra saṃhṛṣṭā devavanmuditāḥ sthitāḥ
||15||येभ्यः श्राद्धानि यच्छंति मर्त्य लोके स्ववंशजाः ॥
ते सर्वे तत्र संहृष्टा देववन्मुदिताः स्थिताः
yeṣāṃ yacchanti te naiva kiṃcitkiñcitsvavaṃśajāḥ ||
kṣutpipāsākulā ste ca dṛśyante bahuduḥkhitāḥ
||16||येषां यच्छन्ति ते नैव किंचित्किञ्चित्स्ववंशजाः ॥
क्षुत्पिपासाकुला स्ते च दृश्यन्ते बहुदुःखिताः
kasyacittvatha kālasya pitaraḥ surapūjitāḥ ||
agniṣvāttādayaḥ sarve tridaśendramupasthitāḥ
||17||कस्यचित्त्वथ कालस्य पितरः सुरपूजिताः ॥
अग्निष्वात्तादयः सर्वे त्रिदशेन्द्रमुपस्थिताः
bhaktyā dṛṣṭā mahārāja sahasrākṣeṇa pūjitāḥ ||
tathānyairvibudhaiḥ sarvaiḥ prasthitāḥ sve niketane
||18||भक्त्या दृष्टा महाराज सहस्राक्षेण पूजिताः ॥
तथान्यैर्विबुधैः सर्वैः प्रस्थिताः स्वे निकेतने
pitṛlokaṃ mahārāja durlabhaṃ tridaśairapi ||
tāndṛṣṭvā prasthitānrājanpitaro martyasaṃbhavāḥ
||19||पितृलोकं महाराज दुर्लभं त्रिदशैरपि ॥
तान्दृष्ट्वा प्रस्थितान्राजन्पितरो मर्त्यसंभवाः
kṣutpipāsārditā ye ca ta ūcurdainyamāśritāḥ ||
stutvā'tha sustavairdivyaiḥ pitṛsūktaiśca pārthiva
||20||क्षुत्पिपासार्दिता ये च त ऊचुर्दैन्यमाश्रिताः ॥
स्तुत्वाऽथ सुस्तवैर्दिव्यैः पितृसूक्तैश्च पार्थिव
vedoktairaparaiścaiva pitṛtuṣṭikaraiḥ paraiḥ ||
tataḥ procuśca saṃhṛṣṭāḥ pitarastānsurodbhavāḥ
||21||वेदोक्तैरपरैश्चैव पितृतुष्टिकरैः परैः ॥
ततः प्रोचुश्च संहृष्टाः पितरस्तान्सुरोद्भवाः
prasannāḥ smo vayaṃ sarve yuṣmākaṃ śaṃsitavratāḥ ||
tasmādbrūta vayaṃ yena yacchāmo vo hṛdi sthitam
||22||प्रसन्नाः स्मो वयं सर्वे युष्माकं शंसितव्रताः ॥
तस्माद्ब्रूत वयं येन यच्छामो वो हृदि स्थितम्
pitara ūcuḥ
vayaṃ hi pitaraḥ khyātā manuṣyāṇāmihāgatāḥ ||
svarge svakarmaṇā nityaṃ nivasāma suraiḥ saha
||23||वयं हि पितरः ख्याता मनुष्याणामिहागताः ॥
स्वर्गे स्वकर्मणा नित्यं निवसाम सुरैः सह
vimāneṣu vicitreṣu saṃsthitāḥ sarvatodiśam ||
vāṃchiteṣu ca lokeṣu yāmo dhvajapatākiṣu
||24||विमानेषु विचित्रेषु संस्थिताः सर्वतोदिशम् ॥
वांछितेषु च लोकेषु यामो ध्वजपताकिषु
haṃsabarhiṇa juṣṭeṣu saṃsevyeṣvapsarogaṇaiḥ ||
gandharvairgīyamānāśca stūyamānāśca guhyakaiḥ
||25||हंसबर्हिण जुष्टेषु संसेव्येष्वप्सरोगणैः ॥
गन्धर्वैर्गीयमानाश्च स्तूयमानाश्च गुह्यकैः
paraṃ santiṣṭhamānānāmasmākaṃ tridaśaiḥ saha ||
atyarthaṃ jāyate tīvrā kṣutpipāsā sudāruṇā
||26||परं सन्तिष्ठमानानामस्माकं त्रिदशैः सह ॥
अत्यर्थं जायते तीव्रा क्षुत्पिपासा सुदारुणा
yasyā manyāmahe citte vahnimadhyagatā vayam ||
bhakṣayāmaḥ kimetānhi pakṣiṇo vividhānapi ||
haṃsādīnmadhurālāpānkiṃ vā cāpsarasāṃ gaṇān
||27||यस्या मन्यामहे चित्ते वह्निमध्यगता वयम् ॥
भक्षयामः किमेतान्हि पक्षिणो विविधानपि ॥
हंसादीन्मधुरालापान्किं वा चाप्सरसां गणान्
yadi kaścitkṣudhāviṣṭaḥ kañcidādāya pakṣiṇam ||
gupto gṛhṇāti bhakṣārthaṃ hantuṃ śakto'pi so'pi na
||28||यदि कश्चित्क्षुधाविष्टः कञ्चिदादाय पक्षिणम् ॥
गुप्तो गृह्णाति भक्षार्थं हन्तुं शक्तोऽपि सोऽपि न
ajarāścāmarāścaiva svarge ye svargagāḥ khagāḥ ||
tathā manoramā vṛkṣā nandanādi vaneṣu ca
||29||अजराश्चामराश्चैव स्वर्गे ये स्वर्गगाः खगाः ॥
तथा मनोरमा वृक्षा नन्दनादि वनेषु च
phalitā ye pradṛśyaṃte prāpyāṃścāpi manoramāḥ ||
tatphalāni vayaṃ sarve gṛhṇīmaḥ pitaro yadi
||30||फलिता ये प्रदृश्यंते प्राप्यांश्चापि मनोरमाः ॥
तत्फलानि वयं सर्वे गृह्णीमः पितरो यदि
na truṭaṃtyapi yatnena samākṛṣṭāni tānyapi ||
etallekhāpagātoyaṃ tṛṣārttā yadi yatnataḥ ||
prapibāmo na hasteṣu tacca toyaṃ punaḥ spṛśet
||31||न त्रुटंत्यपि यत्नेन समाकृष्टानि तान्यपि ॥
एतल्लेखापगातोयं तृषार्त्ता यदि यत्नतः ॥
प्रपिबामो न हस्तेषु तच्च तोयं पुनः स्पृशेत्
bhuṃjānaśca na ko'pyatra dṛśyate'tra pibannapi ||
tasmāttriviṣṭapāvāso hyasmākaṃ ghoradāruṇaḥ
||32||भुंजानश्च न कोऽप्यत्र दृश्यतेऽत्र पिबन्नपि ॥
तस्मात्त्रिविष्टपावासो ह्यस्माकं घोरदारुणः
ete suragaṇāḥ sarve ye cānye guhyakādayaḥ ||
dṛśyaṃte'tra vimānasthā sarve saṃhṛṣṭamānasāḥ
||33||एते सुरगणाः सर्वे ये चान्ये गुह्यकादयः ॥
दृश्यंतेऽत्र विमानस्था सर्वे संहृष्टमानसाः
kṣutpipāsāparityaktā nānābhogasamāśrayāḥ ||
kadācicca vayaṃ sarve bhavāmastādṛśā iva
||34||क्षुत्पिपासापरित्यक्ता नानाभोगसमाश्रयाः ॥
कदाचिच्च वयं सर्वे भवामस्तादृशा इव
kṣutpipāsāparityaktāḥ satoṣaṃ paramaṃ gatāḥ ||
tatkiṃ kāraṇametadyatkṣutpi pāsā prajāyate
||35||क्षुत्पिपासापरित्यक्ताः सतोषं परमं गताः ॥
तत्किं कारणमेतद्यत्क्षुत्पि पासा प्रजायते
ākasmikī ca bādhā naḥ kadācinna praṇaśyati ||
tathā kuruta bhadraṃ vo yathā tuṣṭiḥ prajāyate
||36||आकस्मिकी च बाधा नः कदाचिन्न प्रणश्यति ॥
तथा कुरुत भद्रं वो यथा तुष्टिः प्रजायते
śāśvatī no yathā'nyeṣāṃ devānāṃ svargavāsinām ||
yūyaṃ hi pitaro yasmāddevānāṃ bhāvitātmanām
||37||शाश्वती नो यथाऽन्येषां देवानां स्वर्गवासिनाम् ॥
यूयं हि पितरो यस्माद्देवानां भावितात्मनाम्
vayaṃ caiva manuṣyāṇāṃ tena vaḥ śaraṇaṃ gatāḥ ||
pitara ūcuḥ ||
asmākamapi caivaiṣā kaṣṭāvasthā prajāyate
||38||वयं चैव मनुष्याणां तेन वः शरणं गताः ॥
पितर ऊचुः ॥
अस्माकमपि चैवैषा कष्टावस्था प्रजायते
śakrādyā vibudhā vyagrāḥ śrāddhaṃ yacchaṃti no yadā ||
tataścāgatya tānsarve devānsaṃprārthayāmahe
||39||शक्राद्या विबुधा व्यग्राः श्राद्धं यच्छंति नो यदा ॥
ततश्चागत्य तान्सर्वे देवान्संप्रार्थयामहे
tatastṛptiṃ pragacchāmastairdevaistarpitā vayam ||
yuṣmākaṃ vaṃśajā ye ca prayacchaṃti samāhitāḥ
||40||ततस्तृप्तिं प्रगच्छामस्तैर्देवैस्तर्पिता वयम् ॥
युष्माकं वंशजा ये च प्रयच्छंति समाहिताः
kathaṃ na tṛptimāyātāste sarve taiḥ pratarpitāḥ ||
yatra pramādibhirvaṃśyairna tarpyaṃte kathaṃcana
||41||कथं न तृप्तिमायातास्ते सर्वे तैः प्रतर्पिताः ॥
यत्र प्रमादिभिर्वंश्यैर्न तर्प्यंते कथंचन
kṣutpipāsākulāḥ sarve te tadā syurna saṃśayaḥ ||
kiṃ punarnarakasthā ye dharmarājaniveśane
||42||क्षुत्पिपासाकुलाः सर्वे ते तदा स्युर्न संशयः ॥
किं पुनर्नरकस्था ये धर्मराजनिवेशने
etaddhi kāraṇaṃ proktaṃ yuṣmākaṃ ca kathaṃcana ||
kṣutpipāsodbhavaṃ raudraṃ yuṣmābhiryadudīritam
||43||एतद्धि कारणं प्रोक्तं युष्माकं च कथंचन ॥
क्षुत्पिपासोद्भवं रौद्रं युष्माभिर्यदुदीरितम्
tadasmākaṃ vibhāgaṃ cedyūyaṃ yacchata sattamāḥ ||
sarve kavyasya dattasya tatkurmo vai hitaṃ śubham
||44||तदस्माकं विभागं चेद्यूयं यच्छत सत्तमाः ॥
सर्वे कव्यस्य दत्तस्य तत्कुर्मो वै हितं शुभम्
brahmāṇaṃ prārthayitvā ca svayaṃ gatvā tadaṃtikam ||
bāḍhamityeva tairukte tata ādāya tānapi
||45||ब्रह्माणं प्रार्थयित्वा च स्वयं गत्वा तदंतिकम् ॥
बाढमित्येव तैरुक्ते तत आदाय तानपि
divyāḥ pitṛgaṇāḥ prāptā vidheḥ sadanamuttamam ||
nāṃdīmukhānpuraskṛtya pitṝnyāṃstarpayedvidhiḥ
||46||दिव्याः पितृगणाः प्राप्ता विधेः सदनमुत्तमम् ॥
नांदीमुखान्पुरस्कृत्य पितॄन्यांस्तर्पयेद्विधिः
sṛṣṭikāle tu saṃprāpte vṛddhikāmaḥ sureśvaraḥ ||
atha taiḥ saha te sarve stutvā taṃ kamalāsanam ||
praṇipatya sthitāḥ sarve pitaro vinayānvitāḥ
||47||सृष्टिकाले तु संप्राप्ते वृद्धिकामः सुरेश्वरः ॥
अथ तैः सह ते सर्वे स्तुत्वा तं कमलासनम् ॥
प्रणिपत्य स्थिताः सर्वे पितरो विनयान्विताः
pitṝṃstānvinayopetānpraṇipātapuraḥsarān ||
vidhiḥ provāca rājeṃdra sāṃtvayañślakṣṇayā girā
||48||पितॄंस्तान्विनयोपेतान्प्रणिपातपुरःसरान् ॥
विधिः प्रोवाच राजेंद्र सांत्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा
brahmovāca
kimarthaṃ pitaraḥ sarve samāyātā mamāṃtikam ||
devatānāṃ mayā sārdhaṃ saṃpūjyāḥ sarvadā sthitāḥ
||49||किमर्थं पितरः सर्वे समायाता ममांतिकम् ॥
देवतानां मया सार्धं संपूज्याः सर्वदा स्थिताः
tathānye'pi ca dṛśyaṃte yuṣmābhiḥ saha saṃgatāḥ ||
ya ete mānavā kārāḥ svalpatejonvitāḥ sthitāḥ
||50||तथान्येऽपि च दृश्यंते युष्माभिः सह संगताः ॥
य एते मानवा काराः स्वल्पतेजोन्विताः स्थिताः
pitara ūcuḥ
pitaro mānavā hyete svargaṃ prāptāḥ svakarmabhiḥ ||
devānāṃ madhyasaṃsthāśca pīḍyaṃte kṣutpipāsayā
||51||पितरो मानवा ह्येते स्वर्गं प्राप्ताः स्वकर्मभिः ॥
देवानां मध्यसंस्थाश्च पीड्यंते क्षुत्पिपासया
yadā yacchaṃti no vaṃśyāḥ kavyaṃ caiva pramādataḥ ||
tadā gacchaṃti no tṛptiṃ yānairyāṃti yathā surāḥ
||52||यदा यच्छंति नो वंश्याः कव्यं चैव प्रमादतः ॥
तदा गच्छंति नो तृप्तिं यानैर्यांति यथा सुराः
tadaitaiḥ prārthanā'smākaṃ kṛtā śāśvatatṛptaye ||
na ca śaktā vayaṃ dātuṃ tena tvāṃ samupasthitāḥ
||53||तदैतैः प्रार्थनाऽस्माकं कृता शाश्वततृप्तये ॥
न च शक्ता वयं दातुं तेन त्वां समुपस्थिताः
yathā syurdevatā vyagrāstadā'smākamapi prabho|
kavyaṃ vinā bhavedeṣā daśā kaṣṭā sureśvara
||54||यथा स्युर्देवता व्यग्रास्तदाऽस्माकमपि प्रभो।
कव्यं विना भवेदेषा दशा कष्टा सुरेश्वर
tasmātkuru prasādaṃ naḥ samemetaiḥ sureśvara ||
yathā syācchāśvatī tṛptiḥ svasthānasthāyināmapi
||55||तस्मात्कुरु प्रसादं नः समेमेतैः सुरेश्वर ॥
यथा स्याच्छाश्वती तृप्तिः स्वस्थानस्थायिनामपि
ete'smākaṃ pradāsyaṃti kavyaṃ yannijavaṃśajaiḥ ||
pradattaṃ tena saṃprāptā vayaṃ deva tvadantikam
||56||एतेऽस्माकं प्रदास्यंति कव्यं यन्निजवंशजैः ॥
प्रदत्तं तेन संप्राप्ता वयं देव त्वदन्तिकम्
devānāṃ caiva yatkavyaṃ tannāsmākaṃ pratṛ ptaye ||
yataḥ kriyāvihīnaṃ tanna teṣāṃ vidyate kriyā
||57||देवानां चैव यत्कव्यं तन्नास्माकं प्रतृ प्तये ॥
यतः क्रियाविहीनं तन्न तेषां विद्यते क्रिया
pitṝnuddiśya yatkavyaṃ brāhmaṇebhyaḥ pradīyate ||
snātairdhautāṃbarairmartyaistadbhavettṛptidaṃ mahat
||58||पितॄनुद्दिश्य यत्कव्यं ब्राह्मणेभ्यः प्रदीयते ॥
स्नातैर्धौतांबरैर्मर्त्यैस्तद्भवेत्तृप्तिदं महत्
pitṝṇāṃ sarvadeveśa ityeṣā vaidikī śrutiḥ ||
na snātasyādhikāro'sti devānāṃ ca dvijātivat
||59||पितॄणां सर्वदेवेश इत्येषा वैदिकी श्रुतिः ॥
न स्नातस्याधिकारोऽस्ति देवानां च द्विजातिवत्
pīyūṣamapi tairdattaṃ tena naḥ syānna tṛptaye
||60||पीयूषमपि तैर्दत्तं तेन नः स्यान्न तृप्तये
tasmānmānuṣadattairno yathā kavye prajāyate ||
svargasthānāṃ parā tṛptiḥ samametaistathā kuru
||61||तस्मान्मानुषदत्तैर्नो यथा कव्ये प्रजायते ॥
स्वर्गस्थानां परा तृप्तिः सममेतैस्तथा कुरु
bhartṛyajña uvāca
tacchrutvā suciraṃ dhyātvā brahmā lokapitāmahaḥ ||
tānuvāca tataḥ sarvānpitṝnpārthivasattama
||62||तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
तानुवाच ततः सर्वान्पितॄन्पार्थिवसत्तम
brahmovāca
asmiṃstretāyuge saṃjñā havyakavyasamudbhavā ||
saṃprayātā yuge yugme kalau na prabhaviṣyati
||63||अस्मिंस्त्रेतायुगे संज्ञा हव्यकव्यसमुद्भवा ॥
संप्रयाता युगे युग्मे कलौ न प्रभविष्यति
yathāyathā yugānāṃ ca hrāsa eṣa bhaviṣyati ||
tathātathā janā duṣṭā bhaviṣyaṃtyanyabhaktikāḥ
||64||यथायथा युगानां च ह्रास एष भविष्यति ॥
तथातथा जना दुष्टा भविष्यंत्यन्यभक्तिकाः
na dāsyaṃti yathoktāni te kavyāni kathaṃcana ||
tataḥ kaṣṭatarā'vasthā pitṝṇāṃ saṃbhaviṣyati
||65||न दास्यंति यथोक्तानि ते कव्यानि कथंचन ॥
ततः कष्टतराऽवस्था पितॄणां संभविष्यति
tasmādahaṃ kariṣyāmi sukhopāyaṃ śarīriṇām ||
yena santarpitā yūyaṃ parāṃ tṛptimavāpsyatha
||66||तस्मादहं करिष्यामि सुखोपायं शरीरिणाम् ॥
येन सन्तर्पिता यूयं परां तृप्तिमवाप्स्यथ
pituḥ pitāmahasyaiva tatpituśca tataḥ param ||
samuddeśena dattena brāhmaṇebhyaḥ prabhaktitaḥ
||67||पितुः पितामहस्यैव तत्पितुश्च ततः परम् ॥
समुद्देशेन दत्तेन ब्राह्मणेभ्यः प्रभक्तितः
sarveṣāṃ syātparā tṛptiryāvanmāṃ pitaro'dhunā ||
tathā mātāmahānāṃ ca pakṣe nāstyatra saṃśayaḥ
||68||सर्वेषां स्यात्परा तृप्तिर्यावन्मां पितरोऽधुना ॥
तथा मातामहानां च पक्षे नास्त्यत्र संशयः
tribhiḥ santarpitāste'pi tarpitāḥ syurmamāvadhi ||
yuṣmākaṃ tṛptaye yaśca sukhopāyo bhaviṣyati
||69||त्रिभिः सन्तर्पितास्तेऽपि तर्पिताः स्युर्ममावधि ॥
युष्माकं तृप्तये यश्च सुखोपायो भविष्यति
taṃ śṛṇudhvaṃ mahābhāgā gadato mama sāṃpratam ||
pitṝnannena yenaiva samuddiśya dvijottamān
||70||तं शृणुध्वं महाभागा गदतो मम सांप्रतम् ॥
पितॄनन्नेन येनैव समुद्दिश्य द्विजोत्तमान्
tarpayiṣyaṃti tenaiva piṇḍāndāsyaṃti bhaktitaḥ ||
tannāmnā tena vastṛptiḥ śāśvatī saṃbhaviṣyati
||71||तर्पयिष्यंति तेनैव पिण्डान्दास्यंति भक्तितः ॥
तन्नाम्ना तेन वस्तृप्तिः शाश्वती संभविष्यति
tasmādgacchata santuṣṭāḥ svāni sthānāni pūrvajāḥ
||72||तस्माद्गच्छत सन्तुष्टाः स्वानि स्थानानि पूर्वजाः
tataste sahitāstaistu svāni sthānāni bhejire ||
vimānaiḥ sūryasaṃkāśairgatvā pārthivasattama
||73||ततस्ते सहितास्तैस्तु स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥
विमानैः सूर्यसंकाशैर्गत्वा पार्थिवसत्तम
atha saṃgacchatā rājankālena mahatā tataḥ ||
taccāpi na daduḥ śrāddhaṃ martyāstripuruṣaṃ ca yat
||74||अथ संगच्छता राजन्कालेन महता ततः ॥
तच्चापि न ददुः श्राद्धं मर्त्यास्त्रिपुरुषं च यत्
nityaṃ pitṝnsamuddiśya bahavo'tra narādhipa ||
kavyabhāgānpunasteṣāṃ tathā pūrvaṃ yathā nṛpa
||75||नित्यं पितॄन्समुद्दिश्य बहवोऽत्र नराधिप ॥
कव्यभागान्पुनस्तेषां तथा पूर्वं यथा नृप
kṣutpipāsodbhavāpīḍā mahatī samajāyata ||
teṣāṃ ca daivikānāṃ ca pitṝṇāṃ nṛpasattama
||76||क्षुत्पिपासोद्भवापीडा महती समजायत ॥
तेषां च दैविकानां च पितॄणां नृपसत्तम
sametyātha punaḥ sarve brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ ||
procuśca praṇipatyoccaiḥ sudīnāḥ prapitāmaham
||77||समेत्याथ पुनः सर्वे ब्रह्माणं शरणं गताः ॥
प्रोचुश्च प्रणिपत्योच्चैः सुदीनाः प्रपितामहम्
bhagavanna prayacchaṃti nityaṃ no vaṃśasaṃbhavāḥ ||
śrāddhāni dauḥsthyamāpannāstena sīdāmahe vibho
||78||भगवन्न प्रयच्छंति नित्यं नो वंशसंभवाः ॥
श्राद्धानि दौःस्थ्यमापन्नास्तेन सीदामहे विभो
yathā pūrvaṃ tathā deva tadupāyaṃ pracintaya ||
kaṃcidyena daridrā vai prīṇayaṃti ca te pitṝn
||79||यथा पूर्वं तथा देव तदुपायं प्रचिन्तय ॥
कंचिद्येन दरिद्रा वै प्रीणयंति च ते पितॄन्
bhartṛyajña uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā tānāha prapitāmahaḥ ||
kṛpāviṣṭo mahārāja sarvānpitṛgaṇāṃstathā
||80||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा तानाह प्रपितामहः ॥
कृपाविष्टो महाराज सर्वान्पितृगणांस्तथा
satyametanmahābhāgā dauḥsthyaṃ yāṃti dinedine ||
janā yathāyathā yāti yugaṃ śreṣṭhaṃ ca pṛṣṭhataḥ
||81||सत्यमेतन्महाभागा दौःस्थ्यं यांति दिनेदिने ॥
जना यथायथा याति युगं श्रेष्ठं च पृष्ठतः
tathāpi ca kariṣyāmi yuṣmadarthamasaṃśayam ||
upāyaṃ laghu santṛptiryena vo'tra bhavi ṣyati
||82||तथापि च करिष्यामि युष्मदर्थमसंशयम् ॥
उपायं लघु सन्तृप्तिर्येन वोऽत्र भवि ष्यति
amānāma rave raśmisahasrapramukhaḥ sthitaḥ ||
tasminvasati yenenduramāvāsyā tataḥ smṛtā
||83||अमानाम रवे रश्मिसहस्रप्रमुखः स्थितः ॥
तस्मिन्वसति येनेन्दुरमावास्या ततः स्मृता
tasminnahani ye śrāddhaṃ pitṝnuddiśya cātmanaḥ ||
kariṣyaṃti narā bhaktyā te bhaviṣyaṃti susthitāḥ
||84||तस्मिन्नहनि ये श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य चात्मनः ॥
करिष्यंति नरा भक्त्या ते भविष्यंति सुस्थिताः
dhanadhānyasamopetā sarvaśatruvivarjitāḥ ||
apamṛtyuparityaktā mama vākyāda saṃśayam
||85||धनधान्यसमोपेता सर्वशत्रुविवर्जिताः ॥
अपमृत्युपरित्यक्ता मम वाक्याद संशयम्
bhartṛyajña uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā babhūvurhṛṣṭamānasāḥ ||
pitaraḥ kavyamāsādya prahaṣṭenāṃtarātmanā
||86||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा बभूवुर्हृष्टमानसाः ॥
पितरः कव्यमासाद्य प्रहष्टेनांतरात्मना
yayuḥ svāni niketāni preṣitāḥ padmayoninā ||
amāvāsyādinaṃ prāpya śrāddhaṃ dattaṃ svavaṃśajaiḥ
||87||ययुः स्वानि निकेतानि प्रेषिताः पद्मयोनिना ॥
अमावास्यादिनं प्राप्य श्राद्धं दत्तं स्ववंशजैः
saṃtṛptā māsamātraṃ ca tasthuḥ saṃtuṣṭamānasāḥ ||
gacchatā tvathakālena dauḥsthyaṃ prāpya narā bhuvi ||
darśe'sminnapi no śrāddhaṃ prāyaḥ kurvaṃti kecana
||88||संतृप्ता मासमात्रं च तस्थुः संतुष्टमानसाः ॥
गच्छता त्वथकालेन दौःस्थ्यं प्राप्य नरा भुवि ॥
दर्शेऽस्मिन्नपि नो श्राद्धं प्रायः कुर्वंति केचन
tataḥ pitṛgaṇāḥ sarveṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ ||
kṣutpipāsākulā bhūyo brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ
||89||ततः पितृगणाः सर्वें ये दिव्या ये च मानुषाः ॥
क्षुत्पिपासाकुला भूयो ब्रह्माणं शरणं गताः
procuśca praṇipatyoccaiste sametāḥpitāmaham ||
paramaṃ dainyamāsthāya bāṣpagadgadayā girā
||9||प्रोचुश्च प्रणिपत्योच्चैस्ते समेताःपितामहम् ॥
परमं दैन्यमास्थाय बाष्पगद्गदया गिरा
bhagavanniṃdukṣaye śrāddhaṃ proktaṃ māsaṃ tvayā vibho ||
asmākaṃ prīṇanārthāya yatkariṣyaṃti mānavāḥ
||91||भगवन्निंदुक्षये श्राद्धं प्रोक्तं मासं त्वया विभो ॥
अस्माकं प्रीणनार्थाय यत्करिष्यंति मानवाः
dauḥsthāttadapi no kuryuḥ prāyaśastu pitāmaha ||
tenāsmākaṃ parā pīḍā kṣutpipāsāsamudbhavā
||92||दौःस्थात्तदपि नो कुर्युः प्रायशस्तु पितामह ॥
तेनास्माकं परा पीडा क्षुत्पिपासासमुद्भवा
tasmātkuru prasādaṃ no yathā pūrvaṃ sureśvara ||
tathāpi duḥsthatābhājastarpayiṣyaṃti no'dhunā
||93||तस्मात्कुरु प्रसादं नो यथा पूर्वं सुरेश्वर ॥
तथापि दुःस्थताभाजस्तर्पयिष्यंति नोऽधुना
bhartṛyajña uvāca
atha brahmāpi saṃcintya tānuvāca kṛpānvitaḥ ||
yuṣmadarthaṃ mayopāyaściṃtitaḥ pitaro laghuḥ
||94||अथ ब्रह्मापि संचिन्त्य तानुवाच कृपान्वितः ॥
युष्मदर्थं मयोपायश्चिंतितः पितरो लघुः
yena tṛptiṃ parāṃ yūyaṃ gamiṣyatha pitrīśvarāḥ ||
amāvāsyodbhavaṃ śrāddhamalabdhvāpi ca vatsaram
||95||येन तृप्तिं परां यूयं गमिष्यथ पित्रीश्वराः ॥
अमावास्योद्भवं श्राद्धमलब्ध्वापि च वत्सरम्
yathā mama prasādena tacchṛṇudhvaṃ samāhitāḥ ||
āṣāḍhyāḥ paṃcame pakṣe kanyāsaṃsthe divākare
||96||यथा मम प्रसादेन तच्छृणुध्वं समाहिताः ॥
आषाढ्याः पंचमे पक्षे कन्यासंस्थे दिवाकरे
mṛtāhani punaryo vai śrāddhaṃ dāsyati mānavaḥ ||
tasya saṃvatsaraṃyāvatṛptāḥ syuḥ pitaro dhruvam
||97||मृताहनि पुनर्यो वै श्राद्धं दास्यति मानवः ॥
तस्य संवत्सरंयावतृप्ताः स्युः पितरो ध्रुवम्
evaṃ jñātvā kariṣyaṃti pretapakṣe narā bhuvi ||
śrāddhaṃ yūyaṃ na saṃdeho bhaviṣyatha sutarpitāḥ
||98||एवं ज्ञात्वा करिष्यंति प्रेतपक्षे नरा भुवि ॥
श्राद्धं यूयं न संदेहो भविष्यथ सुतर्पिताः
yāvatsaṃvatsaraṃ tena ekenāpi tu sattamāḥ ||
tasminnapi ca yaḥ śrāddhaṃ yuṣmākaṃ na pradāsyati
||99||यावत्संवत्सरं तेन एकेनापि तु सत्तमाः ॥
तस्मिन्नपि च यः श्राद्धं युष्माकं न प्रदास्यति
śākenā'pi daridro'sāvaṃtyajatvamupeṣyati ||
āsanaṃ śayanaṃ bhojyaṃ sparśaṃ saṃbhāṣaṇaṃ tathā
||100||शाकेनाऽपि दरिद्रोऽसावंत्यजत्वमुपेष्यति ॥
आसनं शयनं भोज्यं स्पर्शं संभाषणं तथा
ye kariṣyaṃti taiḥ sārdhaṃ te'pi pāpatamā narāḥ ||
na teṣāṃ saṃtatirvṛddhiṃ saṃprayāsyati karhicit
||11||ये करिष्यंति तैः सार्धं तेऽपि पापतमा नराः ॥
न तेषां संततिर्वृद्धिं संप्रयास्यति कर्हिचित्
na sukhaṃ dhanadhānyaṃ ca teṣāṃ bhāvi kathaṃcana ||
tasmādgacchata cāvyagrāḥ svasthānaṃ pitaro drutam
||102||न सुखं धनधान्यं च तेषां भावि कथंचन ॥
तस्माद्गच्छत चाव्यग्राः स्वस्थानं पितरो द्रुतम्
kalikāle'pi saṃprāpte dāruṇe nirdhene jane ||
varṣāṃte śrāddhamekaṃ hi prakariṣyaṃti mānavāḥ
||103||कलिकालेऽपि संप्राप्ते दारुणे निर्धेने जने ॥
वर्षांते श्राद्धमेकं हि प्रकरिष्यंति मानवाः
yenākhilaṃ bhavedvarṣaṃ yuṣmākaṃ prītiruttamā
||104||येनाखिलं भवेद्वर्षं युष्माकं प्रीतिरुत्तमा
bhartṛyajña uvāca
tacchrutvā pitaro hṛṣṭā jagmuḥ svaṃsvaṃ niketanam ||
varṣāṃte'pi samāsādya śrāddhaṃ na syurbubhukṣitāḥ
||105||तच्छ्रुत्वा पितरो हृष्टा जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम् ॥
वर्षांतेऽपि समासाद्य श्राद्धं न स्युर्बुभुक्षिताः
atha ye'tra durātmāno niḥśaṃkāḥ kṛpaṇātmakāḥ ||
kalinā mohitāḥ śrāddhaṃ vatsarāṃte'pi no daduḥ
||106||अथ येऽत्र दुरात्मानो निःशंकाः कृपणात्मकाः ॥
कलिना मोहिताः श्राद्धं वत्सरांतेऽपि नो ददुः
teṣāṃ tu pitaro bhūyo divyaiḥpitṛbhiranvitāḥ ||
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ procuste dīnamānasāḥ
||107||तेषां तु पितरो भूयो दिव्यैःपितृभिरन्विताः ॥
ब्रह्माणं शरणं जग्मुः प्रोचुस्ते दीनमानसाः
bhagavanvatsarāṃte'pi kanyāsaṃsthe divākare ||
nāsmākaṃ vaṃśajāḥ śrāddhaṃ prayacchaṃti durātmakāḥ
||108||भगवन्वत्सरांतेऽपि कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥
नास्माकं वंशजाः श्राद्धं प्रयच्छंति दुरात्मकाः
tena saṃpīḍitā deva kṣutpipāsā samākulāḥ ||
vayaṃ śaraṇamāpannāstatpratīkāramācara
||109||तेन संपीडिता देव क्षुत्पिपासा समाकुलाः ॥
वयं शरणमापन्नास्तत्प्रतीकारमाचर
yathā pūrvaṃ mahābhāga vadopāyaṃ laghūttamam ||
ekāhikena śrāddhena yenāsmākaṃ hi śāśvatī ||
prītiḥ saṃjāyate deva tvatprasādātsureśvara
||110||यथा पूर्वं महाभाग वदोपायं लघूत्तमम् ॥
एकाहिकेन श्राद्धेन येनास्माकं हि शाश्वती ॥
प्रीतिः संजायते देव त्वत्प्रसादात्सुरेश्वर
vaṃśakṣaye'pi saṃjāte hyasmākaṃ patanaṃ bhavet
||111||वंशक्षयेऽपि संजाते ह्यस्माकं पतनं भवेत्
bhartṛyajña uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā ciraṃ dhyātvā pitāmahaḥ ||
kṛpayā parayāviṣṭastataḥ provāca sādaram
||112||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः ॥
कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम्
brahmovāca
anyo yuṣmatpratuṣṭyarthamupāyaściṃtito mayā ||
sa laghuryena vo'tyaṃtaṃ tṛptirbhavati śāśvatī
||113||अन्यो युष्मत्प्रतुष्ट्यर्थमुपायश्चिंतितो मया ॥
स लघुर्येन वोऽत्यंतं तृप्तिर्भवति शाश्वती
gayāśiraḥ samāsādya śrāddhaṃ dāsyaṃti ye'tra vaḥ ||
apyekaṃ tatprabhāvena divyāṃ gatimavāpsyatha
||114||गयाशिरः समासाद्य श्राद्धं दास्यंति येऽत्र वः ॥
अप्येकं तत्प्रभावेन दिव्यां गतिमवाप्स्यथ
api pāpātmanaḥ puṃso brahmaghnasyāpi dehinaḥ ||
api rauravasaṃsthasya kumbhīpākagatasya ca
||115||अपि पापात्मनः पुंसो ब्रह्मघ्नस्यापि देहिनः ॥
अपि रौरवसंस्थस्य कुम्भीपाकगतस्य च
pretabhāvagatasyāpi yasya śrāddhaṃ pradāsyati ||
gayāśirasi vaṃśasthastasya muktirbhaviṣyati
||116||प्रेतभावगतस्यापि यस्य श्राद्धं प्रदास्यति ॥
गयाशिरसि वंशस्थस्तस्य मुक्तिर्भविष्यति
etanmama vacaḥ śrutvā sāṃprataṃ bhuvi mānavāḥ ||
niḥsvā api kariṣyaṃti śrādamekaṃ hi tatra ca ||
gayāśirasi suvyaktaṃ yuṣmākaṃ muktidāyakam
||117||एतन्मम वचः श्रुत्वा सांप्रतं भुवि मानवाः ॥
निःस्वा अपि करिष्यंति श्रादमेकं हि तत्र च ॥
गयाशिरसि सुव्यक्तं युष्माकं मुक्तिदायकम्
bhartṛyajña uvāca
tacchrutvā pitarastasya vacanaṃ parameṣṭhinaḥ ||
anujñātāstatastena svāni sthānāni bhejire
||118||तच्छ्रुत्वा पितरस्तस्य वचनं परमेष्ठिनः ॥
अनुज्ञातास्ततस्तेन स्वानि स्थानानि भेजिरे
tataḥprabhṛti śrāddhāni pravṛttāni dharātale ||
piṃḍadānasame tāni yāvadāpuruṣatrayam
||119||ततःप्रभृति श्राद्धानि प्रवृत्तानि धरातले ॥
पिंडदानसमे तानि यावदापुरुषत्रयम्
pūrvaṃ brahmāditaḥ kṛtvā ye kecitpuruṣā gatāḥ ||
paralokaṃ samuddiśya tānnarāñchaktito nṛpa
||120||पूर्वं ब्रह्मादितः कृत्वा ये केचित्पुरुषा गताः ॥
परलोकं समुद्दिश्य तान्नराञ्छक्तितो नृप
tatsaṃkhyānāṃ dvijeṃdrāṇāṃ dattavaṃto'pi vāṃchitam ||
adaivatyamidaṃ śrāddhaṃ daridrāṇāṃ sukhāvaham
||121||तत्संख्यानां द्विजेंद्राणां दत्तवंतोऽपि वांछितम् ॥
अदैवत्यमिदं श्राद्धं दरिद्राणां सुखावहम्
pitṝṇāṃ devatānāṃ ca manuṣyāṇāṃ sutṛpti dam ||
tasmācchrāddhaṃ prakartavyaṃ puruṣeṇa vijānatā
||122||पितॄणां देवतानां च मनुष्याणां सुतृप्ति दम् ॥
तस्माच्छ्राद्धं प्रकर्तव्यं पुरुषेण विजानता
pitṝṇāṃ vāṃchatā tṛptiṃ kāleṣveteṣu yatnataḥ ||
gayāyāṃ ca viśeṣeṇa lokadvayamabhīpsatā
||123||पितॄणां वांछता तृप्तिं कालेष्वेतेषु यत्नतः ॥
गयायां च विशेषेण लोकद्वयमभीप्सता
na dadāti naraḥ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ candrasaṃkṣaye ||
kṣutpipāsāparītāṃgāḥ pitarastasya duḥkhitāḥ
||124||न ददाति नरः श्राद्धं पितॄणां चन्द्रसंक्षये ॥
क्षुत्पिपासापरीतांगाः पितरस्तस्य दुःखिताः
pretapakṣaṃ pratīkṣaṃte guruvāṃchāsamanvitāḥ ||
karṣukā jaladaṃ yadvaddivānaktamataṃdritāḥ
||125||प्रेतपक्षं प्रतीक्षंते गुरुवांछासमन्विताः ॥
कर्षुका जलदं यद्वद्दिवानक्तमतंद्रिताः
pretapakṣe vyatikrāṃte yāvatkanyāṃ gato raviḥ ||
tāvacchrāddhaṃ ca vāṃchaṃti dattaṃ svaiḥ pitaraḥ sutaiḥ
||126||प्रेतपक्षे व्यतिक्रांते यावत्कन्यां गतो रविः ॥
तावच्छ्राद्धं च वांछंति दत्तं स्वैः पितरः सुतैः
tatastulāgatepyeke sūrye vāṃchaṃti pārthiva ||
śrāddhaṃ svavaṃśajai rdattaṃ kṣutpipāsāsamākulāḥ
||127||ततस्तुलागतेप्येके सूर्ये वांछंति पार्थिव ॥
श्राद्धं स्ववंशजै र्दत्तं क्षुत्पिपासासमाकुलाः
tasminnapi vyatikrāṃte kāle cāṃliṃ gate ravau ||
nirāśāḥ pitaro dīnāstato yāṃti nijālayam
||128||तस्मिन्नपि व्यतिक्रांते काले चांलिं गते रवौ ॥
निराशाः पितरो दीनास्ततो यांति निजालयम्
māsadvayaṃ pratīkṣaṃte gṛhadvāraṃ samāśritāḥ ||
vāyubhūtāḥ pipāsārtāḥ kṣutkṣāmāḥ pitaro nṛṇām
||129||मासद्वयं प्रतीक्षंते गृहद्वारं समाश्रिताः ॥
वायुभूताः पिपासार्ताः क्षुत्क्षामाः पितरो नृणाम्
yāvatkanyāgataḥ sūryastulāsthaśca mahīpate ||
tathā darśadine tadvadbrahmaṇo vacanānnṛpa
||130||यावत्कन्यागतः सूर्यस्तुलास्थश्च महीपते ॥
तथा दर्शदिने तद्वद्ब्रह्मणो वचनान्नृप
tasmācchrāddhaṃ sadā kāryaṃ pitṝṇāṃ tṛptimicchatā ||
tilodakaṃ viśeṣeṇa yathā brahmavaco nṛpa
||131||तस्माच्छ्राद्धं सदा कार्यं पितॄणां तृप्तिमिच्छता ॥
तिलोदकं विशेषेण यथा ब्रह्मवचो नृप
vittābhāve'pi darśāyāṃ śrāddhaṃ deyaṃ vipaścitā ||
tadabhāve ca kanyāyāṃ saṃsthite divasādhipe
||132||वित्ताभावेऽपि दर्शायां श्राद्धं देयं विपश्चिता ॥
तदभावे च कन्यायां संस्थिते दिवसाधिपे
tadabhāve gayāyāṃ ca sakṛcchrāddhaṃ hi nirvapet ||
yena nityaṃ pradattasya śrāddhasya phalamaśnute
||133||तदभावे गयायां च सकृच्छ्राद्धं हि निर्वपेत् ॥
येन नित्यं प्रदत्तस्य श्राद्धस्य फलमश्नुते
etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi narādhipa ||
yenaitatkriyate śrāddhaṃ janaiḥ pitṛ parāyaṇaiḥ
||134||एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप ॥
येनैतत्क्रियते श्राद्धं जनैः पितृ परायणैः
amāvāsyāṃ viśeṣeṇa pretapakṣe ca pārthiva
||135||अमावास्यां विशेषेण प्रेतपक्षे च पार्थिव
yaścaitāṃ śṛṇuyātpuṇyāṃ śrāddhotpattiṃ paṭhecca vā ||
sa sarvadoṣanirmuktaḥ śrāddhadānaphalaṃ labhet
||136||यश्चैतां शृणुयात्पुण्यां श्राद्धोत्पत्तिं पठेच्च वा ॥
स सर्वदोषनिर्मुक्तः श्राद्धदानफलं लभेत्
śrāddhakāle paṭhedyastu śrāddhotpattimimāṃ naraḥ ||
akṣayaṃ tadbhavecchrāddhaṃ sarvacchidravivarjitam
||137||श्राद्धकाले पठेद्यस्तु श्राद्धोत्पत्तिमिमां नरः ॥
अक्षयं तद्भवेच्छ्राद्धं सर्वच्छिद्रविवर्जितम्
asaddravyeṇa vā cīrṇamanarhairbrāhmaṇairapi ||
abhuktaṃ kāmahīnaṃ vā mantrahīnamathāpi vā
||138||असद्द्रव्येण वा चीर्णमनर्हैर्ब्राह्मणैरपि ॥
अभुक्तं कामहीनं वा मन्त्रहीनमथापि वा
sarvaṃ saṃpūrṇatāṃ yāti kīrtanātpārthivottama|
asyāḥ śrāddhasamutpatteḥ kīrtanācchravaṇādapi
||139||सर्वं संपूर्णतां याति कीर्तनात्पार्थिवोत्तम।
अस्याः श्राद्धसमुत्पत्तेः कीर्तनाच्छ्रवणादपि
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭake śvarakṣetramāhātmye śrāddhakalpe śrāddhotpattivarṇanaṃnāma ṣoḍaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 216 ||