gokarṇatīrthamāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
yatpūrvāparasīmāntaṃ tanmayā saṃprakīrtitam ||
dakṣiṇottarasaṃbhūtaṃ tadvo vakṣyāmi sāṃpratam
||1||यत्पूर्वापरसीमान्तं तन्मया संप्रकीर्तितम् ॥
दक्षिणोत्तरसंभूतं तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम्
asti bhūbhitale khyātā madhurākhyā mahāpurī ||
nānāviprasamākīrṇā yamunātaṭasaṃśrayā
||2||अस्ति भूभितले ख्याता मधुराख्या महापुरी ॥
नानाविप्रसमाकीर्णा यमुनातटसंश्रया
tasyāmāsīddvijaśreṣṭho gokarṇa iti viśrutaḥ ||
vedādhyayanasaṃpannaḥ sarvaśāstravicakṣaṇaḥ
||3||तस्यामासीद्द्विजश्रेष्ठो गोकर्ण इति विश्रुतः ॥
वेदाध्ययनसंपन्नः सर्वशास्त्रविचक्षणः
athāparo'sti tannāmā tatra vipro vayo'nvitaḥ ||
so'pi ca brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ sarvavidyāsu pāragaḥ
||4||अथापरोऽस्ति तन्नामा तत्र विप्रो वयोऽन्वितः ॥
सोऽपि च ब्राह्मणः श्रेष्ठः सर्वविद्यासु पारगः
kasyacittvathakālasya yamaḥ prāha svakiṃkaram ||
ūrdhvakeśaṃ suraktākṣaṃ kṛṣṇadantaṃ bhayānakam
||5||कस्यचित्त्वथकालस्य यमः प्राह स्वकिंकरम् ॥
ऊर्ध्वकेशं सुरक्ताक्षं कृष्णदन्तं भयानकम्
adya gaccha drutaṃ dūta mathurākhyāṃ mahāpurīm ||
ānayasva dvijaśreṣṭhaṃ tasyāṃ gokarṇasaṃjñakam
||6||अद्य गच्छ द्रुतं दूत मथुराख्यां महापुरीम् ॥
आनयस्व द्विजश्रेष्ठं तस्यां गोकर्णसंज्ञकम्
tasyāyuṣaḥ kṣayo jāto madhyāhne'dyatane dine ||
tyājyo'nyo'sti ca tatraiva cirāyustādṛśo dvijaḥ ||
sūta uvāca ||
atha dūto drutaṃ gatvā tāṃ purīṃ yamaśāsanāt ||
vibhramādānayāmāsa gokarṇaṃ ca cirāyuṣam
||8||तस्यायुषः क्षयो जातो मध्याह्नेऽद्यतने दिने ॥
त्याज्योऽन्योऽस्ति च तत्रैव चिरायुस्तादृशो द्विजः ॥
सूत उवाच ॥
अथ दूतो द्रुतं गत्वा तां पुरीं यमशासनात् ॥
विभ्रमादानयामास गोकर्णं च चिरायुषम्
tataḥ kopaparītātmā yamaḥ provāca kiṃkaram ||
dīrghāyureṣa ānīto dhikpāpa kimidaṃ kṛtam
||9||ततः कोपपरीतात्मा यमः प्रोवाच किंकरम् ॥
दीर्घायुरेष आनीतो धिक्पाप किमिदं कृतम्
tasmātprāpaya tatraiva yāvadasya ca bandhubhiḥ ||
no gātraṃ dahyate śokātsusamiddhena vahninā
||10||तस्मात्प्रापय तत्रैव यावदस्य च बन्धुभिः ॥
नो गात्रं दह्यते शोकात्सुसमिद्धेन वह्निना
brāhmaṇa uvāca
nāhaṃ tatra gamiṣyāmi diṣṭyā prāptosmi teṃ'tikam ||
vāṃchamānaḥ sadā mṛtyuṃ dāridryeṇa kadarthitaḥ
||11||नाहं तत्र गमिष्यामि दिष्ट्या प्राप्तोस्मि तेंऽतिकम् ॥
वांछमानः सदा मृत्युं दारिद्र्येण कदर्थितः
yama uvāca
nimiṣeṇāpi no martyamānayāmi mahītalāt ||
āyuḥśeṣeṇa viprendra pūrṇenātha tyajāmi na
||12||निमिषेणापि नो मर्त्यमानयामि महीतलात् ॥
आयुःशेषेण विप्रेन्द्र पूर्णेनाथ त्यजामि न
tata eva hi me nāma dharmarāja iti smṛtam ||
samatvātsarvajaṃtūnāṃ pakṣapātavivarjanāt
||13||तत एव हि मे नाम धर्मराज इति स्मृतम् ॥
समत्वात्सर्वजंतूनां पक्षपातविवर्जनात्
tasmādgaccha gṛhaṃ vipra yāvadgātraṃ na dahyate ||
baṃdhubhistava śokārtairnādhunā tatra te sthitiḥ
||14||तस्माद्गच्छ गृहं विप्र यावद्गात्रं न दह्यते ॥
बंधुभिस्तव शोकार्तैर्नाधुना तत्र ते स्थितिः
prārthayasva mano'bhīṣṭaṃ varaṃ brāhmaṇasattama ||
na vṛthā darśanaṃ me syātkathaṃcidapi dehinām
||15||प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं वरं ब्राह्मणसत्तम ॥
न वृथा दर्शनं मे स्यात्कथंचिदपि देहिनाम्
brāhmaṇa uvāca
avaśyaṃ yadi gaṃtavyaṃ mayā deva gṛhaṃ punaḥ ||
tanmamācakṣva pṛcchāmi varaścaiṣa bhavenmama
||16||अवश्यं यदि गंतव्यं मया देव गृहं पुनः ॥
तन्ममाचक्ष्व पृच्छामि वरश्चैष भवेन्मम
ete ye narakā raudrāḥ sevitāḥ pāpakarmabhiḥ ||
dṛśyaṃte vada kaḥ kena karmaṇā sevyate janaiḥ
||17||एते ये नरका रौद्राः सेविताः पापकर्मभिः ॥
दृश्यंते वद कः केन कर्मणा सेव्यते जनैः
yama uvāca
asaṃkhyā narakā vipra yathā prāṇigaṇāḥ kṣitau ||
kṛtsnaśaḥ kathituṃ śakyā naivavarṣaśatairapi
||18||असंख्या नरका विप्र यथा प्राणिगणाः क्षितौ ॥
कृत्स्नशः कथितुं शक्या नैववर्षशतैरपि
kīrtayiṣyāmi teṣāṃ te prādhānyena dvijottama ||
ekaviṃśatisaṃkhyā ye pāpilokakṛte kṛtāḥ
||19||कीर्तयिष्यामि तेषां ते प्राधान्येन द्विजोत्तम ॥
एकविंशतिसंख्या ये पापिलोककृते कृताः
ādyo'yaṃ rauravo nāma narako dvijasattama ||
prataptatailakuṃbheṣu pacyaṃte yatra jaṃtavaḥ
||20||आद्योऽयं रौरवो नाम नरको द्विजसत्तम ॥
प्रतप्ततैलकुंभेषु पच्यंते यत्र जंतवः
hā mātastāta putreti prakurvaṃti sudāruṇam ||
parapākaratāḥ kṣudrāḥ paradravyā pahārakāḥ
||21||हा मातस्तात पुत्रेति प्रकुर्वंति सुदारुणम् ॥
परपाकरताः क्षुद्राः परद्रव्या पहारकाः
dvitīya eṣa vipreṃdra mahārauravasaṃjñitaḥ ||
kṛtaghnaiḥ sevyate nityaṃ tathā ca gurutalpagaiḥ
||22||द्वितीय एष विप्रेंद्र महारौरवसंज्ञितः ॥
कृतघ्नैः सेव्यते नित्यं तथा च गुरुतल्पगैः
rorūyamāṇairdāhārtaiḥ pacyamānai rhavirbhujā ||
khaṃḍaśaḥ kriyamāṇaiśca tīkṣṇaśastrairanekadhā
||23||रोरूयमाणैर्दाहार्तैः पच्यमानै र्हविर्भुजा ॥
खंडशः क्रियमाणैश्च तीक्ष्णशस्त्रैरनेकधा
tṛtīyoṃ'dhatamonāma narakaḥ subhayāvahaḥ ||
atra ye puruṣā yāṃti tāṃśca vakṣyāmi sudvija
||24||तृतीयोंऽधतमोनाम नरकः सुभयावहः ॥
अत्र ये पुरुषा यांति तांश्च वक्ष्यामि सुद्विज
duṣṭena cakṣuṣā dṛṣṭāḥ paradārā narādhamaiḥ ||
sulohāsyāḥ khagāsteṣāṃ haraṃtyatra vilocane
||29||दुष्टेन चक्षुषा दृष्टाः परदारा नराधमैः ॥
सुलोहास्याः खगास्तेषां हरंत्यत्र विलोचने
caturtho'yaṃ prataptākhyo narakaḥ saṃprakīrtitaḥ ||
atra te yātanāṃ bhuktvā tathā śuddhā bhavaṃti ca
||26||चतुर्थोऽयं प्रतप्ताख्यो नरकः संप्रकीर्तितः ॥
अत्र ते यातनां भुक्त्वा तथा शुद्धा भवंति च
yaiḥ kṛtā satataṃ niṃdā gurudevatapasvi nām ||
teṣāmutpāṭyate jihvā jātājātā'tra bhūriśaḥ
||27||यैः कृता सततं निंदा गुरुदेवतपस्वि नाम् ॥
तेषामुत्पाट्यते जिह्वा जाताजाताऽत्र भूरिशः
eṣo'nyaḥ paṃcamo nāma suprasiddho vidārakaḥ ||
mitradroharatāścātra cchidyaṃte karapatrakaiḥ
||28||एषोऽन्यः पंचमो नाम सुप्रसिद्धो विदारकः ॥
मित्रद्रोहरताश्चात्र च्छिद्यंते करपत्रकैः
prataptavālukāpūrṇo dhmāyate yaśca vahninā ||
nikumbha iti vikhyātaḥ ṣaṣṭho lokabhayāvahaḥ
||29||प्रतप्तवालुकापूर्णो ध्मायते यश्च वह्निना ॥
निकुम्भ इति विख्यातः षष्ठो लोकभयावहः
prāṇāṃtikaṃ purā dattaṃ yairduḥkhaṃ prāṇināṃ naraiḥ ||
aparādhaṃ vinā te'tra pacyaṃte vālukotkaraiḥ
||30||प्राणांतिकं पुरा दत्तं यैर्दुःखं प्राणिनां नरैः ॥
अपराधं विना तेऽत्र पच्यंते वालुकोत्करैः
bībhatsuriti vikhyātaḥ saptamo narakādhamaḥ ||
mūtrāmedhya samākīrṇaḥ samaṃtādatigarhitaḥ
||31||बीभत्सुरिति विख्यातः सप्तमो नरकाधमः ॥
मूत्रामेध्य समाकीर्णः समंतादतिगर्हितः
rājagāmi ca paiśunyaṃ yaiḥ kṛtaṃ sudurātmabhiḥ ||
amedhyapūrṇavaktrāste dhāryaṃte'tra narādhamāḥ
||32||राजगामि च पैशुन्यं यैः कृतं सुदुरात्मभिः ॥
अमेध्यपूर्णवक्त्रास्ते धार्यंतेऽत्र नराधमाः
kutsitonāma vikhyāto dvijāyaṃ cāṣṭamo'dhamaḥ ||
śleṣmamūtrābhisaṃpūrṇaistathā gandhaiśca kutsitaiḥ
||33||कुत्सितोनाम विख्यातो द्विजायं चाष्टमोऽधमः ॥
श्लेष्ममूत्राभिसंपूर्णैस्तथा गन्धैश्च कुत्सितैः
gurudevātithibhyaśca svabhṛtyebhyo viśeṣataḥ ||
adattvā bhojanaṃ yaistu kṛtaṃ te'tra vyavasthitāḥ
||34||गुरुदेवातिथिभ्यश्च स्वभृत्येभ्यो विशेषतः ॥
अदत्त्वा भोजनं यैस्तु कृतं तेऽत्र व्यवस्थिताः
eṣa durgamanāmā ca navamo dvijasattama ||
tīkṣṇakaṃṭakasaṃkīrṇaḥ sarpavṛścikasaṃkulaḥ
||35||एष दुर्गमनामा च नवमो द्विजसत्तम ॥
तीक्ष्णकंटकसंकीर्णः सर्पवृश्चिकसंकुलः
ekasārthaprayātāya kṣutkṣāmāyāvasīdate ||
adattvā bhojanaṃ yaiśca kṛtaṃ te'tra vyavasthitāḥ
||36||एकसार्थप्रयाताय क्षुत्क्षामायावसीदते ॥
अदत्त्वा भोजनं यैश्च कृतं तेऽत्र व्यवस्थिताः
daśamo'yaṃ suvikhyāto narako nāmaduḥ sahaḥ ||
taptalohamayaiḥ staṃbhaiḥ samaṃtātparivāritaḥ
||37||दशमोऽयं सुविख्यातो नरको नामदुः सहः ॥
तप्तलोहमयैः स्तंभैः समंतात्परिवारितः
ye pāpāḥ paradāreṣu raktā miṣṭāmiṣeṣu vā ||
taptalohamayānstaṃbhāṃste'trāliṃgaṃti mānavāḥ
||38||ये पापाः परदारेषु रक्ता मिष्टामिषेषु वा ॥
तप्तलोहमयान्स्तंभांस्तेऽत्रालिंगंति मानवाः
ekādaśo'paraścāyamākarṣākhyaḥ prakīrtitaḥ ||
narako vipraśārdūla taptasaṃdaṃśasaṃkulaḥ
||39||एकादशोऽपरश्चायमाकर्षाख्यः प्रकीर्तितः ॥
नरको विप्रशार्दूल तप्तसंदंशसंकुलः
strīvipragurudevānāṃ vittaṃ cāśnaṃti ye narāḥ ||
saṃdaṃśairapi kṛṣyaṃte tatra taptaiḥ samaṃtataḥ
||40||स्त्रीविप्रगुरुदेवानां वित्तं चाश्नंति ये नराः ॥
संदंशैरपि कृष्यंते तत्र तप्तैः समंततः
saṃdaṃśo dvādaśaścāyaṃ tathā'bhakṣyaprabhakṣakāḥ ||
lohadaṃtamukhairgṛdhairbhakṣyaṃte'tra narādhamāḥ
||41||संदंशो द्वादशश्चायं तथाऽभक्ष्यप्रभक्षकाः ॥
लोहदंतमुखैर्गृधैर्भक्ष्यंतेऽत्र नराधमाः
eṣa trayodaśonāma suvikhyāto niyaṃtrakaḥ ||
samaṃtātkṛmibhirvyāptastathā ca dṛḍhabandhanaiḥ
||42||एष त्रयोदशोनाम सुविख्यातो नियंत्रकः ॥
समंतात्कृमिभिर्व्याप्तस्तथा च दृढबन्धनैः
nyāsāpahārakāḥ pāpāstatra baddhāśca baṃdhanaiḥ ||
kṛmivṛścika kīṭādyairbhakṣyate dvijasattama
||43||न्यासापहारकाः पापास्तत्र बद्धाश्च बंधनैः ॥
कृमिवृश्चिक कीटाद्यैर्भक्ष्यते द्विजसत्तम
tathā caturdaśonāma narako'dhomukhaḥ sthitaḥ ||
narakāṇāṃ samastānāmeṣa raudratamākṛtiḥ
||44||तथा चतुर्दशोनाम नरकोऽधोमुखः स्थितः ॥
नरकाणां समस्तानामेष रौद्रतमाकृतिः
atra cādhomukhā baddhā vṛkṣaśākhāvalaṃbitāḥ ||
pacyaṃte vahninā'dhastādbrahmaghnā ye ca mānavāḥ
||45||अत्र चाधोमुखा बद्धा वृक्षशाखावलंबिताः ॥
पच्यंते वह्निनाऽधस्ताद्ब्रह्मघ्ना ये च मानवाः
yūkāmatkuṇadaṃśādyaiḥ saṃkīrṇo'yaṃ dvijottama ||
narako bhīṣaṇo nāma khyātaḥ pañcadaśo mahān
||46||यूकामत्कुणदंशाद्यैः संकीर्णोऽयं द्विजोत्तम ॥
नरको भीषणो नाम ख्यातः पञ्चदशो महान्
kūṭasākṣyaratānāṃ ca tathaivānṛtavādinām ||
atrāśrayo mayā dattastathānyeṣāṃ kukarmiṇām
||47||कूटसाक्ष्यरतानां च तथैवानृतवादिनाम् ॥
अत्राश्रयो मया दत्तस्तथान्येषां कुकर्मिणाम्
eṣa ṣoḍaśa uddiṣṭo narako nāma kṣudradaḥ ||
yudhārtairmānavairvyāptaḥ samaṃtāddvijasattama
||49||एष षोडश उद्दिष्टो नरको नाम क्षुद्रदः ॥
युधार्तैर्मानवैर्व्याप्तः समंताद्द्विजसत्तम
mṛṣṭamāṃsāni yaiḥ pāpairbhakṣitāni dvijanmabhiḥ ||
kṣudhārtāste nijaṃ kāyaṃ bhakṣayaṃtyatra saṃsthitāḥ
||49||मृष्टमांसानि यैः पापैर्भक्षितानि द्विजन्मभिः ॥
क्षुधार्तास्ते निजं कायं भक्षयंत्यत्र संस्थिताः
tathā saptadaśaścāyaṃ kṣārākhyo narakaḥ smṛtaḥ ||
sukṣāreṇa samākīrṇaḥ sarvaprāṇibhayāvahaḥ
||50||तथा सप्तदशश्चायं क्षाराख्यो नरकः स्मृतः ॥
सुक्षारेण समाकीर्णः सर्वप्राणिभयावहः
vratabhaṃgakarā ye ca ye ca pāṣaṇḍino narāḥ ||
te'trāgatya śitaiḥ śastraiḥ piṣyaṃte pāpakṛttamāḥ
||51||व्रतभंगकरा ये च ये च पाषण्डिनो नराः ॥
तेऽत्रागत्य शितैः शस्त्रैः पिष्यंते पापकृत्तमाः
eṣa cāṣṭādaśo nāma kathitaśca nidāghakaḥ ||
jvalitāṃgārasaṃkīrṇo duḥsevyaḥ sarvadehinām
||52||एष चाष्टादशो नाम कथितश्च निदाघकः ॥
ज्वलितांगारसंकीर्णो दुःसेव्यः सर्वदेहिनाम्
dūṣayaṃti ca ye śāstraṃ kāvyaṃ vipraṃ ca kanyakām ||
aṃgārāṃtaḥ sthitāte'tra dhriyaṃte mānavā dvija
||53||दूषयंति च ये शास्त्रं काव्यं विप्रं च कन्यकाम् ॥
अंगारांतः स्थितातेऽत्र ध्रियंते मानवा द्विज
ekonaviṃśatiścāyaṃ prakhyātaḥ kūṭaśālmaliḥ ||
sutīkṣṇakaṃṭakākīrṇaḥ samaṃtāddvijasattama |
ā 54 ||
nāstikā bhinnamaryādā ye ca viprasya ghātakāḥ ||
te sarve'tra narā nityamāruhaṃti pataṃti ca
||95||एकोनविंशतिश्चायं प्रख्यातः कूटशाल्मलिः ॥
सुतीक्ष्णकंटकाकीर्णः समंताद्द्विजसत्तम ।
ा ५४ ॥
नास्तिका भिन्नमर्यादा ये च विप्रस्य घातकाः ॥
ते सर्वेऽत्र नरा नित्यमारुहंति पतंति च
eṣa viṃśatimo nāma narako dvijasattama ||
asipatravanākhyaśca kaṣṭasevyo durātmabhiḥ
||56||एष विंशतिमो नाम नरको द्विजसत्तम ॥
असिपत्रवनाख्यश्च कष्टसेव्यो दुरात्मभिः
atra yāṃti narā vipra pararaṃdhranirīkṣakāḥ ||
kūṭakarmaratā ye ca śāstravikrayakārakāḥ
||57||अत्र यांति नरा विप्र पररंध्रनिरीक्षकाः ॥
कूटकर्मरता ये च शास्त्रविक्रयकारकाः
ekaviṃśatimā caiṣā nāmnā vaitaraṇī nadī ||
sarvaireva narairgamyā dharmapāpānuyāyibhiḥ
||58||एकविंशतिमा चैषा नाम्ना वैतरणी नदी ॥
सर्वैरेव नरैर्गम्या धर्मपापानुयायिभिः
mṛtyukāle samutpanne dhenuṃ yacchaṃti ye narāḥ ||
tasyā lāṃgūlamāśritya tārayaṃti sukhena ca
||59||मृत्युकाले समुत्पन्ने धेनुं यच्छंति ये नराः ॥
तस्या लांगूलमाश्रित्य तारयंति सुखेन च
adattvā gāṃ ca ye martyā mriyaṃte dvijasattama ||
tīrtvā hastādibhirdurgā ta imāṃ saṃtaraṃti ca
||60||अदत्त्वा गां च ये मर्त्या म्रियंते द्विजसत्तम ॥
तीर्त्वा हस्तादिभिर्दुर्गा त इमां संतरंति च
etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi dvijottama ||
vistareṇa tava prītyā svarūpaṃ narakodbhavam
||61||एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तम ॥
विस्तरेण तव प्रीत्या स्वरूपं नरकोद्भवम्
tasmādgaccha gṛhaṃ śīghraṃ yāvadgātraṃ na dahyate ||
bandhubhistava śokārtairgṛhītvā vāṃchitaṃ dhanam
||62||तस्माद्गच्छ गृहं शीघ्रं यावद्गात्रं न दह्यते ॥
बन्धुभिस्तव शोकार्तैर्गृहीत्वा वांछितं धनम्
brāhmaṇa uvāca
yadi deva mayā samyaggaṃtavyaṃ nijamaṃdiram ||
tadbrūhi karmaṇā yena narakaṃ yāti no naraḥ
||63||यदि देव मया सम्यग्गंतव्यं निजमंदिरम् ॥
तद्ब्रूहि कर्मणा येन नरकं याति नो नरः
yama uvāca
tīrthayātrāparo nityaṃ devatātithipūjakaḥ ||
brahmaṇyaśca śaraṇyaśca na yāti narakaṃ naraḥ
||64||तीर्थयात्रापरो नित्यं देवतातिथिपूजकः ॥
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च न याति नरकं नरः
paropakārasaṃyukto nityaṃ japaparāyaṇaḥ ||
svādhyāyanirataścaiva na yāti narakaṃ dvija
||65||परोपकारसंयुक्तो नित्यं जपपरायणः ॥
स्वाध्यायनिरतश्चैव न याति नरकं द्विज
vāpīkūpataḍāgāni devatāyatanāni ca ||
yaḥ karoti naro nityaṃ narakaṃ na sa paśyati
||66||वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च ॥
यः करोति नरो नित्यं नरकं न स पश्यति
hemaṃte vahnido yaḥ syāttathā grīṣme jalapradaḥ ||
varṣāsvāśrayado yaśca narakaṃ na sa paśyati
||67||हेमंते वह्निदो यः स्यात्तथा ग्रीष्मे जलप्रदः ॥
वर्षास्वाश्रयदो यश्च नरकं न स पश्यति
vratopavāsasaṃyuktaḥ śāṃtātmā vijiteṃdriyaḥ ||
brahmacārī sadā dhyānī narakaṃ yāti no naraḥ
||68||व्रतोपवाससंयुक्तः शांतात्मा विजितेंद्रियः ॥
ब्रह्मचारी सदा ध्यानी नरकं याति नो नरः
annaprado naro yaḥ syādviśeṣeṇa tilapradaḥ ||
ahiṃsānirataścaiva narakaṃ na sa paśyati
||69||अन्नप्रदो नरो यः स्याद्विशेषेण तिलप्रदः ॥
अहिंसानिरतश्चैव नरकं न स पश्यति
vedādhyayanasaṃpannaḥ śāstrāsaktaḥ sumṛṣṭavāk ||
dharmākhyānaparo nityaṃ narakaṃ na sa paśyati
||70||वेदाध्ययनसंपन्नः शास्त्रासक्तः सुमृष्टवाक् ॥
धर्माख्यानपरो नित्यं नरकं न स पश्यति
brāhmaṇa uvāca
etanmūrkho'pi jānāti śubhakarmakaraḥ pumān ||
na yāti narakaṃ svarge tathā pāpakriyārataḥ
||71||एतन्मूर्खोऽपि जानाति शुभकर्मकरः पुमान् ॥
न याति नरकं स्वर्गे तथा पापक्रियारतः
tasmādaśubhakarmāpi karmaṇā yena pātakam ||
svalpenāpi nihantyāśu yāti svargaṃ narastataḥ
||72||तस्मादशुभकर्मापि कर्मणा येन पातकम् ॥
स्वल्पेनापि निहन्त्याशु याति स्वर्गं नरस्ततः
tanmebrūhi suraśreṣṭha vrataṃ niyamameva vā ||
tīrthaṃ vā japahomaṃ vā sarvalokasukhāvaham
||73||तन्मेब्रूहि सुरश्रेष्ठ व्रतं नियममेव वा ॥
तीर्थं वा जपहोमं वा सर्वलोकसुखावहम्
yama uvāca
atra te sumahadguhyaṃ kīrtayiṣye dvijottadha ||
gopanīyaṃ prayatnena vacanānmama sarvadā
||74||अत्र ते सुमहद्गुह्यं कीर्तयिष्ये द्विजोत्तध ॥
गोपनीयं प्रयत्नेन वचनान्मम सर्वदा
mahāpātakayukto'pi puruṣo yena karmaṇā ||
anuṣṭhitena no yāti narakaṃ kleśakārakam
||75||महापातकयुक्तोऽपि पुरुषो येन कर्मणा ॥
अनुष्ठितेन नो याति नरकं क्लेशकारकम्
ānartaviṣaye ramyaṃ sarvatīrthamayaṃ śubham ||
hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ mahāpātakanāśanam
||76||आनर्तविषये रम्यं सर्वतीर्थमयं शुभम् ॥
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं महापातकनाशनम्
tatraikamapi māsārdhaṃ yo bhaktyā pūjayeddharam ||
sa sarvapāpayukto'pi śivaloke mahīyate
||77||तत्रैकमपि मासार्धं यो भक्त्या पूजयेद्धरम् ॥
स सर्वपापयुक्तोऽपि शिवलोके महीयते
tasmāttatra drutaṃ gatvā tvamārādhaya śaṃkaram ||
yena gacchasi nirvāṇaṃ daśabhiḥ puruṣaiḥ saha
||78||तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा त्वमाराधय शंकरम् ॥
येन गच्छसि निर्वाणं दशभिः पुरुषैः सह
sūta uvāca
upadeśaṃ samākarṇya sa yadā prasthito gṛham ||
dharmarājasya saṃhaṣṭo madhurāṃ nagarīṃ prati
||79||उपदेशं समाकर्ण्य स यदा प्रस्थितो गृहम् ॥
धर्मराजस्य संहष्टो मधुरां नगरीं प्रति
tāvaddvitīyaṃ go karṇaṃ dūta ādāya saṃgataḥ ||
darśayāmāsa dhṛtvāgre dharmarājasya satvaram
||80||तावद्द्वितीयं गो कर्णं दूत आदाय संगतः ॥
दर्शयामास धृत्वाग्रे धर्मराजस्य सत्वरम्
tataḥ provāca taṃ dūtaṃ dharmarājaḥ praharṣitaḥ ||
gokarṇaṃ purato dṛṣṭvā dvitīyaṃ prasthitaṃ gṛham
||81||ततः प्रोवाच तं दूतं धर्मराजः प्रहर्षितः ॥
गोकर्णं पुरतो दृष्ट्वा द्वितीयं प्रस्थितं गृहम्
yasmātkālātyayaṃ kṛtvā''nīto'yaṃ brāhmaṇastvayā ||
tasmādenamapi kṣipraṃ dvitīyena samaṃ tyaja
||82||यस्मात्कालात्ययं कृत्वाऽऽनीतोऽयं ब्राह्मणस्त्वया ॥
तस्मादेनमपि क्षिप्रं द्वितीयेन समं त्यज
tatastau tatkṣaṇānmuktau gokarṇau brāhmaṇau samam ||
svaṃsvaṃ kalevaraṃ prāpya sahasātha samanvitau
||83||ततस्तौ तत्क्षणान्मुक्तौ गोकर्णौ ब्राह्मणौ समम् ॥
स्वंस्वं कलेवरं प्राप्य सहसाथ समन्वितौ
tataḥ sa kathayāmāsa gokarṇaḥ prathamo dvijaḥ ||
yamopadeśasaṃjuṣṭo dvitīyāya savistaram
||84||ततः स कथयामास गोकर्णः प्रथमो द्विजः ॥
यमोपदेशसंजुष्टो द्वितीयाय सविस्तरम्
tato gṛhaṃ parityajya gokarṇau dvāvapi sthitau ||
devatāyatanairvyāptaṃ kṣetraṃ dṛṣṭvā'khilaṃ tataḥ
||85||ततो गृहं परित्यज्य गोकर्णौ द्वावपि स्थितौ ॥
देवतायतनैर्व्याप्तं क्षेत्रं दृष्ट्वाऽखिलं ततः
liṃge saṃsthāpite tābhyāṃ sīmāṃte dakṣiṇottare ||
hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ saṃprāpya tapasi drutam
||86||लिंगे संस्थापिते ताभ्यां सीमांते दक्षिणोत्तरे ॥
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं संप्राप्य तपसि द्रुतम्
tataḥ śivaṃ samārādhya tapaḥ kṛtvā yathocitam ||
saśarīrau divaṃ prāptau tatprabhāvādvijottamāḥ
||87||ततः शिवं समाराध्य तपः कृत्वा यथोचितम् ॥
सशरीरौ दिवं प्राप्तौ तत्प्रभावाद्विजोत्तमाः
tābhyāṃ mārgacaturdaśyāṃ kṛṣṇāyāṃ jāgaraḥ kṛtaḥ ||
yaḥ karoti naro bhaktyā sa gacchati śivālayam
||88||ताभ्यां मार्गचतुर्दश्यां कृष्णायां जागरः कृतः ॥
यः करोति नरो भक्त्या स गच्छति शिवालयम्
aputro labhate putrāndhanārthī dhanamāpnuyāt ||
niṣkāmastu punarmokṣaṃ naro yāti na saṃśayaḥ
||89||अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् ॥
निष्कामस्तु पुनर्मोक्षं नरो याति न संशयः
sūta uvāca
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ sīmāṃtaṃ dvijasattamāḥ ||
kṣetrasyāsya pramāṇaṃ ca vistareṇa caturdiśam
||90||एतद्वः सर्वमाख्यातं सीमांतं द्विजसत्तमाः ॥
क्षेत्रस्यास्य प्रमाणं च विस्तरेण चतुर्दिशम्
atrāṃtare narā ye ca nivasaṃti dvijottamāḥ ||
kṛṣikarmodyatāścāpi yāṃti te paramāṃ gatim ||
kiṃ punarniyatātmānaḥ śāṃtā dāṃtā jiteṃdriyāḥ
||91||अत्रांतरे नरा ये च निवसंति द्विजोत्तमाः ॥
कृषिकर्मोद्यताश्चापि यांति ते परमां गतिम् ॥
किं पुनर्नियतात्मानः शांता दांता जितेंद्रियाः
api kīṭapataṃgā ye paśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ ||
tasminkṣetre mṛtā yāṃti svargalokaṃ na saṃśayaḥ
||92||अपि कीटपतंगा ये पशवः पक्षिणो मृगाः ॥
तस्मिन्क्षेत्रे मृता यांति स्वर्गलोकं न संशयः
kiṃ punarye narāstatra kṛtvā prāyopaveśanam ||
saṃnyastāḥ śraddhayopetā hṛdayasthe janārdane
||93||किं पुनर्ये नरास्तत्र कृत्वा प्रायोपवेशनम् ॥
संन्यस्ताः श्रद्धयोपेता हृदयस्थे जनार्दने
tasmātsarva prayatnena tatkṣetraṃ sevyameva hi ||
viśeṣeṇa kalau prāpte yuge pāpasamāvṛte
||94||तस्मात्सर्व प्रयत्नेन तत्क्षेत्रं सेव्यमेव हि ॥
विशेषेण कलौ प्राप्ते युगे पापसमावृते
punaṃti snānadānābhyāṃ sarvatīrthānyasaṃśayam ||
hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ punarvāsātpunāti ca
||95||पुनंति स्नानदानाभ्यां सर्वतीर्थान्यसंशयम् ॥
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं पुनर्वासात्पुनाति च
vāpīkūpataḍāgeṣu yatrayatra jalaṃ dvijāḥ ||
tatratatra naraḥ snātaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate
||96||वापीकूपतडागेषु यत्रयत्र जलं द्विजाः ॥
तत्रतत्र नरः स्नातः सर्वपापैः प्रमुच्यते
kiṃ yrajñaiḥ kiṃ vṛthā dānaiḥ ka vrataiḥ kiṃ japairapi ||
varaṃ tatra kṛto vāsaḥ kṣetre svargamabhīpsubhiḥ
||97||किं य्रज्ञैः किं वृथा दानैः क व्रतैः किं जपैरपि ॥
वरं तत्र कृतो वासः क्षेत्रे स्वर्गमभीप्सुभिः
etatpavitramāyuṣyaṃ māṃgalyaṃ pāpanāśanam ||
hāṭakeśvarajakṣetramāhātmyaṃ śṛṇvatāṃ sadā
||98||एतत्पवित्रमायुष्यं मांगल्यं पापनाशनम् ॥
हाटकेश्वरजक्षेत्रमाहात्म्यं शृण्वतां सदा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye gokarṇatīrthamāhātmya varṇanaṃnāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||