nāgatīrthotpattimāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
dvitīye divase prāpte yajñakarmasamudbhave ||
dvādaśyāmabhavattatra śṛṇudhvaṃ taddvijottamāḥ ||
vṛttāntaṃ sarvadevānāṃ mahāvismayakārakam
||1||द्वितीये दिवसे प्राप्ते यज्ञकर्मसमुद्भवे ॥
द्वादश्यामभवत्तत्र शृणुध्वं तद्द्विजोत्तमाः ॥
वृत्तान्तं सर्वदेवानां महाविस्मयकारकम्
makhakarmaṇi prārabdha ṛtvigbhirvedapāragaiḥ ||
jalasarpaṃ samādāya baṭuḥ kaścitsunarmakṛt
||2||मखकर्मणि प्रारब्ध ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः ॥
जलसर्पं समादाय बटुः कश्चित्सुनर्मकृत्
praviśyātha sadastatra taṃ sarpaṃ brāhmaṇāntike ||
cikṣepa prahasaṃścaiva sarvaduḥkhabhayaṃkaram
||3||प्रविश्याथ सदस्तत्र तं सर्पं ब्राह्मणान्तिके ॥
चिक्षेप प्रहसंश्चैव सर्वदुःखभयंकरम्
tatastu ḍuṇḍubhastūrṇaṃ bhramamāṇa itastataḥ ||
viprāṇāṃ sadasisthānāṃ saktānāṃ yajñakarmaṇi
||4||ततस्तु डुण्डुभस्तूर्णं भ्रममाण इतस्ततः ॥
विप्राणां सदसिस्थानां सक्तानां यज्ञकर्मणि
aho hotuḥ sthite praiṣe dīrghasatrasamudbhave ||
sa sarpo veṣṭayāmāsa tasya gātraṃ samaṃtataḥ
||5||अहो होतुः स्थिते प्रैषे दीर्घसत्रसमुद्भवे ॥
स सर्पो वेष्टयामास तस्य गात्रं समंततः
na cacāla nijasthānātprāyaścittavibhīṣayā ||
novāca vacanaṃ so'tra cayananyastalocanaḥ
||6||न चचाल निजस्थानात्प्रायश्चित्तविभीषया ॥
नोवाच वचनं सोऽत्र चयनन्यस्तलोचनः
hāhākāro mahāñjajñe etasminnaṃtare dvijāḥ ||
tasminsadasi viprāṇāṃ viṣā ḍhyāhipraśaṃkayā
||7||हाहाकारो महाञ्जज्ञे एतस्मिन्नंतरे द्विजाः ॥
तस्मिन्सदसि विप्राणां विषा ढ्याहिप्रशंकया
hāhākāro mahānāsīttaṃ dṛṣṭvā sarpaveṣṭitam ||
tasya putro vinītātmā maitrāvaruṇakarmaṇi
||9||हाहाकारो महानासीत्तं दृष्ट्वा सर्पवेष्टितम् ॥
तस्य पुत्रो विनीतात्मा मैत्रावरुणकर्मणि
saṃsthitastena saṃdṛṣṭaḥ pitā sarpābhiveṣṭitaḥ ||
jñātvā tu ceṣṭitaṃ tasya bhaye sarpasamudbhave ||
śaśāpa krodhasaṃyuktastatastaṃ sa baṭuṃ muniḥ
||9||संस्थितस्तेन संदृष्टः पिता सर्पाभिवेष्टितः ॥
ज्ञात्वा तु चेष्टितं तस्य भये सर्पसमुद्भवे ॥
शशाप क्रोधसंयुक्तस्ततस्तं स बटुं मुनिः
yasmātpāpa tvayā sarpaḥ kṣiptaḥ sadasi durmate ||
tasmādbhava drutaṃ sarpo mama vākyādasaṃśayam
||10||यस्मात्पाप त्वया सर्पः क्षिप्तः सदसि दुर्मते ॥
तस्माद्भव द्रुतं सर्पो मम वाक्यादसंशयम्
baṭuruvāca
hāsyena jalasarpo'yaṃ mayā mukto'tra līlayā ||
na te tātaṃ samuddiśya tatkiṃ māṃ śapasi dvija
||11||हास्येन जलसर्पोऽयं मया मुक्तोऽत्र लीलया ॥
न ते तातं समुद्दिश्य तत्किं मां शपसि द्विज
etasminnaṃtare muktvā tasya gātraṃ sa pannagaḥ ||
jagāmānyatra tasyāpi sarpatvaṃ samapadyata
||12||एतस्मिन्नंतरे मुक्त्वा तस्य गात्रं स पन्नगः ॥
जगामान्यत्र तस्यापि सर्पत्वं समपद्यत
so'pi sarpatvamāpannaḥ sanātanasuto baṭuḥ ||
duḥkhaśokasamāpanno brāhmaṇaiḥ pariveṣṭitaḥ
||13||सोऽपि सर्पत्वमापन्नः सनातनसुतो बटुः ॥
दुःखशोकसमापन्नो ब्राह्मणैः परिवेष्टितः
atha gatvā bhṛguṃ so'pi bāṣpavyākulalocanaḥ ||
provāca gadgadaṃ vākyaṃ praṇipatya puraḥsaraḥ
||14||अथ गत्वा भृगुं सोऽपि बाष्पव्याकुललोचनः ॥
प्रोवाच गद्गदं वाक्यं प्रणिपत्य पुरःसरः
sanātanasutaścāsmi pautrastu parameṣṭhinaḥ ||
śaptastava sutenāsmi cyavanena mahātmanā
||15||सनातनसुतश्चास्मि पौत्रस्तु परमेष्ठिनः ॥
शप्तस्तव सुतेनास्मि च्यवनेन महात्मना
nirdoṣo brāhmaṇaśreṣṭha tasmācchāpātprarakṣa mām ||
tacchrutvā cyavanaṃ prāha kṛpāviṣṭo bhṛguḥ svayam
||16||निर्दोषो ब्राह्मणश्रेष्ठ तस्माच्छापात्प्ररक्ष माम् ॥
तच्छ्रुत्वा च्यवनं प्राह कृपाविष्टो भृगुः स्वयम्
ayuktaṃ vihitaṃ tāta yacchapto'yaṃ baṭustvayā ||
na māṃ dharṣayituṃ śakto viṣāḍhyo'pi bhujaṃgamaḥ
||17||अयुक्तं विहितं तात यच्छप्तोऽयं बटुस्त्वया ॥
न मां धर्षयितुं शक्तो विषाढ्योऽपि भुजंगमः
kiṃ punarjalasarpo'yaṃ nirviṣo rajjusaṃnibhaḥ ||
na māmuddiśya nirmuktaḥ sarpo'nena dvijanmanā ||
śāpamokṣaṃ kuruṣvāsya tasmācchīghraṃ dvijanmanaḥ
||19||किं पुनर्जलसर्पोऽयं निर्विषो रज्जुसंनिभः ॥
न मामुद्दिश्य निर्मुक्तः सर्पोऽनेन द्विजन्मना ॥
शापमोक्षं कुरुष्वास्य तस्माच्छीघ्रं द्विजन्मनः
cyavana uvāca
yadi tyajati maryādāmabdhiḥ śaityaṃ vrajedraviḥ ||
uṣṇatvaṃ ca kṣapānāthastanme syādanṛtaṃ vacaḥ
||19||यदि त्यजति मर्यादामब्धिः शैत्यं व्रजेद्रविः ॥
उष्णत्वं च क्षपानाथस्तन्मे स्यादनृतं वचः
tacchrutvā vacanaṃ tasya svayameva pitāmahaḥ ||
tatrāyātaḥ sthito yatra sa pautraḥ sarparūpadhṛk
||20||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वयमेव पितामहः ॥
तत्रायातः स्थितो यत्र स पौत्रः सर्परूपधृक्
provāca na viṣādaste putra kāryaḥ kathaṃcana ||
yatsarpatvamanuprāptaḥ śṛṇuṣvātra vaco mama
||21||प्रोवाच न विषादस्ते पुत्र कार्यः कथंचन ॥
यत्सर्पत्वमनुप्राप्तः शृणुष्वात्र वचो मम
purā saṃsraṣṭukāmo'haṃ nāgānāṃ navamaṃ kulam ||
tadbhaviṣyati tvatpārśvātsamaryādaṃ dharātale
||22||पुरा संस्रष्टुकामोऽहं नागानां नवमं कुलम् ॥
तद्भविष्यति त्वत्पार्श्वात्समर्यादं धरातले
mantrauṣadhiyujāṃ puṃsāṃ na pīḍāmācariṣyati ||
saṃprāpsyati parāṃ pūjāṃ samaste jagatītale
||23||मन्त्रौषधियुजां पुंसां न पीडामाचरिष्यति ॥
संप्राप्स्यति परां पूजां समस्ते जगतीतले
atrā'sti suśubhaṃ toyaṃ hāṭakeśvarasaṃjñite ||
kṣetre tatra samāvāsaḥ putra kāryastvayā sadā
||24||अत्राऽस्ति सुशुभं तोयं हाटकेश्वरसंज्ञिते ॥
क्षेत्रे तत्र समावासः पुत्र कार्यस्त्वया सदा
tatrasthasya tapasthasya nāgaḥ karkoṭako nijam ||
tava dāsyati satkanyāṃ tataḥ sṛṣṭirbhaviṣyati
||25||तत्रस्थस्य तपस्थस्य नागः कर्कोटको निजम् ॥
तव दास्यति सत्कन्यां ततः सृष्टिर्भविष्यति
navamasya kulasyātra samaryādasya bhūtale ||
śrāvaṇe kṛṣṇapakṣe tu saṃprāpte paṃcamīdine
||26||नवमस्य कुलस्यात्र समर्यादस्य भूतले ॥
श्रावणे कृष्णपक्षे तु संप्राप्ते पंचमीदिने
saṃprāpsyati parāṃ pūjāṃ pṛthivyāṃ navamaṃ kulam ||
adyaprabhṛti tattoyaṃ nāgatīrthamiti smṛtam
||27||संप्राप्स्यति परां पूजां पृथिव्यां नवमं कुलम् ॥
अद्यप्रभृति तत्तोयं नागतीर्थमिति स्मृतम्
khyātiṃ yāsyati bhūpṛṣṭhe sarvapātakanāśanam ||
ye'tra snānaṃ kariṣyaṃti saṃprāpte paṃcamīdine
||28||ख्यातिं यास्यति भूपृष्ठे सर्वपातकनाशनम् ॥
येऽत्र स्नानं करिष्यंति संप्राप्ते पंचमीदिने
na teṣāṃ vatsaraṃyāvadbhaviṣyatyahijaṃ bhayam ||
viṣārdditastu yo martyastatra snānaṃ kariṣyati
||29||न तेषां वत्सरंयावद्भविष्यत्यहिजं भयम् ॥
विषार्द्दितस्तु यो मर्त्यस्तत्र स्नानं करिष्यति
tatkṣaṇānnirviṣo bhūtvā saṃprāpsyati paraṃ sukham ||
putrakāmā tu yā nārī paṃcamyāṃ bhāskarodaye
||3||तत्क्षणान्निर्विषो भूत्वा संप्राप्स्यति परं सुखम् ॥
पुत्रकामा तु या नारी पंचम्यां भास्करोदये
kariṣyati tathā snānaṃ phalahastā prabhaktitaḥ ||
bhaviṣyati ca sā śīghraṃ vaṃdhyā'pi ca suputriṇī
||31||करिष्यति तथा स्नानं फलहस्ता प्रभक्तितः ॥
भविष्यति च सा शीघ्रं वंध्याऽपि च सुपुत्रिणी
sūta uvāca
evaṃ pravadatastasya brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ ||
anye nāgāḥ samāyātāstatra yajñe nimaṃtritāḥ
||32||एवं प्रवदतस्तस्य ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥
अन्ये नागाः समायातास्तत्र यज्ञे निमंत्रिताः
vāsukistakṣakaścaiva puṇḍarīkaḥ kṛśodaraḥ ||
kambalāśvatarau nāgau śeṣaḥ kāliya eva ca
||33||वासुकिस्तक्षकश्चैव पुण्डरीकः कृशोदरः ॥
कम्बलाश्वतरौ नागौ शेषः कालिय एव च
te praṇamya vacaḥ procuḥ proccairdevaṃ pitāmaham ||
tavādeśādvayaṃ prāptā yajñe'tra prapitāmaha
||34||ते प्रणम्य वचः प्रोचुः प्रोच्चैर्देवं पितामहम् ॥
तवादेशाद्वयं प्राप्ता यज्ञेऽत्र प्रपितामह
sāhāyyārthaṃ tadādeśo dīyatāṃ prapitāmaha ||
yena kurmo vayaṃ śīghraṃ nāgarājye hyadhiṣṭhitāḥ
||35||साहाय्यार्थं तदादेशो दीयतां प्रपितामह ॥
येन कुर्मो वयं शीघ्रं नागराज्ये ह्यधिष्ठिताः
brahmovāca
sāhāyyametadasmākaṃ bhavadīyaṃ mahoragāḥ ||
gatvānena samaṃ śīghraṃ nāgarājena tiṣṭhata
||36||साहाय्यमेतदस्माकं भवदीयं महोरगाः ॥
गत्वानेन समं शीघ्रं नागराजेन तिष्ठत
nāgatīrthe tataḥ stheyaṃ sarvaistatra samāsthitaiḥ
||37||नागतीर्थे ततः स्थेयं सर्वैस्तत्र समास्थितैः
yaḥ kaścinmama yajñe'tra duṣṭabhāvaṃ samāśritaḥ ||
samāgacchati vighnāya rakṣaṇīyaḥ sa satvaram
||38||यः कश्चिन्मम यज्ञेऽत्र दुष्टभावं समाश्रितः ॥
समागच्छति विघ्नाय रक्षणीयः स सत्वरम्
rākṣaso vā piśāco vā bhūto vā mānuṣo'pi vā ||
etatkṛtyatamaṃ nāgā mama yajñasya rakṣaṇam
||39||राक्षसो वा पिशाचो वा भूतो वा मानुषोऽपि वा ॥
एतत्कृत्यतमं नागा मम यज्ञस्य रक्षणम्
tathā yūyamapi prāpte māsi bhādrapade tathā ||
paṃcamyāṃ kṛṣṇapakṣasya tatra pūjāmavāpsyatha
||40||तथा यूयमपि प्राप्ते मासि भाद्रपदे तथा ॥
पंचम्यां कृष्णपक्षस्य तत्र पूजामवाप्स्यथ
sūta uvāca
bāḍhamityeva te procya praṇipatya pitāmaham ||
sanātanasutopetā nāgatīrthaṃ samāśritāḥ ||
41 tataḥprabhṛti tattīrthaṃ nāgatīrtha miti smṛtam ||
kāmapradaṃ ca bhaktānāṃ narāṇāṃ snānakāriṇām
||42||बाढमित्येव ते प्रोच्य प्रणिपत्य पितामहम् ॥
सनातनसुतोपेता नागतीर्थं समाश्रिताः ॥
४१ ततःप्रभृति तत्तीर्थं नागतीर्थ मिति स्मृतम् ॥
कामप्रदं च भक्तानां नराणां स्नानकारिणाम्
yastatra kurute snānaṃ sakṛdbhaktyā samanvitaḥ ||
nānvaye'pi bhayaṃ tasya jāya te sarpasaṃbhavam
||43||यस्तत्र कुरुते स्नानं सकृद्भक्त्या समन्वितः ॥
नान्वयेऽपि भयं तस्य जाय ते सर्पसंभवम्
tatra yacchati miṣṭānnaṃ dvijānāṃ sajjanaiḥ saha ||
pūjayitvā tu nāgeṃdrānsanātanapuraḥsarān
||44||तत्र यच्छति मिष्टान्नं द्विजानां सज्जनैः सह ॥
पूजयित्वा तु नागेंद्रान्सनातनपुरःसरान्
saptajanmāṃtaraṃ yāvanna sa dauḥsthyamavāpnuyāt ||
bhūtapretapiśācānāṃ śākinīnāṃ viśeṣataḥ ||
na cchidraṃ na ca rogāśca nādhayo na riporbhayam
||45||सप्तजन्मांतरं यावन्न स दौःस्थ्यमवाप्नुयात् ॥
भूतप्रेतपिशाचानां शाकिनीनां विशेषतः ॥
न च्छिद्रं न च रोगाश्च नाधयो न रिपोर्भयम्
yaścaitacchṛṇuyādbhaktyā vācyamānaṃ dvijottamāḥ ||
so'pi saṃvatsaraṃ yāvatpannagairna ca pīḍyate
||46||यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या वाच्यमानं द्विजोत्तमाः ॥
सोऽपि संवत्सरं यावत्पन्नगैर्न च पीड्यते
sarpadaṣṭasya yasyaitatpurataḥ paṭhyate bhṛśam ||
nāgatīrthasya māhātmyaṃ kāla daṣṭo'pi jīvati
||47||सर्पदष्टस्य यस्यैतत्पुरतः पठ्यते भृशम् ॥
नागतीर्थस्य माहात्म्यं काल दष्टोऽपि जीवति
pustake likhitaṃ caitannāgatīrthasamudbhavam ||
māhātmyaṃ tiṣṭhate yatra na sarpastatra tiṣṭhati
||48||पुस्तके लिखितं चैतन्नागतीर्थसमुद्भवम् ॥
माहात्म्यं तिष्ठते यत्र न सर्पस्तत्र तिष्ठति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye nāgatīrthotpattimāhātmyavarṇanaṃnāma tryaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 183 ||