tulāpuruṣadānamāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
tasmādeṣā mahārāja śivarātrirvipaścitā ||
kartavyā puruṣeṇātra lokadvayamabhīpsunā
||1||तस्मादेषा महाराज शिवरात्रिर्विपश्चिता ॥
कर्तव्या पुरुषेणात्र लोकद्वयमभीप्सुना
ānarta uvāca
maṃkaṇeśvaramāhātmyaṃ mayā vistarataḥ śrutam ||
śivarātrisamopetaṃ yattvayā parikīrtitam
||2||मंकणेश्वरमाहात्म्यं मया विस्तरतः श्रुतम् ॥
शिवरात्रिसमोपेतं यत्त्वया परिकीर्तितम्
sāṃprataṃ vada me kṛtsnaṃ siddheśvarasamudbhavam ||
vistareṇa mahābhāga paraṃ kautūhalaṃ hi me
||3||सांप्रतं वद मे कृत्स्नं सिद्धेश्वरसमुद्भवम् ॥
विस्तरेण महाभाग परं कौतूहलं हि मे
bhartṛyajña uvāca
siddheśvara iti khyāto mahādevo mahīpate ||
tasyotpattistvayā pūrvaṃ śrutātra vadato mama
||4||सिद्धेश्वर इति ख्यातो महादेवो महीपते ॥
तस्योत्पत्तिस्त्वया पूर्वं श्रुतात्र वदतो मम
sāṃprataṃ tatphalaṃ vacmi tasmindṛṣṭe tu dānajam ||
yatphalaṃ jāyate nṝṇāṃ cakravartitva saṃbhavam
||5||सांप्रतं तत्फलं वच्मि तस्मिन्दृष्टे तु दानजम् ॥
यत्फलं जायते नॄणां चक्रवर्तित्व संभवम्
tulāpuruṣadānaṃ ca tatra rājanpraśaśyate ||
ya iccheccakravartitvaṃ samaste dharaṇītale
||6||तुलापुरुषदानं च तत्र राजन्प्रशश्यते ॥
य इच्छेच्चक्रवर्तित्वं समस्ते धरणीतले
ānarta uvāca
tulāpuruṣadānasya yo vidhiḥ parikīrtitaḥ ||
taṃ me sarvaṃ samācakṣva vistareṇa mahāmune
||7||तुलापुरुषदानस्य यो विधिः परिकीर्तितः ॥
तं मे सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामुने
bhartṛyajña uvāca
caṃdrasūryoparāge vā ayane viṣuve tathā ||
tīrthe vā puruṣaśreṣṭha tulāpuruṣasaṃbhavam
||8||चंद्रसूर्योपरागे वा अयने विषुवे तथा ॥
तीर्थे वा पुरुषश्रेष्ठ तुलापुरुषसंभवम्
praśaṃsaṃti vidhiṃ samyakprāpte vā ceṃdusaṃkṣaye ||
brāhmaṇānāṃ sudāṃtānāmanuṣṭhānavatāṃ satām
||9||प्रशंसंति विधिं सम्यक्प्राप्ते वा चेंदुसंक्षये ॥
ब्राह्मणानां सुदांतानामनुष्ठानवतां सताम्
vedādhyayanayuktānāṃ nirdoṣāṇāṃ ca pārthiva ||
vibhajya sa bhaveddeyo naikasya ca kathaṃcana
||10||वेदाध्ययनयुक्तानां निर्दोषाणां च पार्थिव ॥
विभज्य स भवेद्देयो नैकस्य च कथंचन
śucau deśe same puṇye pūrvottaraplave śubhe ||
maṃḍapaṃ kārayedvidvān ramyaṃ ṣa़ośahastakam ||
tanmadhye kārayedvediṃ caturhasta pramāṇataḥ|
yajamānasya hastena hastaikena samucchritām
||12||शुचौ देशे समे पुण्ये पूर्वोत्तरप्लवे शुभे ॥
मंडपं कारयेद्विद्वान् रम्यं ष़ोशहस्तकम् ॥
तन्मध्ये कारयेद्वेदिं चतुर्हस्त प्रमाणतः।
यजमानस्य हस्तेन हस्तैकेन समुच्छ्रिताम्
caturhastāni kuṇḍāni caturdikṣu prakalpayeta ||
ekahastapramāṇāni āyāmavyāsavistarāt ||
aiśānyāmaparāṃ vediṃ hastamātrāṃ nyasecchubhām ||
ratnimātrotthitāṃ caiva grahāṃstatra prakalpayet
||14||चतुर्हस्तानि कुण्डानि चतुर्दिक्षु प्रकल्पयेत ॥
एकहस्तप्रमाणानि आयामव्यासविस्तरात् ॥
ऐशान्यामपरां वेदिं हस्तमात्रां न्यसेच्छुभाम् ॥
रत्निमात्रोत्थितां चैव ग्रहांस्तत्र प्रकल्पयेत्
yugmāṃśca ṛtvijaḥ kāryāścaturdikṣu yathākramam ||
bahvṛco'dhvaryaścaiva cchaṃdogātharvaṇāvapi
||15||युग्मांश्च ऋत्विजः कार्याश्चतुर्दिक्षु यथाक्रमम् ॥
बह्वृचोऽध्वर्यश्चैव च्छंदोगाथर्वणावपि
tūṣṇīṃ tu devatāhomastaiḥ kāryaḥ susamāhitaiḥ ||
talliṃgairnṛpatemaṃtraiḥ svaśaktyā japa eva ca
||16||तूष्णीं तु देवताहोमस्तैः कार्यः सुसमाहितैः ॥
तल्लिंगैर्नृपतेमंत्रैः स्वशक्त्या जप एव च
ekahastapraviṣṭaṃ tu caturhastocchritaṃ tathā ||
staṃbhadvayaṃ tu kartavyaṃ vediyāmyottare sthitam
||17||एकहस्तप्रविष्टं तु चतुर्हस्तोच्छ्रितं तथा ॥
स्तंभद्वयं तु कर्तव्यं वेदियाम्योत्तरे स्थितम्
tanmadhye suśubhaṃ kāṣṭhaṃ staṃbhajātyaṃ dṛḍhaṃ nyaset ||
candanaḥ khadiro vātha bilvovā'śvattha eva vā
||18||तन्मध्ये सुशुभं काष्ठं स्तंभजात्यं दृढं न्यसेत् ॥
चन्दनः खदिरो वाथ बिल्वोवाऽश्वत्थ एव वा
tiṃduko devadārurvā śrīparṇī vā vaṭo'thavā ||
aṣṭau vṛkṣāḥ śubhāḥ śastāḥ staṃbhārthaṃ nṛpasattam
||19||तिंदुको देवदारुर्वा श्रीपर्णी वा वटोऽथवा ॥
अष्टौ वृक्षाः शुभाः शस्ताः स्तंभार्थं नृपसत्तम्
śikyadvaya samopetāṃ tanmadhye vinyasettulām ||
snātaḥ śuklāṃbaradharaḥ śuklamālyānulepanaḥ ||
pūrayitvā samaṃtācca lokapālānyathākramam ||
staṃbhānsaṃpūjayatpaścādgandhamālyānulepanaiḥ
||21||शिक्यद्वय समोपेतां तन्मध्ये विन्यसेत्तुलाम् ॥
स्नातः शुक्लांबरधरः शुक्लमाल्यानुलेपनः ॥
पूरयित्वा समंताच्च लोकपालान्यथाक्रमम् ॥
स्तंभान्संपूजयत्पश्चाद्गन्धमाल्यानुलेपनैः
tulāṃ ca pārthivaśreṣṭha puṇyāhaṃ ca prakīrtayet ||
yajamāno nijaiḥ sarvairāyudhaiḥ kāyasaṃsthitaiḥ
||22||तुलां च पार्थिवश्रेष्ठ पुण्याहं च प्रकीर्तयेत् ॥
यजमानो निजैः सर्वैरायुधैः कायसंस्थितैः
paścimāṃ diśamāsthāya prāṅmukhaḥ śraddhayā'nvitaḥ ||
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā imaṃ maṃtramudīrayet
||23||पश्चिमां दिशमास्थाय प्राङ्मुखः श्रद्धयाऽन्वितः ॥
कृतांजलिपुटो भूत्वा इमं मंत्रमुदीरयेत्
brahmaṇo duhitā nityaṃ satyaṃ paramamāśritā ||
kāśyapī gotrataścaiva nāmato viśrutā tulā
||24||ब्रह्मणो दुहिता नित्यं सत्यं परममाश्रिता ॥
काश्यपी गोत्रतश्चैव नामतो विश्रुता तुला
tvaṃ tule satyanāmāsi svabhīṣṭaṃ cātmanaḥ śubham ||
kariṣyāmi prasādaṃ me sāṃnidhyaṃ kuru sāṃpratam
||25||त्वं तुले सत्यनामासि स्वभीष्टं चात्मनः शुभम् ॥
करिष्यामि प्रसादं मे सांनिध्यं कुरु सांप्रतम्
tatastasyāṃ samāruhya svaśaktyā yatsamāhṛtam ||
dānārthaṃ pūrvamāyojyaṃ śikyenyasminnarottama
||26||ततस्तस्यां समारुह्य स्वशक्त्या यत्समाहृतम् ॥
दानार्थं पूर्वमायोज्यं शिक्येन्यस्मिन्नरोत्तम
suvarṇaṃ rajataṃ vā'tha vastraṃ cānyadabhīpsitam ||
yāvatsāmyaṃ bhavedrājannātmano'bhyadhikaṃ ca vā
||27||सुवर्णं रजतं वाऽथ वस्त्रं चान्यदभीप्सितम् ॥
यावत्साम्यं भवेद्राजन्नात्मनोऽभ्यधिकं च वा
tato'bhīṣṭāṃ samāsādya devatāṃ śikyamāśritaḥ ||
udakaṃ jalamadhye ca tadarthaṃ prakṣipeddrutam
||28||ततोऽभीष्टां समासाद्य देवतां शिक्यमाश्रितः ॥
उदकं जलमध्ये च तदर्थं प्रक्षिपेद्द्रुतम्
satilaṃ sahiraṇyaṃ ca sākṣataṃ vidhipūrvakam ||
avatīrya tataḥ sarvaṃ brāhmaṇebhyo nivedayet
||29||सतिलं सहिरण्यं च साक्षतं विधिपूर्वकम् ॥
अवतीर्य ततः सर्वं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत्
yatphalaṃ prāpyate paścāttadihaikamanāḥ śṛṇu
||30||यत्फलं प्राप्यते पश्चात्तदिहैकमनाः शृणु
ajānatā jānatā vā yatpāpaṃ tu bhavetkṛtam ||
tatsarvaṃ nāśayenmartyo dānasyāsya prabhāvataḥ
||31||अजानता जानता वा यत्पापं तु भवेत्कृतम् ॥
तत्सर्वं नाशयेन्मर्त्यो दानस्यास्य प्रभावतः
yāvanmātraṃ kṛtaṃ pāpamatītaṃ nṛpasattama ||
tāvanmātraṃ kṣayaṃ yāti tulāpuruṣadānataḥ
||32||यावन्मात्रं कृतं पापमतीतं नृपसत्तम ॥
तावन्मात्रं क्षयं याति तुलापुरुषदानतः
īśvarāṇāṃ samādiṣṭaṃ kāyakleśabhayātmanām ||
puraścaraṇametaddhi dānaṃ taulyasamudbhavam
||33||ईश्वराणां समादिष्टं कायक्लेशभयात्मनाम् ॥
पुरश्चरणमेतद्धि दानं तौल्यसमुद्भवम्
etaddattaṃ dilīpena kārtavīryeṇa bhūpate ||
pṛthunā purukutsena tathānyairapi pārthivaiḥ
||34||एतद्दत्तं दिलीपेन कार्तवीर्येण भूपते ॥
पृथुना पुरुकुत्सेन तथान्यैरपि पार्थिवैः
etatpuṇyaṃ praśasyaṃ ca sarvakāmapradaṃ nṛṇām|
tulāpuruṣadānaṃ ca sarvopadravanāśanam
||35||एतत्पुण्यं प्रशस्यं च सर्वकामप्रदं नृणाम्।
तुलापुरुषदानं च सर्वोपद्रवनाशनम्
ādhayo vyādhayo na syurna vaidhavyaṃ gadodbhavam ||
saṃjāyate nṛpaśreṣṭha na viyogaḥ svabandhubhiḥ ||
tulāpuruṣadānasya phalametadudāhṛtam
||36||आधयो व्याधयो न स्युर्न वैधव्यं गदोद्भवम् ॥
संजायते नृपश्रेष्ठ न वियोगः स्वबन्धुभिः ॥
तुलापुरुषदानस्य फलमेतदुदाहृतम्
tulāpuruṣadānasya pradattasya nṛpottama ||
na śakyate kathayituṃ phalaṃ yatsyātkalau yuge
||37||तुलापुरुषदानस्य प्रदत्तस्य नृपोत्तम ॥
न शक्यते कथयितुं फलं यत्स्यात्कलौ युगे
dakṣiṇāmūrtimāsādya siddheśvaravibhoḥ puraḥ ||
yaḥ prayacchati bhūpāla sahasraguṇitaṃ phalam
||38||दक्षिणामूर्तिमासाद्य सिद्धेश्वरविभोः पुरः ॥
यः प्रयच्छति भूपाल सहस्रगुणितं फलम्
tasmātsarvaprayatnena prāpya siddheśvaraṃ vibhum ||
tulāpuruṣadānaṃ ca kartavyaṃ suvivekinā
||39||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन प्राप्य सिद्धेश्वरं विभुम् ॥
तुलापुरुषदानं च कर्तव्यं सुविवेकिना
ekatra sarvatīrthāni sarvāṇyāyatanāni ca ||
hāṭakeśvaraje kṣetre kathitāni svayaṃbhuvā
||40||एकत्र सर्वतीर्थानि सर्वाण्यायतनानि च ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे कथितानि स्वयंभुवा
siddheśvaraḥ suraśreṣṭha ekatra samudāhṛtaḥ ||
tasmindṛṣṭe tathā spṛṣṭe pūjite nṛpasattama ||
sarveṣāṃ labhate martyaḥ phalaṃ yatparikīrtitam
||41||सिद्धेश्वरः सुरश्रेष्ठ एकत्र समुदाहृतः ॥
तस्मिन्दृष्टे तथा स्पृष्टे पूजिते नृपसत्तम ॥
सर्वेषां लभते मर्त्यः फलं यत्परिकीर्तितम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śrīsiddheśvaramāhātmye tulāpuruṣadānamāhātmyavarṇanaṃ nāma saptaṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 267 ||