tisraḥkoṭyordhakoṭī ca tīrthānāmiha bhūtale
ṛṣaya ūcuḥ
tisraḥkoṭyordhakoṭī ca tīrthānāmiha bhūtale ||
śrūyate sūta kārtsnyena kīrtyamānā munīśvaraiḥ
||1||तिस्रःकोट्योर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले ॥
श्रूयते सूत कार्त्स्न्येन कीर्त्यमाना मुनीश्वरैः
kathaṃ labhyeta sarveṣāṃ tīrthānāṃ snānajaṃ phalam ||
alpāyurbhirmahābhāga kalikāla upasthite
||2||कथं लभ्येत सर्वेषां तीर्थानां स्नानजं फलम् ॥
अल्पायुर्भिर्महाभाग कलिकाल उपस्थिते
sūta uvāca
kṣetratrayamihākhyātaṃ tathāraṇyatrayaṃ mahat ||
purītrayaṃ vanānyeva trīṇi grāmāstathātrayaḥ
||3||क्षेत्रत्रयमिहाख्यातं तथारण्यत्रयं महत् ॥
पुरीत्रयं वनान्येव त्रीणि ग्रामास्तथात्रयः
tathā tīrthatrayaṃ cānyatparvatatritayānvitam ||
mahānadītrayaṃ caiva sarvapātakanāśanam
||4||तथा तीर्थत्रयं चान्यत्पर्वतत्रितयान्वितम् ॥
महानदीत्रयं चैव सर्वपातकनाशनम्
martyalokesthitaṃ viprāḥ sarvatīrthaphalapradam ||
sarveṣveteṣu yaḥ snāti sa sarveṣāṃ phalaṃ labhet
||5||मर्त्यलोकेस्थितं विप्राः सर्वतीर्थफलप्रदम् ॥
सर्वेष्वेतेषु यः स्नाति स सर्वेषां फलं लभेत्
caturviṃśatisaṃkhyānāmidamāha prajāpatiḥ ||
ya ekasmiṃstrike snāti sarva trikaphalaṃ labhet
||6||चतुर्विंशतिसंख्यानामिदमाह प्रजापतिः ॥
य एकस्मिंस्त्रिके स्नाति सर्व त्रिकफलं लभेत्
ṛṣaya ūcuḥ
trīṇi kṣetrāṇi kānīha tathāraṇyāni kāni ca ||
puryastisro mahābhāga kāḥkhyātāśca vanāni ca
||7||त्रीणि क्षेत्राणि कानीह तथारण्यानि कानि च ॥
पुर्यस्तिस्रो महाभाग काःख्याताश्च वनानि च
ke grāmāḥ kāni tīrthāni ke nagāḥ saritaśca kāḥ ||
nāmabhirvada naḥ sūta sarvāṇyetāni vistarāt
||8||के ग्रामाः कानि तीर्थानि के नगाः सरितश्च काः ॥
नामभिर्वद नः सूत सर्वाण्येतानि विस्तरात्
sūta uvāca
kurukṣetramiti khyātaṃ prathamaṃ kṣetramuttamam ||
hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ dvitīyaṃ parikīrtitam
||9||कुरुक्षेत्रमिति ख्यातं प्रथमं क्षेत्रमुत्तमम् ॥
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं द्वितीयं परिकीर्तितम्
prābhāsikaṃ tṛtīyaṃ tu kṣetraṃ hi dvijasattamāḥ ||
etatkṣetratrayaṃ puṇyaṃ sarvapātakanāśanam
||10||प्राभासिकं तृतीयं तु क्षेत्रं हि द्विजसत्तमाः ॥
एतत्क्षेत्रत्रयं पुण्यं सर्वपातकनाशनम्
yathoktavidhinā dṛṣṭvā naraḥ pāpātpramucyate ||
yo yaṃ kāmamabhidhyāyankṣetreṣveteṣu bhaktitaḥ
||11||यथोक्तविधिना दृष्ट्वा नरः पापात्प्रमुच्यते ॥
यो यं काममभिध्यायन्क्षेत्रेष्वेतेषु भक्तितः
snānaṃ karoti tasyeṣṭaṃ manaso jāyate phalam ||
caturviṃśatimāneṣu snāto bhavati sa dvijāḥ
||12||स्नानं करोति तस्येष्टं मनसो जायते फलम् ॥
चतुर्विंशतिमानेषु स्नातो भवति स द्विजाः
ekaṃ tu puṣkarāraṇyaṃ naimiṣāraṇyameva ca ||
dharmāraṇyaṃ tṛtīyaṃ tu teṣāṃ saṃkīrtyate dvijāḥ
||13||एकं तु पुष्करारण्यं नैमिषारण्यमेव च ॥
धर्मारण्यं तृतीयं तु तेषां संकीर्त्यते द्विजाः
triṣveteṣu ca yaḥ snāti caturviṃśatibhāgbhavet
||14||त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्
vārāṇasī purītyekā dvitīyā dvārakāpurī ||
avantyākhyā tṛtīyā ca viśrutā bhuvanatraye
||15||वाराणसी पुरीत्येका द्वितीया द्वारकापुरी ॥
अवन्त्याख्या तृतीया च विश्रुता भुवनत्रये
etāsu yo naraḥ snāti caturviṃśatibhāgbhavet
||16||एतासु यो नरः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्
vṛndāvanaṃ vanaṃ caikaṃ dvitīyaṃ khāṃḍavaṃ vanam ||
khyātaṃ dvaitavanaṃ cānyattṛtīyaṃ dharaṇītale
||17||वृन्दावनं वनं चैकं द्वितीयं खांडवं वनम् ॥
ख्यातं द्वैतवनं चान्यत्तृतीयं धरणीतले
triṣveteṣu ca yaḥ snāti caturviṃśatibhāgbhavet
||18||त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्
kalpagrāmaḥ smṛtaścaikaḥ śāligrāmo dvitīyakaḥ ||
naṃdigrāmastṛtīyastu viśruto dvijasattamāḥ
||19||कल्पग्रामः स्मृतश्चैकः शालिग्रामो द्वितीयकः ॥
नंदिग्रामस्तृतीयस्तु विश्रुतो द्विजसत्तमाः
triṣveteṣu ca yaḥ snāti caturviṃśatibhāgbhavet
||20||त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्
agnitīrthaṃ smṛtaṃ caikaṃ śuklatīrthamathāparam ||
tṛtīyaṃ pitṛtīrthaṃ tu pitṝṇāmativallabham
||21||अग्नितीर्थं स्मृतं चैकं शुक्लतीर्थमथापरम् ॥
तृतीयं पितृतीर्थं तु पितॄणामतिवल्लभम्
triṣveteṣu ca yaḥ snāti caturviṃśatibhāgbhavet
||22||त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्
śrīparvataḥ smṛtaścaiko dvitīyaścārbudastathā ||
tṛtīyo raivatākhyo'tra vikhyātaḥ parvatottamāḥ
||23||श्रीपर्वतः स्मृतश्चैको द्वितीयश्चार्बुदस्तथा ॥
तृतीयो रैवताख्योऽत्र विख्यातः पर्वतोत्तमाः
triṣveteṣu ca yaḥ snāti caturviṃśatibhāgbhavet
||24||त्रिष्वेतेषु च यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्
gaṃgā nadī smṛtā pūrvā narmadākhyā tathā parā ||
sarasvatī tṛtīyā tu nadī plakṣasamudbhavā
||25||गंगा नदी स्मृता पूर्वा नर्मदाख्या तथा परा ॥
सरस्वती तृतीया तु नदी प्लक्षसमुद्भवा
āsu sarvāsu yaḥ snāti caturviṃśatibhāgbhavet
||26||आसु सर्वासु यः स्नाति चतुर्विंशतिभाग्भवेत्
eteṣveva hi sarveṣu yaḥ snānaṃ kurute naraḥ ||
sārdhakoṭitrayasyātra sa kṛtsnaṃ phalamāpnuyāt
||27||एतेष्वेव हि सर्वेषु यः स्नानं कुरुते नरः ॥
सार्धकोटित्रयस्यात्र स कृत्स्नं फलमाप्नुयात्
yaścaikasminnaraḥ snāti sa trikasya phalaṃ labhet
||28||यश्चैकस्मिन्नरः स्नाति स त्रिकस्य फलं लभेत्
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi dvijottamāḥ ||
saṃkṣepāttīrthajaṃ puṇyaṃ labhyate yannarairbhuvi
||29||एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः ॥
संक्षेपात्तीर्थजं पुण्यं लभ्यते यन्नरैर्भुवि
sāṃprataṃ kiṃ nu vo vacmi yattadvadata mā ciram
||30||सांप्रतं किं नु वो वच्मि यत्तद्वदत मा चिरम्
ṛṣaya ūcuḥ
hāṭakeśvaraje kṣetre yāni tīrthāni sūtaja ||
tāni proktāni sarvāṇi tvayā'smākaṃ suvistarāt
||31||हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यानि तीर्थानि सूतज ॥
तानि प्रोक्तानि सर्वाणि त्वयाऽस्माकं सुविस्तरात्
tathā cāyatanānyeva saṃkhyayā rahitāni ca ||
api varṣaśatenātra snānaṃ kartuṃ na śakyate
||32||तथा चायतनान्येव संख्यया रहितानि च ॥
अपि वर्षशतेनात्र स्नानं कर्तुं न शक्यते
teṣu sarveṣu martyena yathoktavidhinā sphuṭam ||
devatāyatanānyeva tathā draṣṭuṃ mahā mate
||33||तेषु सर्वेषु मर्त्येन यथोक्तविधिना स्फुटम् ॥
देवतायतनान्येव तथा द्रष्टुं महा मते
yasminsnāto dine caiva tasya vyuṣṭiḥ prakīrtitā ||
alpāyuṣastadā martyāḥ kṛte'pi parikīrtitāḥ
||34||यस्मिन्स्नातो दिने चैव तस्य व्युष्टिः प्रकीर्तिता ॥
अल्पायुषस्तदा मर्त्याः कृतेऽपि परिकीर्तिताः
tretāyāṃ dvāpare cāpi kimu prāpte kalau yuge ||
evamalpāyuṣo jñātvā mānavānsūtanaṃdana
||35||त्रेतायां द्वापरे चापि किमु प्राप्ते कलौ युगे ॥
एवमल्पायुषो ज्ञात्वा मानवान्सूतनंदन
labheraṃśca kathaṃ sarvatīrthānāṃ snānajaṃ phalam ||
devadarśanajaṃ vāpi viśeṣānnirdhanāśca ye
||36||लभेरंश्च कथं सर्वतीर्थानां स्नानजं फलम् ॥
देवदर्शनजं वापि विशेषान्निर्धनाश्च ये
asti kaścidupāyo'tra daivo vā mānuṣo'pi vā ||
yena teṣāṃ bhavetpuṇyaṃ sarveṣāmeva helayā
||37||अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र दैवो वा मानुषोऽपि वा ॥
येन तेषां भवेत्पुण्यं सर्वेषामेव हेलया
sūta uvāca
asminnarthe purā pṛṣṭo viśvāmitro mahāmuniḥ ||
samupetyāśramaṃ tasya ānartena mahībhujā
||38||अस्मिन्नर्थे पुरा पृष्टो विश्वामित्रो महामुनिः ॥
समुपेत्याश्रमं तस्य आनर्तेन महीभुजा
rājovāca
bhagavannatra tīrthāni saṃkhyayā rahitāni ca ||
teṣu snānavidhiḥ proktaḥ sarveṣveva pṛthakpṛthak
||39||भगवन्नत्र तीर्थानि संख्यया रहितानि च ॥
तेषु स्नानविधिः प्रोक्तः सर्वेष्वेव पृथक्पृथक्
māse vāre dine caiva kutracinmunisattamaiḥ ||
dānāni ca tathoktāni yathā snāna vidhistathā
||40||मासे वारे दिने चैव कुत्रचिन्मुनिसत्तमैः ॥
दानानि च तथोक्तानि यथा स्नान विधिस्तथा
devānāṃ darśanaṃ cāpi pṛthaktena prakīrtitam ||
na śakyate phalaṃ prāptuṃ sarveṣāṃ kenacinmune
||41||देवानां दर्शनं चापि पृथक्तेन प्रकीर्तितम् ॥
न शक्यते फलं प्राप्तुं सर्वेषां केनचिन्मुने
api varṣaśatenāpi kiṃ punaḥ stokavāsaraiḥ ||
tasmādvada mahābhāga sukhopāyaṃ ca dehinām
||42||अपि वर्षशतेनापि किं पुनः स्तोकवासरैः ॥
तस्माद्वद महाभाग सुखोपायं च देहिनाम्
ekasminnapi ca snātastīrthe prāpnoti mānavaḥ ||
sarveṣāmeva tīrthānāṃ snānajaṃ sakalaṃ phalam
||43||एकस्मिन्नपि च स्नातस्तीर्थे प्राप्नोति मानवः ॥
सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं सकलं फलम्
tathaikasminsure dṛṣṭe sarvadevasamudbhavam ||
phalaṃ darśanajaṃ bhāvi narāṇāṃ dvijasattama
||49||तथैकस्मिन्सुरे दृष्टे सर्वदेवसमुद्भवम् ॥
फलं दर्शनजं भावि नराणां द्विजसत्तम
sūta uvāca
tacchrutvā suciraṃ dhyātvā viśvāmitro mahāmuniḥ ||
abravīcchṛṇu rājeṃdra sarahasyaṃ vadāmi te
||45||तच्छ्रुत्वा सुचिरं ध्यात्वा विश्वामित्रो महामुनिः ॥
अब्रवीच्छृणु राजेंद्र सरहस्यं वदामि ते
catvāryatra prakṛṣṭāni mukhyatīrthāni pārthiva ||
yeṣu snāne kṛte rājañchrāddhe ca tadanaṃtaram ||
sarveṣāmeva tīrthānāṃ snānajaṃ labhyate phalam
||46||चत्वार्यत्र प्रकृष्टानि मुख्यतीर्थानि पार्थिव ॥
येषु स्नाने कृते राजञ्छ्राद्धे च तदनंतरम् ॥
सर्वेषामेव तीर्थानां स्नानजं लभ्यते फलम्
saptaviṃśatiliṃgāni tathātraiva sthitāni ca ||
siddheśvaraprapūrvāṇi sarvapāpaharāṇi ca
||47||सप्तविंशतिलिंगानि तथात्रैव स्थितानि च ॥
सिद्धेश्वरप्रपूर्वाणि सर्वपापहराणि च
teṣu sarveṣu dṛṣṭeṣu bhaktyā pūtena cetasā ||
sarveṣāmeva devānāṃ bhaveddarśanajaṃ phalam
||48||तेषु सर्वेषु दृष्टेषु भक्त्या पूतेन चेतसा ॥
सर्वेषामेव देवानां भवेद्दर्शनजं फलम्
ekasminnapi saṃdṛṣṭe pūjite vā surottame ||
saptaviṃśatiliṃgānāṃ pūjā tena kṛtā bhavet
||49||एकस्मिन्नपि संदृष्टे पूजिते वा सुरोत्तमे ॥
सप्तविंशतिलिंगानां पूजा तेन कृता भवेत्
rājovāca
kāni catvāri tīrthāni tatra mukhyāni sanmune ||
yeṣu snāto naraḥ samyaksarveṣāṃ labhate phalam
||50||कानि चत्वारि तीर्थानि तत्र मुख्यानि सन्मुने ॥
येषु स्नातो नरः सम्यक्सर्वेषां लभते फलम्
viśvāmitra uvāca
atrāsti kūpikā puṇyā yasyāṃ saṃśrayate gayā ||
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāmamāvāsyādine tathā
||51||अत्रास्ति कूपिका पुण्या यस्यां संश्रयते गया ॥
कृष्णपक्षे चतुर्दश्याममावास्यादिने तथा
viśeṣeṇa mahābhāga kanyāsaṃsthe divākare ||
nirviṇṇā bhūmilokānāṃ kṛtaiḥ śrāddhairanekadhā
||52||विशेषेण महाभाग कन्यासंस्थे दिवाकरे ॥
निर्विण्णा भूमिलोकानां कृतैः श्राद्धैरनेकधा
yastasyāṃ kurute śrāddhaṃ samyakchraddhāsamanvitaḥ
||53||यस्तस्यां कुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
tasminnahani rājeṃdra sa saṃtārayate pitṝn ||
tathā tīrthaṃ dvitīyaṃ tu śaṃkhatīrthamiti smṛtam
||54||तस्मिन्नहनि राजेंद्र स संतारयते पितॄन् ॥
तथा तीर्थं द्वितीयं तु शंखतीर्थमिति स्मृतम्
tatra snātvā naro yastu paśyecchaṃkheśvaraṃ tataḥ ||
sarveṣāṃ phalamāpnoti māghasya prathame'hani
||55||तत्र स्नात्वा नरो यस्तु पश्येच्छंखेश्वरं ततः ॥
सर्वेषां फलमाप्नोति माघस्य प्रथमेऽहनि
tathā mannāmakaṃ tīrthe tṛtīyaṃ mukhyatāṃ gatam ||
atra snātvā tu yaḥ paśyenmayā saṃsthāpitaṃ haram
||56||तथा मन्नामकं तीर्थे तृतीयं मुख्यतां गतम् ॥
अत्र स्नात्वा तु यः पश्येन्मया संस्थापितं हरम्
viśvāmitreśvaraṃ nāma sarveṣāṃ sa phalaṃ labhet ||
nabhasyasya sitāṣṭamyāṃ sarveṣāṃ labhate phalam
||57||विश्वामित्रेश्वरं नाम सर्वेषां स फलं लभेत् ॥
नभस्यस्य सिताष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम्
śakratīrthamiti khyātaṃ caturthaṃ bālamaṇḍanam ||
tatra snātvā ca paṃcāhaṃ śakreśvaramavekṣya ca ||
āśvinasya site'ṣṭamyāṃ sarveṣāṃ labhate phalam
||58||शक्रतीर्थमिति ख्यातं चतुर्थं बालमण्डनम् ॥
तत्र स्नात्वा च पंचाहं शक्रेश्वरमवेक्ष्य च ॥
आश्विनस्य सितेऽष्टम्यां सर्वेषां लभते फलम्
rājovāca
vidhānaṃ vada me vipra gayākūpyāḥ samudbhavam ||
vistareṇa mahābhāga śraddhā me mahatī sthitā
||59||विधानं वद मे विप्र गयाकूप्याः समुद्भवम् ॥
विस्तरेण महाभाग श्रद्धा मे महती स्थिता
viśvāmitra uvāca
amāvāsyādine prāpte tatra kanyāgate ravau ||
yaḥ śrāddhaṃ kurute bhaktyā sa pitṝṃstārayennijān
||60||अमावास्यादिने प्राप्ते तत्र कन्यागते रवौ ॥
यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या स पितॄंस्तारयेन्निजान्
bhartṛyajñavidhānena śuddhaiḥ sthānodbhavairdvijaiḥ ||
bhartṛyajñavidhiṃ tyaktvā yo'nyena vidhinā naraḥ
||61||भर्तृयज्ञविधानेन शुद्धैः स्थानोद्भवैर्द्विजैः ॥
भर्तृयज्ञविधिं त्यक्त्वा योऽन्येन विधिना नरः
śrāddhaṃ karoti mūḍhātmā vihīnaṃ sthānajairdvijaiḥ ||
sthānajairapi vā'śuddhaistasya tadvyarthatāṃ vrajet 62 ||
vṛṣṭiḥ syādūṣare yadvatsatyametanmayoditam ||
aṃdhasyāgre yathā nṛtyaṃ pragītaṃ badhirasya ca ||
tathā ca vyarthatāṃ yāti anyasthānodbhavairdvijaiḥ
||63||श्राद्धं करोति मूढात्मा विहीनं स्थानजैर्द्विजैः ॥
स्थानजैरपि वाऽशुद्धैस्तस्य तद्व्यर्थतां व्रजेत् ६२ ॥
वृष्टिः स्यादूषरे यद्वत्सत्यमेतन्मयोदितम् ॥
अंधस्याग्रे यथा नृत्यं प्रगीतं बधिरस्य च ॥
तथा च व्यर्थतां याति अन्यस्थानोद्भवैर्द्विजैः
brāhmaṇaiḥ kārayecchrāddhaṃ mūrkhairapi dvijottamāḥ ||
caturvedā api tyājyā anyasthānasamudbhavāḥ
||64||ब्राह्मणैः कारयेच्छ्राद्धं मूर्खैरपि द्विजोत्तमाः ॥
चतुर्वेदा अपि त्याज्या अन्यस्थानसमुद्भवाः
dave karmaṇi pitrye vā somapāne viśeṣataḥ ||
deśāṃtaragato yastu śrāddhaṃ ca kurute naraḥ ||
vaiśvānarapurastena kāryaṃ nānyadvijasya ca
||65||दवे कर्मणि पित्र्ये वा सोमपाने विशेषतः ॥
देशांतरगतो यस्तु श्राद्धं च कुरुते नरः ॥
वैश्वानरपुरस्तेन कार्यं नान्यद्विजस्य च
saṃniveśya darbhabaṭūñchrāddhaṃ kuryāddvijottamāḥ ||
dakṣiṇā bhojanaṃ deyaṃ sthānikānāṃ cirādapi
||66||संनिवेश्य दर्भबटूञ्छ्राद्धं कुर्याद्द्विजोत्तमाः ॥
दक्षिणा भोजनं देयं स्थानिकानां चिरादपि
paṃcagavyasya saṃpūrṇo yathā kumbhaḥ praduṣyati ||
biṃdunaikena madyasya patitena nṛpottama
||67||पंचगव्यस्य संपूर्णो यथा कुम्भः प्रदुष्यति ॥
बिंदुनैकेन मद्यस्य पतितेन नृपोत्तम
ekenāpi ca bāhyena bahūnāmapi bhūpate ||
madhye samupaviṣṭena tacchrāddhaṃ doṣamāpnuyāt
||68||एकेनापि च बाह्येन बहूनामपि भूपते ॥
मध्ये समुपविष्टेन तच्छ्राद्धं दोषमाप्नुयात्
sthānajo'pi caturvedo yadyapi syānna śuddhibhāk ||
bahūnāmapi śuddhānāṃ madhye śrāddhaṃ vināśayet
||69||स्थानजोऽपि चतुर्वेदो यद्यपि स्यान्न शुद्धिभाक् ॥
बहूनामपि शुद्धानां मध्ये श्राद्धं विनाशयेत्
tasmātsarvaprayatnena śuddhaṃ brāhmaṇamānayet
||70||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन शुद्धं ब्राह्मणमानयेत्
sthānikaṃ mūrkhamapyevamalābhe guṇināmapi ||
hīnāṃgamadhikāṃgaṃ vā dūṣitaṃ no tathā param
||71||स्थानिकं मूर्खमप्येवमलाभे गुणिनामपि ॥
हीनांगमधिकांगं वा दूषितं नो तथा परम्
kanyādāne tathā śrāddhe kulīno brāhmaṇaḥ sadā ||
āhartavyaḥ prayatnena ya icchecchubhamātmanaḥ ||
so'pi śuddhisamāyukto yadi syānnṛpasattama
||72||कन्यादाने तथा श्राद्धे कुलीनो ब्राह्मणः सदा ॥
आहर्तव्यः प्रयत्नेन य इच्छेच्छुभमात्मनः ॥
सोऽपि शुद्धिसमायुक्तो यदि स्यान्नृपसत्तम
vṛkṣāṇāṃ ca yathā'śvattho devatānāṃ yathā hariḥ ||
śreṣṭhasthānajaviprāṇāṃ tathā cāṣṭakulodbhavaḥ
||73||वृक्षाणां च यथाऽश्वत्थो देवतानां यथा हरिः ॥
श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथा चाष्टकुलोद्भवः
āyudhānāṃ yathā vajraṃ sarasāṃ sāgaro yathā ||
śreṣṭhasthānajaviprāṇāṃ tathāṣṭakulasaṃbhavaḥ
||74||आयुधानां यथा वज्रं सरसां सागरो यथा ॥
श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः
uccaiḥśravā yathā'śvānāṃ gajānāṃ śakravāhanaḥ ||
śreṣṭhasthānajaviprāṇāṃ tathāṣṭakulasaṃbhavaḥ
||75||उच्चैःश्रवा यथाऽश्वानां गजानां शक्रवाहनः ॥
श्रेष्ठस्थानजविप्राणां तथाष्टकुलसंभवः
nadīnāṃ ca yathā gaṃgā satīnāṃ cāpyaruṃdhatī ||
tadvatsthānajaviprāṇāṃ śreṣṭho'ṣṭakulikaḥ smṛtaḥ
||76||नदीनां च यथा गंगा सतीनां चाप्यरुंधती ॥
तद्वत्स्थानजविप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः स्मृतः
grahāṇāṃ bhāskaro yadvannakṣatrāṇāṃ niśākaraḥ ||
tadvatsthānajaviprāṇāṃ śreṣṭho'ṣṭakulikaḥ smṛtaḥ
||77||ग्रहाणां भास्करो यद्वन्नक्षत्राणां निशाकरः ॥
तद्वत्स्थानजविप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकः स्मृतः
parvatānāṃ yathā merurdvipadānāṃ dvijottamaḥ ||
sthānajānāṃ tu viprāṇāṃ śreṣṭho'ṣṭakulikastathā
||78||पर्वतानां यथा मेरुर्द्विपदानां द्विजोत्तमः ॥
स्थानजानां तु विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा
pakṣiṇāṃ garuḍo yadvatsiṃho'raṇyanivāsinām ||
sthānajānāṃ tu viprāṇāṃ śreṣṭho'ṣṭakulikastathā
||79||पक्षिणां गरुडो यद्वत्सिंहोऽरण्यनिवासिनाम् ॥
स्थानजानां तु विप्राणां श्रेष्ठोऽष्टकुलिकस्तथा
evaṃ jñātvā prayatnena śrāddhe yajñe ca pārthiva |
kanyādāne viśeṣeṇa yojyaścāṣṭakulodbhavaḥ
||80||एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन श्राद्धे यज्ञे च पार्थिव ।
कन्यादाने विशेषेण योज्यश्चाष्टकुलोद्भवः
nṛtyaṃti pitarastasya garjaṃti ca pitāmahāḥ ||
vedimūle samālokya prāptamaṣṭakulaṃ nṛpa
||81||नृत्यंति पितरस्तस्य गर्जंति च पितामहाः ॥
वेदिमूले समालोक्य प्राप्तमष्टकुलं नृप
punarvadaṃti saṃhṛṣṭāḥ kimasmākaṃ pradāsyati ||
dauhitraścāpasavyena jalaṃ darbhatilānvitam
||82||पुनर्वदंति संहृष्टाः किमस्माकं प्रदास्यति ॥
दौहित्रश्चापसव्येन जलं दर्भतिलान्वितम्
rājovāca
yadetadbhavatā proktaṃ śraiṣṭhyamaṣṭakulodbhavam ||
sarveṣāṃ nāgarāṇāṃ ca tatkiṃ vada mahāmate
||83||यदेतद्भवता प्रोक्तं श्रैष्ठ्यमष्टकुलोद्भवम् ॥
सर्वेषां नागराणां च तत्किं वद महामते
na hyatra kāraṇaṃ svalpaṃ bhaviṣyati dvijottama
||84||न ह्यत्र कारणं स्वल्पं भविष्यति द्विजोत्तम
viśvāmitra uvāca
satyametanmahārāja yattvayā vyāhṛtaṃ vacaḥ ||
anye'pi nāgarāḥ saṃti vedavedāṃgapāragāḥ
||85||सत्यमेतन्महाराज यत्त्वया व्याहृतं वचः ॥
अन्येऽपि नागराः संति वेदवेदांगपारगाः
śrāddhārhā yajñayogyāśca kanyāyogyā viśeṣataḥ ||
paraṃ te sthāpitā rājansvayamiṃdreṇa tatra ca
||86||श्राद्धार्हा यज्ञयोग्याश्च कन्यायोग्या विशेषतः ॥
परं ते स्थापिता राजन्स्वयमिंद्रेण तत्र च
pradhānatvena sarveṣāṃ nāgaraiścāpi kṛtsnaśaḥ ||
tena te gauravaṃ prāptāḥ sthānetraiva viśeṣataḥ
||87||प्रधानत्वेन सर्वेषां नागरैश्चापि कृत्स्नशः ॥
तेन ते गौरवं प्राप्ताः स्थानेत्रैव विशेषतः
tasmācchrāddhaṃ prakartavyaṃ viprai ścāṣṭakulodbhavaiḥ ||
aprāptau caiva teṣāṃ tu kāryaṃ nāgarasaṃbhavaiḥ
||88||तस्माच्छ्रूाद्धं प्रकर्तव्यं विप्रै श्चाष्टकुलोद्भवैः ॥
अप्राप्तौ चैव तेषां तु कार्यं नागरसंभवैः
nānyasthānasamudbhūtaiścaturvedairapi dvijaiḥ ||
bhartṛyajñena maryādā kṛtā hyeṣā mahā tmanā
||89||नान्यस्थानसमुद्भूतैश्चतुर्वेदैरपि द्विजैः ॥
भर्तृयज्ञेन मर्यादा कृता ह्येषा महा त्मना
muktvā tu nāgaraṃ vipraṃ yo'nyenātra kariṣyati ||
śrāddhaṃ vā yadi vā yajñaṃ vyarthaṃ tasya bhaviṣyati
||90||मुक्त्वा तु नागरं विप्रं योऽन्येनात्र करिष्यति ॥
श्राद्धं वा यदि वा यज्ञं व्यर्थं तस्य भविष्यति
rājovāca
saṃtyanye vividhā viprā vedavedāṃgapāragāḥ ||
madhyadeśodbhavāḥ śāntāstathānye tīrthasaṃbhavāḥ
||91||संत्यन्ये विविधा विप्रा वेदवेदांगपारगाः ॥
मध्यदेशोद्भवाः शान्तास्तथान्ये तीर्थसंभवाः
bhartṛyajñena ye tyaktāḥ śrāddhe yajñe viśeṣataḥ ||
hīnāṃgāścādhikāṃgāśca dvirnagnāḥ śyāvadaṃtakāḥ
||92||भर्तृयज्ञेन ये त्यक्ताः श्राद्धे यज्ञे विशेषतः ॥
हीनांगाश्चाधिकांगाश्च द्विर्नग्नाः श्यावदंतकाः
kunakhāḥ kuṣṭhasaṃyuktā mūrkhā api vigarhitāḥ ||
śrāddhārhāḥ sūcitāstena etaṃ me saṃśayaṃ vada
||93||कुनखाः कुष्ठसंयुक्ता मूर्खा अपि विगर्हिताः ॥
श्राद्धार्हाः सूचितास्तेन एतं मे संशयं वद
viśvāmitra uvāca
kīrtayiṣye naravyāghra kāraṇāni bahūni ca ||
camatkārasya patnyāśca dānena patitā yataḥ
||94||कीर्तयिष्ये नरव्याघ्र कारणानि बहूनि च ॥
चमत्कारस्य पत्न्याश्च दानेन पतिता यतः
strīṇāṃ pratigraheṇaiva vipreṣu proṣiteṣu ca ||
pṛthaktvaṃ ca tato jātaṃ bāhyābhyantarasaṃjñakam
||95||स्त्रीणां प्रतिग्रहेणैव विप्रेषु प्रोषितेषु च ॥
पृथक्त्वं च ततो जातं बाह्याभ्यन्तरसंज्ञकम्
durvāsasā tataḥ śaptā ruṣṭenevāhinā yathā ||
vidyādhanābhimānena śāpena patitāḥ sadā
||96||दुर्वाससा ततः शप्ता रुष्टेनेवाहिना यथा ॥
विद्याधनाभिमानेन शापेन पतिताः सदा
kuśe rājyagate rājanrākṣasānāṃ mahābhayam ||
prajayā''veditaṃ sarvaṃ tasya rājño mahātmanaḥ
||97||कुशे राज्यगते राजन्राक्षसानां महाभयम् ॥
प्रजयाऽऽवेदितं सर्वं तस्य राज्ञो महात्मनः
vibhīṣaṇasya laṃkāyāṃ dūtaśca preṣitastadā ||
sarvaṃ nivedayāmāsa prajānāṃ bhayasaṃbhavam
||98||विभीषणस्य लंकायां दूतश्च प्रेषितस्तदा ॥
सर्वं निवेदयामास प्रजानां भयसंभवम्
abhivandya kuśādeśaṃ rāmasya caritaṃ smaran ||
puryāṃ vilokayāmāsa laṅkāyāṃ rāmaśāsanāt
||99||अभिवन्द्य कुशादेशं रामस्य चरितं स्मरन् ॥
पुर्यां विलोकयामास लङ्कायां रामशासनात्
upaplavasya kartāro naṣṭāḥ sarve diśo daśa ||
gandharvāṇāṃ ca lokaṃ hi bhayena mahatā gatāḥ
||100||उपप्लवस्य कर्तारो नष्टाः सर्वे दिशो दश ॥
गन्धर्वाणां च लोकं हि भयेन महता गताः
sthātuṃ tatra na śaktāste vibhīṣaṇabhayena ca ||
pṛthivyāṃ samanuprāptāḥ sthānānyapi bahūni ca
||101||स्थातुं तत्र न शक्तास्ते विभीषणभयेन च ॥
पृथिव्यां समनुप्राप्ताः स्थानान्यपि बहूनि च
bhayena mahatā tatra kuśasyaiva tu śāsane ||
brāhmaṇānāṃ ca rūpāṇi kṛtvā tatra samāgatāḥ
||102||भयेन महता तत्र कुशस्यैव तु शासने ॥
ब्राह्मणानां च रूपाणि कृत्वा तत्र समागताः
vāḍavānāṃ mahimnā ca madhye sthātuṃ na te'śakan ||
patitānāṃ ca saṃsthānaṃ camatkārapuraṃ gatāḥ
||103||वाडवानां महिम्ना च मध्ये स्थातुं न तेऽशकन् ॥
पतितानां च संस्थानं चमत्कारपुरं गताः
māyāviśāradaistaiśca dhanena vidyayā tataḥ ||
adha jagdhaṃ tatastaistu teṣāṃ madhye sthitaṃ ca taiḥ
||104||मायाविशारदैस्तैश्च धनेन विद्यया ततः ॥
अध जग्धं ततस्तैस्तु तेषां मध्ये स्थितं च तैः
tataḥprabhṛti te sarve rākṣasatvaṃ prapedire ||
krūrāṇyapi ca karmāṇi kurvaṃti ca padepade
||105||ततःप्रभृति ते सर्वे राक्षसत्वं प्रपेदिरे ॥
क्रूराण्यपि च कर्माणि कुर्वंति च पदेपदे
tataste sarvathā rājanvarjanīyāḥ prayatnataḥ ||
śrāddhe yajñe naravyāghra narake pātayaṃti ca
||106||ततस्ते सर्वथा राजन्वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥
श्राद्धे यज्ञे नरव्याघ्र नरके पातयंति च
anyacca dūṣaṇaṃ teṣāṃ kīrtayiṣye tavā'nagha ||
trijātāḥ sthāpitā rājansarpāṇāṃ garanāśanāt
||107||अन्यच्च दूषणं तेषां कीर्तयिष्ये तवाऽनघ ॥
त्रिजाताः स्थापिता राजन्सर्पाणां गरनाशनात्
nagaratvaṃ tato jātaṃ camatkāra purasya tu ||
trijātatvaṃ tu sarveṣāṃ jātaṃ tatra viśeṣataḥ
||108||नगरत्वं ततो जातं चमत्कार पुरस्य तु ॥
त्रिजातत्वं तु सर्वेषां जातं तत्र विशेषतः
etebhyaḥ kāraṇebhyaśca bhartṛyajñena varjitāḥ ||
punaśca kāraṇaṃ teṣāṃ sparśādapi na śuddhibhāk
||109||एतेभ्यः कारणेभ्यश्च भर्तृयज्ञेन वर्जिताः ॥
पुनश्च कारणं तेषां स्पर्शादपि न शुद्धिभाक्
kumbhakotthaṃ ca saṃprāptaṃ mahaccaṇḍālasaṃbhavam
||110||कुम्भकोत्थं च संप्राप्तं महच्चण्डालसंभवम्
rājovāca
etacca kāraṇaṃ vipra kathayasva prasādataḥ ||
sthāvarasya carasyaiva jagato jñānamasti te
||111||एतच्च कारणं विप्र कथयस्व प्रसादतः ॥
स्थावरस्य चरस्यैव जगतो ज्ञानमस्ति ते
viśvāmitra uvāca
atra te kīrtayiṣyāmi pūrvavṛttakathāṃtaram ||
bhartṛyajena ye tyaktāḥ sarvenye brāhmaṇottamāḥ
||112||अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तकथांतरम् ॥
भर्तृयजेन ये त्यक्ताः सर्वेन्ये ब्राह्मणोत्तमाः
vardhamāne pure pūrvamāsīdaṃtyajajātijaḥ ||
caṇḍālaḥ kuṃbhakonāma nirdayaḥ pāpakarmakṛt
||113||वर्धमाने पुरे पूर्वमासीदंत्यजजातिजः ॥
चण्डालः कुंभकोनाम निर्दयः पापकर्मकृत्
kasyacittvatha kālasya tasya putro babhūva ha ||
virūpasyāpi rūpāḍhyaḥ pūrvakarmaprabhāvataḥ
||114||कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्य पुत्रो बभूव ह ॥
विरूपस्यापि रूपाढ्यः पूर्वकर्मप्रभावतः
piṃgākṣasya sukṛṣṇasya vayomadhyasya pārthiva ||
dakṣaḥ sarveṣu kṛtyeṣu sarvalakṣaṇalakṣitaḥ
||115||पिंगाक्षस्य सुकृष्णस्य वयोमध्यस्य पार्थिव ॥
दक्षः सर्वेषु कृत्येषु सर्वलक्षणलक्षितः
sa vṛddhiṃ drutamabhyeti śuklapakṣe yathoḍurāṭ ||
tathā'sau śaṃsyamānastu sarvalokaiḥ surūpabhāk ||
dṛṣṭvā kuṭuṃbakaṃ nityaṃ vairāgyaṃ paramaṃ gataḥ
||116||स वृद्धिं द्रुतमभ्येति शुक्लपक्षे यथोडुराट् ॥
तथाऽसौ शंस्यमानस्तु सर्वलोकैः सुरूपभाक् ॥
दृष्ट्वा कुटुंबकं नित्यं वैराग्यं परमं गतः
tato deśāṃtaraṃ duḥkhādbhramamāṇa itastataḥ ||
camatkārapuraṃ prāpto dvijarūpaṃ samāśritaḥ ||
sa snāti sarvakṛtyeṣu bhikṣānnakṛtabhojanaḥ
||117||ततो देशांतरं दुःखाद्भ्रममाण इतस्ततः ॥
चमत्कारपुरं प्राप्तो द्विजरूपं समाश्रितः ॥
स स्नाति सर्वकृत्येषु भिक्षान्नकृतभोजनः
etasminneva kāle tu brāhmaṇaḥ śaṃsitavrataḥ ||
chāṃdogyagotravikhyātaḥ subhadronāma pārthivaḥ
||118||एतस्मिन्नेव काले तु ब्राह्मणः शंसितव्रतः ॥
छांदोग्यगोत्रविख्यातः सुभद्रोनाम पार्थिवः
nāgaro varṣayājī ca vedavedāṃgapāragaḥ ||
tatrāsīttasya sañjātā kanyakā dviguṇai radaiḥ
||119||नागरो वर्षयाजी च वेदवेदांगपारगः ॥
तत्रासीत्तस्य सञ्जाता कन्यका द्विगुणै रदैः
tathā tribhiḥstanai raudrā pṛṣṭhyāvartakasaṃyutā ||
daridro'pi suduḥstho'pi kulahīnopi pārthiva
||120||तथा त्रिभिःस्तनै रौद्रा पृष्ठ्यावर्तकसंयुता ॥
दरिद्रोऽपि सुदुःस्थोऽपि कुलहीनोपि पार्थिव
dīyamānāmapi na tāṃ pratigṛhṇāti kaścana ||
yadbhakṣayati bhartāraṃ ṣaṇmāsābhyaṃtare hi sā
||121||दीयमानामपि न तां प्रतिगृह्णाति कश्चन ॥
यद्भक्षयति भर्तारं षण्मासाभ्यंतरे हि सा
yasyāḥ syurdviguṇā daṃtā evaṃ sāmudrikā jaguḥ ||
tristanī kanyakā yā tu śvaśurasya kulakṣayam ||
saṃdhatte nātra sandehastasmāttāṃ dūratastyajet
||122||यस्याः स्युर्द्विगुणा दंता एवं सामुद्रिका जगुः ॥
त्रिस्तनी कन्यका या तु श्वशुरस्य कुलक्षयम् ॥
संधत्ते नात्र सन्देहस्तस्मात्तां दूरतस्त्यजेत्
pṛṣṭhyāvarto bhavedyasyā asatī sā bhaveddrutam ||
bahupāpasamācārā tasmāttāṃ parivarjayet
||123||पृष्ठ्यावर्तो भवेद्यस्या असती सा भवेद्द्रुतम् ॥
बहुपापसमाचारा तस्मात्तां परिवर्जयेत्
atha tāṃ vṛddhimāpannāṃ dṛṣṭvā vipraḥ subhadrakaḥ ||
cintācakraṃ samārūḍho na śāṃtimadhigacchati
||124||अथ तां वृद्धिमापन्नां दृष्ट्वा विप्रः सुभद्रकः ॥
चिन्ताचक्रं समारूढो न शांतिमधिगच्छति
kiṃ karomi kva gacchāmi kathamasyāḥ patirbhavet ||
na kaścitpratigṛhṇāti prārthito'pi muhurmuhuḥ
||125||किं करोमि क्व गच्छामि कथमस्याः पतिर्भवेत् ॥
न कश्चित्प्रतिगृह्णाति प्रार्थितोऽपि मुहुर्मुहुः
daridro vyādhito vā'pi vṛddho'pi brāhmaṇo hi saḥ ||
smṛtau yasmādidaṃ proktaṃ kanyārthe prāṅmaharṣibhiḥ
||126||दरिद्रो व्याधितो वाऽपि वृद्धोऽपि ब्राह्मणो हि सः ॥
स्मृतौ यस्मादिदं प्रोक्तं कन्यार्थे प्राङ्महर्षिभिः
aṣṭavarṣā bhavedgaurī navavarṣā ca rohiṇī ||
daśavarṣā bhavetkanyā ata ūrdhvaṃ rajasvalā
||127||अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी ॥
दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला
mātā caiva pitā caiva jyeṣṭho bhrātā tathaiva ca ||
trayaste narakaṃ yāṃti dṛṣṭvā kanyāṃ rajasvalām
||128||माता चैव पिता चैव ज्येष्ठो भ्राता तथैव च ॥
त्रयस्ते नरकं यांति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलाम्
evaṃ cintayatastasya soṃ'tyajo dvijarūpadhṛk ||
bhikṣārthaṃ tadgṛhaṃ prāpto dṛṣṭastena mahātmanā
||129||एवं चिन्तयतस्तस्य सोंऽत्यजो द्विजरूपधृक् ॥
भिक्षार्थं तद्गृहं प्राप्तो दृष्टस्तेन महात्मना
pṛṣṭaśca vismayāttena dṛṣṭvā rūpaṃ tathāvidham ||
kutastvamiha samprāptaḥ kva yāsyasi ca bhikṣuka
||130||पृष्टश्च विस्मयात्तेन दृष्ट्वा रूपं तथाविधम् ॥
कुतस्त्वमिह सम्प्राप्तः क्व यास्यसि च भिक्षुक
īdṛgbhavyataro bhūtvā kasmānmādhukarīṃ gataḥ ||
kiṃ gotraṃ tava me brūhi katamaḥ pravaraśca te
||131||ईदृग्भव्यतरो भूत्वा कस्मान्माधुकरीं गतः ॥
किं गोत्रं तव मे ब्रूहि कतमः प्रवरश्च ते
so'bravīdgauḍadeśīyaṃ sthānaṃ me sumahattaram ||
nāmnā bhojakaṭaṃ khyātaṃ nānādvijasamāśritam
||132||सोऽब्रवीद्गौडदेशीयं स्थानं मे सुमहत्तरम् ॥
नाम्ना भोजकटं ख्यातं नानाद्विजसमाश्रितम्
tatrāsīnmādhavonāma brāhmaṇo vedapāragaḥ ||
vasiṣṭhagotravikhyāta ekapravarasūcitaḥ
||133||तत्रासीन्माधवोनाम ब्राह्मणो वेदपारगः ॥
वसिष्ठगोत्रविख्यात एकप्रवरसूचितः
tasyāhaṃ tanayo nāmnā caṃdraprabha iti smṛtaḥ
||134||तस्याहं तनयो नाम्ना चंद्रप्रभ इति स्मृतः
tato'hamaṣṭame varṣe yadā vratadharaḥ sthitaḥ ||
tadā paṃcatvamāpannaḥ pitā me vedapāragaḥ
||135||ततोऽहमष्टमे वर्षे यदा व्रतधरः स्थितः ॥
तदा पंचत्वमापन्नः पिता मे वेदपारगः
mātā me saha tenaiva praviṣṭā havyavāhanam ||
tato vairāgyamāpanno niṣkrāṃto'haṃ nijālayāt
||136||माता मे सह तेनैव प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥
ततो वैराग्यमापन्नो निष्क्रांतोऽहं निजालयात्
tīrthāni bhramamāṇo'tra saṃprāptastu puraṃ tava ||
adhunā saṃprayāsyāmi prabhāsaṃ kṣetramuttamam
||137||तीर्थानि भ्रममाणोऽत्र संप्राप्तस्तु पुरं तव ॥
अधुना संप्रयास्यामि प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्
yatra someśvaro devastyaktvā kailāsamāgataḥ ||
na mayā paṭhitā vedā na ca śāstraṃ nṛpottama ||
tīrthayātrāprasaṃgena tena bhikṣāṃ carāmyaham
||138||यत्र सोमेश्वरो देवस्त्यक्त्वा कैलासमागतः ॥
न मया पठिता वेदा न च शास्त्रं नृपोत्तम ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन भिक्षां चराम्यहम्
viśvāmitra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā cintayāmāsa cetasi ||
brāhmaṇo'yaṃ sudeśīyastathā bhavyatamākṛtiḥ ||
yadi gṛhṇāti me kanyāṃ tadasmai pradadāmyaham
||139||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिन्तयामास चेतसि ॥
ब्राह्मणोऽयं सुदेशीयस्तथा भव्यतमाकृतिः ॥
यदि गृह्णाति मे कन्यां तदस्मै प्रददाम्यहम्
yāvadrajasvalā naiva jāyate sā nirūpitā ||
kṛtsnaṃ dūṣayati kṣipraṃ naiva vaṃśaṃ mamādhamā
||140||यावद्रजस्वला नैव जायते सा निरूपिता ॥
कृत्स्नं दूषयति क्षिप्रं नैव वंशं ममाधमा
tataḥ provāca taṃ mlecchaṃ saṃmaṃtrya saha bhāryayā ||
yadi gṛhṇāsi me kanyāṃ tava yacchāmyahaṃ dvija
||141||ततः प्रोवाच तं म्लेच्छं संमंत्र्य सह भार्यया ॥
यदि गृह्णासि मे कन्यां तव यच्छाम्यहं द्विज
bharaṇaṃ poṣaṇaṃ dvābhyāṃ kariṣyāmi sadaiva hi
||142||भरणं पोषणं द्वाभ्यां करिष्यामि सदैव हि
tacchrutvā harṣitaḥ prāha soṃ'tyajo nṛpasattamam ||
tavādeśaṃ kariṣyāmi yaccha me kanyakāṃ nṛpa
||143||तच्छ्रुत्वा हर्षितः प्राह सोंऽत्यजो नृपसत्तमम् ॥
तवादेशं करिष्यामि यच्छ मे कन्यकां नृप
tathetyuktvā gatastena tasmai dattā nijā sutā ||
gṛhyoktena vidhānena vivāho vihitastataḥ
||144||तथेत्युक्त्वा गतस्तेन तस्मै दत्ता निजा सुता ॥
गृह्योक्तेन विधानेन विवाहो विहितस्ततः
tato dadau dhanaṃ dhānyaṃ gṛhaṃ kṣetraṃ ca godhanam ||
tasmai tuṣṭisamāyukto manyamānaḥ kṛtārthatām
||145||ततो ददौ धनं धान्यं गृहं क्षेत्रं च गोधनम् ॥
तस्मै तुष्टिसमायुक्तो मन्यमानः कृतार्थताम्
atha so'pi ca tāṃ prāpya vilāsānakarodbahūn ||
khādyaiḥ pānaiḥ suvastraiśca gandhamālyairvibhūṣaṇaiḥ
||146||अथ सोऽपि च तां प्राप्य विलासानकरोद्बहून् ॥
खाद्यैः पानैः सुवस्त्रैश्च गन्धमाल्यैर्विभूषणैः
paraṃ sa vrajati prāyo yena mārgeṇa kenacit ||
sārameyāḥ saśabdāśca pṛṣṭhato'nuvrajaṃti vai
||147||परं स व्रजति प्रायो येन मार्गेण केनचित् ॥
सारमेयाः सशब्दाश्च पृष्ठतोऽनुव्रजंति वै
anyeṣāmaṃtyajātyānāṃ yadvattasya viśeṣataḥ ||
vedābhyāsaparaścaiva yadi saṃjāyate kvacit ||
raktaṃ patati vaktreṇa tatkṣaṇāttasya durmateḥ
||148||अन्येषामंत्यजात्यानां यद्वत्तस्य विशेषतः ॥
वेदाभ्यासपरश्चैव यदि संजायते क्वचित् ॥
रक्तं पतति वक्त्रेण तत्क्षणात्तस्य दुर्मतेः
etasminnaṃtare lokaḥ sarva eva praśaṃkitaḥ ||
abravīcca mitho'bhyetya caṃḍālo'yamasaṃśayam
||149||एतस्मिन्नंतरे लोकः सर्व एव प्रशंकितः ॥
अब्रवीच्च मिथोऽभ्येत्य चंडालोऽयमसंशयम्
yadete pṛṣṭhato yāṃti bhaṣamāṇāḥ śunīsutāḥ ||
subhadro'pi ca tatteṣāṃ śrutvā cintāparo'bhavat
||150||यदेते पृष्ठतो यांति भषमाणाः शुनीसुताः ॥
सुभद्रोऽपि च तत्तेषां श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत्
manyamānaśca tatsatyaṃ duḥkhena mahatānvitaḥ ||
nūnamaṃtyajajātīyo bhaviṣyati sutāpatiḥ
||151||मन्यमानश्च तत्सत्यं दुःखेन महतान्वितः ॥
नूनमंत्यजजातीयो भविष्यति सुतापतिः
jñāyate ceṣṭitaiḥ sarvairyathā'yaṃ jalpate janaḥ
||152||ज्ञायते चेष्टितैः सर्वैर्यथाऽयं जल्पते जनः
evaṃ rātriṃdivaṃ tasya cintayānasya bhūpateḥ ||
lokāpavādayuktasya kiyānkālo'bhyavartata
||153||एवं रात्रिंदिवं तस्य चिन्तयानस्य भूपतेः ॥
लोकापवादयुक्तस्य कियान्कालोऽभ्यवर्तत
anyasminnahani prāpte ādyādyā dvijasattamāḥ ||
madhyagena samāyuktā brahmasthānaṃ samāgatāḥ ||
tasya śuddhikṛte procuryena śaṃkā praṇaśyati
||154||अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते आद्याद्या द्विजसत्तमाः ॥
मध्यगेन समायुक्ता ब्रह्मस्थानं समागताः ॥
तस्य शुद्धिकृते प्रोचुर्येन शंका प्रणश्यति
athocustaṃ dvijaśreṣṭhā brahmasthānasya madhyagam ||
madhyagasya tu vaktreṇa vivarṇavadanaṃ sthitam
||155||अथोचुस्तं द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मस्थानस्य मध्यगम् ॥
मध्यगस्य तु वक्त्रेण विवर्णवदनं स्थितम्
kulaṃ gotraṃ nijaṃ brūhi pravarāṃśca viśeṣataḥ ||
sthānaṃ deśaṃ ca viprāṇāṃ yena śuddhiḥ pradīyate
||156||कुलं गोत्रं निजं ब्रूहि प्रवरांश्च विशेषतः ॥
स्थानं देशं च विप्राणां येन शुद्धिः प्रदीयते
athāsau vepamānastu prasvinnavadanastathā ||
adhodṛṣṭiruvācedaṃ gadgadaṃ vihitāñjaliḥ
||157||अथासौ वेपमानस्तु प्रस्विन्नवदनस्तथा ॥
अधोदृष्टिरुवाचेदं गद्गदं विहिताञ्जलिः
garbhāṣṭame pitā mahyaṃ varṣe mṛtyuṃ gatastataḥ ||
tataḥ sā taṃ samādāya jananī me pativratā ||
māṃ tyaktvā duḥkhitaṃ dīnaṃ praviṣṭā havyavāhanam
||158||गर्भाष्टमे पिता मह्यं वर्षे मृत्युं गतस्ततः ॥
ततः सा तं समादाय जननी मे पतिव्रता ॥
मां त्यक्त्वा दुःखितं दीनं प्रविष्टा हव्यवाहनम्
ahaṃ vairāgyamāpannastīrthayātrāṃ samāśritaḥ ||
bālabhāve piturduḥkhāttāpasairaparaiḥ saha
||159||अहं वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रां समाश्रितः ॥
बालभावे पितुर्दुःखात्तापसैरपरैः सह
na mayā paṭhito vedo na ca śāstraṃ nirūpitam ||
tīrthayātrāparo'haṃ ca samāyāto bhavatpuram ||
6.199.160 abhadreṇa subhadreṇa śvaśureṇa durātmanā ||
etajjānāmyahaṃ viprā gotraṃ vāsiṣṭhameva vā
||161||न मया पठितो वेदो न च शास्त्रं निरूपितम् ॥
तीर्थयात्रापरोऽहं च समायातो भवत्पुरम् ॥
६.१९९.१६० अभद्रेण सुभद्रेण श्वशुरेण दुरात्मना ॥
एतज्जानाम्यहं विप्रा गोत्रं वासिष्ठमेव वा
athaikapravaro deśo gauḍo madhupuraṃ puram ||
tataste brāhmaṇāḥ procuryasya no jñāyate kulam ||
tasya śuddhiḥ pradātavyā dhaṭadvāreṇa kevalā
||162||अथैकप्रवरो देशो गौडो मधुपुरं पुरम् ॥
ततस्ते ब्राह्मणाः प्रोचुर्यस्य नो ज्ञायते कुलम् ॥
तस्य शुद्धिः प्रदातव्या धटद्वारेण केवला
sa tvaṃ dhaṭaṃ samāruhya brāhmaṇyārthaṃ ca kevalam ||
śuddhiṃ prāpya tato bhogānbhuṃkṣvātrastho'pi kevalam
||163||स त्वं धटं समारुह्य ब्राह्मण्यार्थं च केवलम् ॥
शुद्धिं प्राप्य ततो भोगान्भुंक्ष्वात्रस्थोऽपि केवलम्
so'bravītsāhasaṃ kṛtvā sarvāneva ddvijottamān ||
pratigṛhṇāmyahaṃ kāmaṃ taptamāṣakameva ca
||164||सोऽब्रवीत्साहसं कृत्वा सर्वानेव द्द्विजोत्तमान् ॥
प्रतिगृह्णाम्यहं कामं तप्तमाषकमेव च
praviśāmi hutāśaṃ vā bhakṣayiṣyāmyahaṃ viṣam
||165||प्रविशामि हुताशं वा भक्षयिष्याम्यहं विषम्
kiṃ punardhaṭadivyaṃ ca kriyamāṇe sukhāvaham ||
brāhmaṇasya kṛte viprāścitte no māmake ghṛṇā
||166||किं पुनर्धटदिव्यं च क्रियमाणे सुखावहम् ॥
ब्राह्मणस्य कृते विप्राश्चित्ते नो मामके घृणा
atha te brāhmaṇāstasya dhaṭārohaṇasaṃbhavam ||
śuddhiṃ nirdiśya vāraṃ ca sūryasya ca tataḥ param ||
jagmuḥ svaṃsvaṃ gṛhaṃ sarve so'pi viproṃ'tyajo dvijāḥ
||167||अथ ते ब्राह्मणास्तस्य धटारोहणसंभवम् ॥
शुद्धिं निर्दिश्य वारं च सूर्यस्य च ततः परम् ॥
जग्मुः स्वंस्वं गृहं सर्वे सोऽपि विप्रोंऽत्यजो द्विजाः
tataḥ prāha nijāṃ bhāryāṃ rahasye nṛpasattama ||
jñāto'haṃ brāhmaṇaiḥ sarvairaṃtyajātisamudbhavaḥ ||
deśātaraṃ gamiṣyāmi tvamāgaccha mayā saha
||168||ततः प्राह निजां भार्यां रहस्ये नृपसत्तम ॥
ज्ञातोऽहं ब्राह्मणैः सर्वैरंत्यजातिसमुद्भवः ॥
देशातरं गमिष्यामि त्वमागच्छ मया सह
bhāryovāca
ahamagniṃ pravekṣyāmi na yāsyāmi tvayā saha ||
pāpabuddhe patiṣyāmi na cāhaṃ narakāgniṣu
||169||अहमग्निं प्रवेक्ष्यामि न यास्यामि त्वया सह ॥
पापबुद्धे पतिष्यामि न चाहं नरकाग्निषु
budhyamānā na seviṣye tvāmaṃtyajasamudbhavam ||
pāpa saṃdūṣitaṃ sarvaṃ tvayaitatsthānamuttamam
||170||बुध्यमाना न सेविष्ये त्वामंत्यजसमुद्भवम् ॥
पाप संदूषितं सर्वं त्वयैतत्स्थानमुत्तमम्
tathā mama piturharmyaṃ saṃvatsaraprayājinaḥ ||
tasmāddrutataraṃ gaccha yāvanno vetti kaścana
||171||तथा मम पितुर्हर्म्यं संवत्सरप्रयाजिनः ॥
तस्माद्द्रुततरं गच्छ यावन्नो वेत्ति कश्चन
no cetpāpasamācāra saṃprāpsyasi mahā''padam
||172||नो चेत्पापसमाचार संप्राप्स्यसि महाऽऽपदम्
tato niśāmukhe prāpte kaupīnāvaraṇānvitaḥ ||
naṣṭo'bhīṣṭāṃ diśaṃ prāpya tadā jīvitajādbhayāt
||173||ततो निशामुखे प्राप्ते कौपीनावरणान्वितः ॥
नष्टोऽभीष्टां दिशं प्राप्य तदा जीवितजाद्भयात्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye nāgarāṣṭakulaśraiṣṭhyavarṇanaṃnāmaikonadviśatatamo'dhyāyaḥ || 199 ||