gaṃgodakasnānaphalamāhātmyavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
sūta sūta mahābhāga śrotumicchāmahe vayam ||
cāturmāsyavratānāṃ hi tvatto māhātmyavistaram
||1||सूत सूत महाभाग श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥
चातुर्मास्यव्रतानां हि त्वत्तो माहात्म्यविस्तरम्
tadasmākaṃ mahābhāga kṛpāṃ kṛtvā'dhunā vada ||
tvadvaco'mṛtapānena bhūyaḥ śraddhābhivardhate
||2||तदस्माकं महाभाग कृपां कृत्वाऽधुना वद ॥
त्वद्वचोऽमृतपानेन भूयः श्रद्धाभिवर्धते
sūta uvāca
śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve cāturmāsyavratodbhavam ||
māhātmyaṃ vistareṇaiva kathayiṣyāmi vo'grataḥ
||3||शृणुध्वं मुनयः सर्वे चातुर्मास्यव्रतोद्भवम् ॥
माहात्म्यं विस्तरेणैव कथयिष्यामि वोऽग्रतः
purā brahmamukhācchrutvā nānāvratavidhānakam ||
nāradaḥ paripapraccha bhūyo brahmāṇamādarāt
||4||पुरा ब्रह्ममुखाच्छ्रुत्वा नानाव्रतविधानकम् ॥
नारदः परिपप्रच्छ भूयो ब्रह्माणमादरात्
nārada uvāca
devadeva mahābhāga vratāni subahūnyapi ||
śrutāni tvanmukhādbrahmanna tṛptimadhigacchati
||5||देवदेव महाभाग व्रतानि सुबहून्यपि ॥
श्रुतानि त्वन्मुखाद्ब्रह्मन्न तृप्तिमधिगच्छति
adhunā śrotumicchāmi cāturmāsyavrataṃ śubham ||
brahmovāca ||
śṛṇu devamune mattaścāturmāsyavrataṃ śubham ||
yacchrutvā bhārate khaṃḍe nṛṇāṃ muktirna durlabhā
||7||अधुना श्रोतुमिच्छामि चातुर्मास्यव्रतं शुभम् ॥
ब्रह्मोवाच ॥
शृणु देवमुने मत्तश्चातुर्मास्यव्रतं शुभम् ॥
यच्छ्रुत्वा भारते खंडे नृणां मुक्तिर्न दुर्लभा
muktiprado'yaṃ bhagavānsaṃsārottārakāraṇam ||
yasya smaraṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate
||8||मुक्तिप्रदोऽयं भगवान्संसारोत्तारकारणम् ॥
यस्य स्मरणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते
mānuṣye durlabhaṃ loke tatrā'pi ca kulīnatā ||
tatrāpi sadayatvaṃ ca tatra satsaṃgamaḥ śubhaḥ
||9||मानुष्ये दुर्लभं लोके तत्राऽपि च कुलीनता ॥
तत्रापि सदयत्वं च तत्र सत्संगमः शुभः
satsaṃgamo na yatrāsti viṣṇubhaktirvratāni ca ||
cāturmāsye viśeṣeṇa viṣṇuvratakaraḥ śubhaḥ
||10||सत्संगमो न यत्रास्ति विष्णुभक्तिर्व्रतानि च ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण विष्णुव्रतकरः शुभः
cāturmāsye'vratī yastu tasya puṇyaṃ nirarthakam ||
sarvatīrthāni dānāni puṇyānyāyatanāni ca
||11||चातुर्मास्येऽव्रती यस्तु तस्य पुण्यं निरर्थकम् ॥
सर्वतीर्थानि दानानि पुण्यान्यायतनानि च
viṣṇumāśritya tiṣṭhaṃti cāturmāsye samāgate ||
supuṣṭenāpi dehena jīvitaṃ tasya śobhanam
||12||विष्णुमाश्रित्य तिष्ठंति चातुर्मास्ये समागते ॥
सुपुष्टेनापि देहेन जीवितं तस्य शोभनम्
cāturmāsye samāyāte hariṃ yaḥ praṇamedbudhaḥ ||
kṛtārthāstasya vibudhā yāvajjīvaṃ varapradāḥ
||13||चातुर्मास्ये समायाते हरिं यः प्रणमेद्बुधः ॥
कृतार्थास्तस्य विबुधा यावज्जीवं वरप्रदाः
saṃprāpya mānuṣaṃ janma cāturmāsyaparāṅmukhaḥ ||
tasya pāpaśatānyāhurdehasthāni na saṃśayaḥ
||14||संप्राप्य मानुषं जन्म चातुर्मास्यपराङ्मुखः ॥
तस्य पापशतान्याहुर्देहस्थानि न संशयः
mānuṣyaṃ durlabhaṃ loke haribhaktiśca durlabhā ||
cāturmāsye viśeṣeṇa supte deve janārdane
||15||मानुष्यं दुर्लभं लोके हरिभक्तिश्च दुर्लभा ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण सुप्ते देवे जनार्दने
cāturmāsye naraḥ snānaṃ prātareva samācaret ||
sarvakratuphalaṃ prāpya devavaddivi modate
||16||चातुर्मास्ये नरः स्नानं प्रातरेव समाचरेत् ॥
सर्वक्रतुफलं प्राप्य देववद्दिवि मोदते
cāturmāsye tu yaḥ snānaṃ kuryātsiddhimavāpnuyāt ||
tathā nirjharaṇe snāti taḍāge kūpikāsu ca
||17||चातुर्मास्ये तु यः स्नानं कुर्यात्सिद्धिमवाप्नुयात् ॥
तथा निर्झरणे स्नाति तडागे कूपिकासु च
tasya pāpasahasrāṇi vilayaṃ yāṃti tatkṣaṇāt ||
puṣkare ca prayāge vā yatra kvāpi mahājale ||
cāturmāsyeṣu yaḥ snāti puṇyasaṃkhyā na vidyate
||18||तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात् ॥
पुष्करे च प्रयागे वा यत्र क्वापि महाजले ॥
चातुर्मास्येषु यः स्नाति पुण्यसंख्या न विद्यते
revāyāṃ bhāskarakṣetre prācyāṃ sāgarasaṃgame ||
ekāhamapi yaḥ snātaścāturmāsye na doṣabhāk
||19||रेवायां भास्करक्षेत्रे प्राच्यां सागरसंगमे ॥
एकाहमपि यः स्नातश्चातुर्मास्ये न दोषभाक्
dinatrayaṃ ca yaḥ snāti narmadāyāṃ samāhitaḥ ||
supte deve jagannāthe pāpaṃ yāti sahasradhā
||20||दिनत्रयं च यः स्नाति नर्मदायां समाहितः ॥
सुप्ते देवे जगन्नाथे पापं याति सहस्रधा
pakṣamekaṃ tu yaḥ snāti godāvaryāṃ dinodaye ||
sa bhittvā karmajaṃ dehaṃ yāti viṣṇoḥ salokatām
||21||पक्षमेकं तु यः स्नाति गोदावर्यां दिनोदये ॥
स भित्त्वा कर्मजं देहं याति विष्णोः सलोकताम्
tilodakena yaḥ snāti tathā caivāmalodakaiḥ ||
bilvapatrodakaiścaiva cāturmāsye na doṣabhāk
||22||तिलोदकेन यः स्नाति तथा चैवामलोदकैः ॥
बिल्वपत्रोदकैश्चैव चातुर्मास्ये न दोषभाक्
gaṃgāṃ smarati yo nityamudapātrasamīpataḥ ||
tadgāṃgeyaṃ jalaṃ jātaṃ tena snānaṃ samācaret
||23||गंगां स्मरति यो नित्यमुदपात्रसमीपतः ॥
तद्गांगेयं जलं जातं तेन स्नानं समाचरेत्
gaṃgā'pi devadevasya caraṇāṃguṣṭhavāhinī ||
pāpaghnī sā sadā proktā cāturmāsye viśeṣataḥ
||24||गंगाऽपि देवदेवस्य चरणांगुष्ठवाहिनी ॥
पापघ्नी सा सदा प्रोक्ता चातुर्मास्ये विशेषतः
yataḥ pāpasahasrāṇi viṣṇurdahati saṃsmṛtaḥ ||
tasmātpādodakaṃ śīrṣe cāturmāsye dhṛtaṃ śivam
||25||यतः पापसहस्राणि विष्णुर्दहति संस्मृतः ॥
तस्मात्पादोदकं शीर्षे चातुर्मास्ये धृतं शिवम्
cāturmāsye jalagato devo nārāyaṇo bhavet ||
sarvatīrthādhikaṃ snānaṃ viṣṇutejoṃśasaṃgatam
||26||चातुर्मास्ये जलगतो देवो नारायणो भवेत् ॥
सर्वतीर्थाधिकं स्नानं विष्णुतेजोंशसंगतम्
snānaṃ daśavidhaṃ kāryaṃ viṣṇunāma mahāphalam ||
supte deve viśeṣeṇa naro devatvamāpnuyāt
||27||स्नानं दशविधं कार्यं विष्णुनाम महाफलम् ॥
सुप्ते देवे विशेषेण नरो देवत्वमाप्नुयात्
vinā snānaṃ tu yatkarma puṇyakāryamayaṃ śubham ||
kriyate niṣphalaṃ brahmaṃstatpragṛhṇaṃti rākṣasāḥ
||28||विना स्नानं तु यत्कर्म पुण्यकार्यमयं शुभम् ॥
क्रियते निष्फलं ब्रह्मंस्तत्प्रगृह्णंति राक्षसाः
snānena satyamāpnoti snānaṃ dharmaḥ sanātanaḥ ||
dharmānmokṣaphalaṃ prāpya punarnaivāvasīdati
||29||स्नानेन सत्यमाप्नोति स्नानं धर्मः सनातनः ॥
धर्मान्मोक्षफलं प्राप्य पुनर्नैवावसीदति
ye cādhyātmavidaḥ puṇyā ye ca vedāṃgapāragāḥ ||
sarvadānapradā ye ca teṣāṃ snānena śuddhatā
||3||ये चाध्यात्मविदः पुण्या ये च वेदांगपारगाः ॥
सर्वदानप्रदा ये च तेषां स्नानेन शुद्धता
kṛtasnānasya ca harirdehamāśritya tiṣṭhati ||
sarvakriyākalāpeṣu saṃpūrṇa phalado bhavet
||31||कृतस्नानस्य च हरिर्देहमाश्रित्य तिष्ठति ॥
सर्वक्रियाकलापेषु संपूर्ण फलदो भवेत्
sarvapāpavināśāya devatā toṣaṇāya ca ||
cāturmāsye jalasnānaṃ sarvapāpakṣayāvaham
||32||सर्वपापविनाशाय देवता तोषणाय च ॥
चातुर्मास्ये जलस्नानं सर्वपापक्षयावहम्
niśāyāṃ caiva na snāyātsaṃdhyāyāṃ grahaṇaṃ vinā ||
uṣṇodakena na snānaṃ rātrau śuddhirna jāyate
||33||निशायां चैव न स्नायात्संध्यायां ग्रहणं विना ॥
उष्णोदकेन न स्नानं रात्रौ शुद्धिर्न जायते
bhānusaṃdarśanācchuddhirvihitā sarvakarmasu ||
cāturmāsye viśeṣeṇa jalaśuddhistu bhāvinī
||34||भानुसंदर्शनाच्छुद्धिर्विहिता सर्वकर्मसु ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण जलशुद्धिस्तु भाविनी
aśaktyā tu śarīrasya bhasmasnānena śudhyati ||
maṃtrasnānena vipreṃdra viṣṇupādodakena vā
||358||अशक्त्या तु शरीरस्य भस्मस्नानेन शुध्यति ॥
मंत्रस्नानेन विप्रेंद्र विष्णुपादोदकेन वा
nārāyaṇāgrataḥ snānaṃ kṣetra tīrthanadīṣu ca ||
yaḥ karoti viśuddhātmā cāturmāsye viśeṣataḥ
||36||नारायणाग्रतः स्नानं क्षेत्र तीर्थनदीषु च ॥
यः करोति विशुद्धात्मा चातुर्मास्ये विशेषतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne cāturmāsyamāhātmye brahmanāradasaṃvāde gaṃgodakasnānaphalamāhātmyavarṇanaṃnāma trayastriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 233 ||