bhartṛyajñavākyanirṇayavarṇanam
viśvāmitra uvāca
tacchrutvā brāhmaṇāḥ sarve vinayāvanatāḥ sthitāḥ ||
taṃ papracchurnaraśreṣṭha kautukāviṣṭacetasaḥ
||1||तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणाः सर्वे विनयावनताः स्थिताः ॥
तं पप्रच्छुर्नरश्रेष्ठ कौतुकाविष्टचेतसः
kasyacinnirṇayo deyo madhyasthasya dvijottamaiḥ ||
vedavākyena saṃtyajya vākyaṃ manujasaṃbhavam o
||2||कस्यचिन्निर्णयो देयो मध्यस्थस्य द्विजोत्तमैः ॥
वेदवाक्येन संत्यज्य वाक्यं मनुजसंभवम् ओ
kasmāttālatrayaṃ deyaṃ madhyagena mahātmanā ||
etannaḥ sarvamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||3||कस्मात्तालत्रयं देयं मध्यगेन महात्मना ॥
एतन्नः सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः
tacchrutvā bhartṛyajñastu tānuvāca dvijottamān ||
śrūyatāmabhidhāsyāmi yadetatkāraṇaṃ sthitam
||4||तच्छ्रुत्वा भर्तृयज्ञस्तु तानुवाच द्विजोत्तमान् ॥
श्रूयतामभिधास्यामि यदेतत्कारणं स्थितम्
nāsatyaṃ jāyate vākyaṃ nāgarāṇāṃ kathaṃcana ||
brahmaśālāsthitānāṃ ca śubhaṃ vā yadi vā'śubham
||5||नासत्यं जायते वाक्यं नागराणां कथंचन ॥
ब्रह्मशालास्थितानां च शुभं वा यदि वाऽशुभम्
vedokteḥ savanaistasmāddarśayaṃti dvijottamāḥ ||
iṣṭaṃ vā yadi vāniṣṭaṃ pṛcchamānasya cā rthinaḥ
||6||वेदोक्तेः सवनैस्तस्माद्दर्शयंति द्विजोत्तमाः ॥
इष्टं वा यदि वानिष्टं पृच्छमानस्य चा र्थिनः
bhūyobhūyastataḥ kuryānmadhyasthaḥ sa dvijanmanām ||
praśnaṃ tasya nimittaṃ ca yāvattasya vinirṇayaḥ
||7||भूयोभूयस्ततः कुर्यान्मध्यस्थः स द्विजन्मनाम् ॥
प्रश्नं तस्य निमित्तं च यावत्तस्य विनिर्णयः
brahmaśālopaviṣṭānāṃ yadi vākyaṃ vṛthā bhavet ||
māhātmyaṃ naśyate teṣāṃ tataḥ krodhaḥ prajāyate
||8||ब्रह्मशालोपविष्टानां यदि वाक्यं वृथा भवेत् ॥
माहात्म्यं नश्यते तेषां ततः क्रोधः प्रजायते
krodhātsañjāyate droho drohātpāpasya saṃgamaḥ ||
etasmātkāraṇādviprā madhyasthaḥ pṛcchyate muhuḥ
||9||क्रोधात्सञ्जायते द्रोहो द्रोहात्पापस्य संगमः ॥
एतस्मात्कारणाद्विप्रा मध्यस्थः पृच्छ्यते मुहुः
samudāyaḥ samastānāṃ yathā caiva prajāyate ||
tadā tālatrayaṃ yacca madhyasthaḥ saṃprayacchati
||10||समुदायः समस्तानां यथा चैव प्रजायते ॥
तदा तालत्रयं यच्च मध्यस्थः संप्रयच्छति
tāsāṃ tu pūrvayā kāmaṃ haṃti pṛcchāpradāyinām ||
dvitīyayā tathā krodhaṃ haṃti lobhaṃ tṛtīyayā
||11||तासां तु पूर्वया कामं हंति पृच्छाप्रदायिनाम् ॥
द्वितीयया तथा क्रोधं हंति लोभं तृतीयया
etasmātkāraṇāddeyaṃ tena tālatrayaṃ dvijāḥ
||12||एतस्मात्कारणाद्देयं तेन तालत्रयं द्विजाः
brāhmaṇā ūcuḥ
ātharvaṇaścaturthastu brāhmaṇaḥ parikīrtitaḥ ||
sa kasmātprathamaḥ praśno nāgarāṇāṃ prakīrtitaḥ
||13||आथर्वणश्चतुर्थस्तु ब्राह्मणः परिकीर्तितः ॥
स कस्मात्प्रथमः प्रश्नो नागराणां प्रकीर्तितः
bhartṛyajña uvāca
ātharvaḥ prathamaḥ praśno yasmātprokto mayā dvijāḥ ||
tadahaṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ
||14||आथर्वः प्रथमः प्रश्नो यस्मात्प्रोक्तो मया द्विजाः ॥
तदहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः
nerṣyā caivātra kartavyā svasthānasya vināśanī ||
nirūpitaṃ mayā samyaksthānasthasya viśuddhaye
||15||नेर्ष्या चैवात्र कर्तव्या स्वस्थानस्य विनाशनी ॥
निरूपितं मया सम्यक्स्थानस्थस्य विशुद्धये
ṛgyajuḥsāmasaṃjñākhyā agniṣṭomādikā makhāḥ ||
pāratrikāḥ pravartaṃte naihikāścābhicārikāḥ
||16||ऋग्यजुःसामसंज्ञाख्या अग्निष्टोमादिका मखाः ॥
पारत्रिकाः प्रवर्तंते नैहिकाश्चाभिचारिकाः
atharvavede taccoktaṃ sarvaṃ caivābhicārikam ||
hitāya sarvalokānāṃ brahmaṇā lokakāriṇā
||17||अथर्ववेदे तच्चोक्तं सर्वं चैवाभिचारिकम् ॥
हिताय सर्वलोकानां ब्रह्मणा लोककारिणा
atharvavedaḥ prathamaṃ draṣṭavyaḥ kāryasiddhaye ||
etasmātkāraṇādādyaḥ sa caturtho'pi saṃsthitaḥ
||18||अथर्ववेदः प्रथमं द्रष्टव्यः कार्यसिद्धये ॥
एतस्मात्कारणादाद्यः स चतुर्थोऽपि संस्थितः
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi dvijottamāḥ ||
pṛcchā saṃbaṃdhajaṃ sarvamekaṃ kāryaṃ sadaiva hi
||19||एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः ॥
पृच्छा संबंधजं सर्वमेकं कार्यं सदैव हि
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye bhartṛyajñavākyanirṇayavarṇanaṃnāma dvyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 202 ||