dhṛtarāṣṭrādikṛtaprāsādasthāpanodyamavarṇanam
sūta uvāca
evaṃ te kauravāḥ sarve pāṃḍoḥ putrāśca śālinaḥ ||
tasmātsthānāttato jagmuryatra dvāravatī purī
||1||एवं ते कौरवाः सर्वे पांडोः पुत्राश्च शालिनः ॥
तस्मात्स्थानात्ततो जग्मुर्यत्र द्वारवती पुरी
tatra gatvā vivāhaṃ tu cakruḥ saṃhṛṣṭamānasāḥ ||
duryodhanasya bhūpasya bhānumatyā samaṃ tadā
||2||तत्र गत्वा विवाहं तु चक्रुः संहृष्टमानसाः ॥
दुर्योधनस्य भूपस्य भानुमत्या समं तदा
nānāvāditraghoṣeṇa vedadhvaniyutena ca ||
gītairmanoharaiḥ pāṭhairbandināṃ ca sahasraśaḥ
||3||नानावादित्रघोषेण वेदध्वनियुतेन च ॥
गीतैर्मनोहरैः पाठैर्बन्दिनां च सहस्रशः
evaṃ mahotsavo jajñe tatra yāvaddināṣṭakam ||
yādavānāṃ kurūṇāṃ ca militānāṃ parasparam
||4||एवं महोत्सवो जज्ञे तत्र यावद्दिनाष्टकम् ॥
यादवानां कुरूणां च मिलितानां परस्परम्
kṛtārthāstatra saṃjātāḥ sūtamāgadha bandinaḥ ||
cāraṇā brāhmaṇeṃdrāśca tathānye'pi ca tārkikāḥ
||5||कृतार्थास्तत्र संजाताः सूतमागध बन्दिनः ॥
चारणा ब्राह्मणेंद्राश्च तथान्येऽपि च तार्किकाः
tatastu navame prāpte divase kurupāṃḍavāḥ ||
bhīṣmādyāḥ puṃḍarīkākṣamidamūcuḥ sasauhṛ dam
||6||ततस्तु नवमे प्राप्ते दिवसे कुरुपांडवाः ॥
भीष्माद्याः पुंडरीकाक्षमिदमूचुः ससौहृ दम्
na vayaṃ puṃḍarīkākṣa tava rāmasya cāśrayam ||
kathaṃcittyaktumicchāmaḥ snehapāśaniyaṃtritāḥ
||7||न वयं पुंडरीकाक्ष तव रामस्य चाश्रयम् ॥
कथंचित्त्यक्तुमिच्छामः स्नेहपाशनियंत्रिताः
tathāpi ca pragantavyaṃ svapuraṃ prati mādha va ||
balabhadrasamāyuktastasmānnaḥ kuru mokṣaṇam
||8||तथापि च प्रगन्तव्यं स्वपुरं प्रति माध व ॥
बलभद्रसमायुक्तस्तस्मान्नः कुरु मोक्षणम्
viṣṇuruvāca
na tāvadvatsaro jāto na māsaḥ pakṣa eva ca ||
sthitānāmatra yuṣmākaṃ tatkimautsukyamāgatam
||9||न तावद्वत्सरो जातो न मासः पक्ष एव च ॥
स्थितानामत्र युष्माकं तत्किमौत्सुक्यमागतम्
tasmādatraiva tiṣṭhāmaḥ sahitāḥ kurupāṃḍavāḥ ||
yūyaṃ vayaṃ vinodena mṛgayākṣodbhavena ca
||10||तस्मादत्रैव तिष्ठामः सहिताः कुरुपांडवाः ॥
यूयं वयं विनोदेन मृगयाक्षोद्भवेन च
śastraśikṣākriyābhiśca damanena ca dantinām ||
tathābhivāṃchitairanyaiḥ sneho'sti yadi vo mayi
||11||शस्त्रशिक्षाक्रियाभिश्च दमनेन च दन्तिनाम् ॥
तथाभिवांछितैरन्यैः स्नेहोऽस्ति यदि वो मयि
bhīṣma uvāca
upapannamidaṃ viṣṇo yattvayā vyāhṛtaṃ vacaḥ ||
paraṃ śṛṇuṣva me vākyaṃ yadarthaṃ hyutsukā vayam
||12||उपपन्नमिदं विष्णो यत्त्वया व्याहृतं वचः ॥
परं शृणुष्व मे वाक्यं यदर्थं ह्युत्सुका वयम्
ānartaviṣaye'smābhirāgacchadbhistavāṃtikam ||
dṛṣṭamatyadbhutaṃ kṣetraṃ hāṭakeśvarajaṃ mahat ||
tatra liṃgāni dṛṣṭāni bhūpatīnāṃ mahātmanām
||13||आनर्तविषयेऽस्माभिरागच्छद्भिस्तवांतिकम् ॥
दृष्टमत्यद्भुतं क्षेत्रं हाटकेश्वरजं महत् ॥
तत्र लिंगानि दृष्टानि भूपतीनां महात्मनाम्
sūryacandrānvayotthānāmanyeṣāṃ ca mahātmanām
||14||सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानामन्येषां च महात्मनाम्
devānāṃ dānavānāṃ ca munīnāṃ ca viśeṣataḥ ||
sākārāṇi sutejāṃsi nānāprāsādabhoji ca
||15||देवानां दानवानां च मुनीनां च विशेषतः ॥
साकाराणि सुतेजांसि नानाप्रासादभोजि च
tataśca kurumukhyānāṃ pāṃḍavānāṃ ca mādhava ||
liṃgasaṃsthāpanārthāya tatra jātā matirdṛḍhā
||16||ततश्च कुरुमुख्यानां पांडवानां च माधव ॥
लिंगसंस्थापनार्थाय तत्र जाता मतिर्दृढा
te vayaṃ tatra gatvāśu yathāśaktyā yathecchayā ||
liṃgāni sthāpayiṣyāmaḥ svānisvāni pṛthakpṛthak
||17||ते वयं तत्र गत्वाशु यथाशक्त्या यथेच्छया ॥
लिंगानि स्थापयिष्यामः स्वानिस्वानि पृथक्पृथक्
etasmātkāraṇāttūrṇaṃ calitā vayamacyuta ||
na vayaṃ tava saṃgasya tṛpyāmo'bdaśatairapi
||18||एतस्मात्कारणात्तूर्णं चलिता वयमच्युत ॥
न वयं तव संगस्य तृप्यामोऽब्दशतैरपि
tasmādājñāpayasvādya kṛtvā cittaṃ dṛḍhaṃ vibho ||
bhūyo'pyatrāgamiṣyāmastava darśanalālasāḥ
||19||तस्मादाज्ञापयस्वाद्य कृत्वा चित्तं दृढं विभो ॥
भूयोऽप्यत्रागमिष्यामस्तव दर्शनलालसाः
śrībhagavānuvāca
ahaṃ jānāmi tatkṣetraṃ supuṇyaṃ pāpanāśanam ||
tāpasaiḥ kīrtitaṃ nityaṃ mamānyaistīrthayātrikaiḥ
||20||अहं जानामि तत्क्षेत्रं सुपुण्यं पापनाशनम् ॥
तापसैः कीर्तितं नित्यं ममान्यैस्तीर्थयात्रिकैः
tasmāttatra sameṣyāmo yuṣmābhiḥ sahitā vayam ||
liṃga saṃsthāpanārthāya kṣetradarśanavāṃchayā
||21||तस्मात्तत्र समेष्यामो युष्माभिः सहिता वयम् ॥
लिंग संस्थापनार्थाय क्षेत्रदर्शनवांछया
sūta uvāca
tacchutvā kauravāḥ sarve paraṃ harṣamupāgatāḥ ||
tathā pāṃḍusutāścaiva ye cānye tatra pārthivāḥ ||
te tu saṃprasthitāḥ sarve militāḥ kurupāṃḍavāḥ ||
gajavājivimardena kampayanto vasundharām
||23||तच्छुत्वा कौरवाः सर्वे परं हर्षमुपागताः ॥
तथा पांडुसुताश्चैव ये चान्ये तत्र पार्थिवाः ॥
ते तु संप्रस्थिताः सर्वे मिलिताः कुरुपांडवाः ॥
गजवाजिविमर्देन कम्पयन्तो वसुन्धराम्
atha tatkṣetramāsādya dūre kṛtvā niveśanam ||
kauravā yādavā mukhyāścamatkārapuraṃ gatāḥ
||24||अथ तत्क्षेत्रमासाद्य दूरे कृत्वा निवेशनम् ॥
कौरवा यादवा मुख्याश्चमत्कारपुरं गताः
tatra sarvānsamāhūya brāhmaṇānvinayānvitāḥ ||
procurdattvā vicitrāṇi bhūṣaṇācchādanāni ca
||25||तत्र सर्वान्समाहूय ब्राह्मणान्विनयान्विताः ॥
प्रोचुर्दत्त्वा विचित्राणि भूषणाच्छादनानि च
vayaṃ sarve'tra vāṃchāmo ligasaṃsthāpanakriyām ||
kartuṃ prāsādamukhyānāṃ pṛthaktvena svaśaktitaḥ
||26||वयं सर्वेऽत्र वांछामो लिगसंस्थापनक्रियाम् ॥
कर्तुं प्रासादमुख्यानां पृथक्त्वेन स्वशक्तितः
tasmātkṛtvā prasādaṃ no dayāṃ ca dvijasattamāḥ ||
ājñāpayata śīghraṃ hi yena karma pravartate
||27||तस्मात्कृत्वा प्रसादं नो दयां च द्विजसत्तमाः ॥
आज्ञापयत शीघ्रं हि येन कर्म प्रवर्तते
bhaviṣyatha tathā yūyaṃ hotāraḥ sarvakarmasu ||
na cānyo brāhmaṇo bāhyo yadyapi syādbṛhaspatiḥ
||28||भविष्यथ तथा यूयं होतारः सर्वकर्मसु ॥
न चान्यो ब्राह्मणो बाह्यो यद्यपि स्याद्बृहस्पतिः
yato'smābhiḥ śrutā vārtā kīrtyamānā purātanī ||
viṣṇunā tasya rājarṣeḥ pretaśrāddhasamudbhavā
||29||यतोऽस्माभिः श्रुता वार्ता कीर्त्यमाना पुरातनी ॥
विष्णुना तस्य राजर्षेः प्रेतश्राद्धसमुद्भवा
yathā tena kṛtaṃ śrāddhaṃ pituḥ pretasya yatnataḥ ||
brāhmaṇānāṃ puro'nyeṣāṃ yathoktānāmapi dvijāḥ
||30||यथा तेन कृतं श्राद्धं पितुः प्रेतस्य यत्नतः ॥
ब्राह्मणानां पुरोऽन्येषां यथोक्तानामपि द्विजाः
yathoktavidhinā tīrthe nāgānāṃ paṃcamīdine ||
śrāvaṇe māsi no muktaḥ pitā tasya tathāpi saḥ
||31||यथोक्तविधिना तीर्थे नागानां पंचमीदिने ॥
श्रावणे मासि नो मुक्तः पिता तस्य तथापि सः
pretatvātsarpadoṣeṇa saṃjātā dvijasattamāḥ ||
devaśarmapuro yāvattatkṛtaṃ śrāddhamādarāt ||
tāvatpitā vinirmuktaḥ pretatvāddāruṇāddvijāḥ
||32||प्रेतत्वात्सर्पदोषेण संजाता द्विजसत्तमाः ॥
देवशर्मपुरो यावत्तत्कृतं श्राद्धमादरात् ॥
तावत्पिता विनिर्मुक्तः प्रेतत्वाद्दारुणाद्द्विजाः
yadatra kriyate kiṃcitkarma dharmyaṃ dvijottamāḥ ||
tadbāhyaṃ ca bhavedvyarthametadvidmaḥ sphuṭaṃ vayam
||33||यदत्र क्रियते किंचित्कर्म धर्म्यं द्विजोत्तमाः ॥
तद्बाह्यं च भवेद्व्यर्थमेतद्विद्मः स्फुटं वयम्
prārthayāmo viśeṣeṇa tena dainyaṃ samāgatāḥ ||
prasādaḥ kriyatāṃ tasmādājñāṃ yacchata mā ciram
||34||प्रार्थयामो विशेषेण तेन दैन्यं समागताः ॥
प्रसादः क्रियतां तस्मादाज्ञां यच्छत मा चिरम्
sūta uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā brāhmaṇāste parasparam ||
mantraṃ cakrustadarthaṃ hi kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet
||35||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणास्ते परस्परम् ॥
मन्त्रं चक्रुस्तदर्थं हि किं कृतं सुकृतं भवेत्
eke procurna dāsyāmaḥ prāsādārthaṃ vasundharām ||
eteṣāmapi caikasya tasmādgacchaṃtu satvaram
||36||एके प्रोचुर्न दास्यामः प्रासादार्थं वसुन्धराम् ॥
एतेषामपि चैकस्य तस्माद्गच्छंतु सत्वरम्
paṃcakrośapramāṇena kṣetrametadvyavasthitam ||
pūrveṣāmapi devānāṃ prāsādaistatsamāvṛtam
||37||पंचक्रोशप्रमाणेन क्षेत्रमेतद्व्यवस्थितम् ॥
पूर्वेषामपि देवानां प्रासादैस्तत्समावृतम्
anye procurdhanomattā yūyaṃ ca sukhamāśritāḥ ||
dāridyārtiṃ na jānītha brūtha tena bhṛśaṃ vacaḥ
||38||अन्ये प्रोचुर्धनोमत्ता यूयं च सुखमाश्रिताः ॥
दारिद्यार्तिं न जानीथ ब्रूथ तेन भृशं वचः
tasmādvayaṃ pradāsyāma eteṣāṃ hi vasu ndharām ||
arthasiddhirbhavedyena bhūṣā sthānasya jāyate
||39||तस्माद्वयं प्रदास्याम एतेषां हि वसु न्धराम् ॥
अर्थसिद्धिर्भवेद्येन भूषा स्थानस्य जायते
tathānye madhyamāḥ procuryatra sākṣājjanārdanaḥ ||
svayaṃ prārthayate bhūmiṃ tatkasmānna pradīyate
||40||तथान्ये मध्यमाः प्रोचुर्यत्र साक्षाज्जनार्दनः ॥
स्वयं प्रार्थयते भूमिं तत्कस्मान्न प्रदीयते
tasmādyatra samāyātāḥ kurupāṃḍavayādavāḥ ||
prādhānyena prakurvaṃtu prāsādāṃstena cāpare
||41||तस्माद्यत्र समायाताः कुरुपांडवयादवाः ॥
प्राधान्येन प्रकुर्वंतु प्रासादांस्तेन चापरे
yācate yatra gāṃgeyaḥ svayameva tathā paraḥ ||
dhṛtarāṣṭraḥ saputraśca pāṃḍavāśca mahābalāḥ ||
liṃgasaṃsthāpanārthāya niṣedhastatra nārhati
||42||याचते यत्र गांगेयः स्वयमेव तथा परः ॥
धृतराष्ट्रः सपुत्रश्च पांडवाश्च महाबलाः ॥
लिंगसंस्थापनार्थाय निषेधस्तत्र नार्हति
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā pratipannaṃ dvijottamaiḥ ||
nirdhanaiḥ sadhanaiścāpi saspṛhairniḥspṛhairapi
||43||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिपन्नं द्विजोत्तमैः ॥
निर्धनैः सधनैश्चापि सस्पृहैर्निःस्पृहैरपि
tataḥ sametya te sarve brāhmaṇāḥ kurusattamān ||
yādavānpāṃḍavānprocuḥ kṛtvā vai mantraniścayam
||44||ततः समेत्य ते सर्वे ब्राह्मणाः कुरुसत्तमान् ॥
यादवान्पांडवान्प्रोचुः कृत्वा वै मन्त्रनिश्चयम्
brāhmaṇā ūcuḥ
etatsvalpataraṃ kṣetraṃ sarveṣāmapi bhūbhujām ||
prāsādaiḥ sarvato vyāptaṃ tatkiṃ brūmo'dhunā vayam
||45||एतत्स्वल्पतरं क्षेत्रं सर्वेषामपि भूभुजाम् ॥
प्रासादैः सर्वतो व्याप्तं तत्किं ब्रूमोऽधुना वयम्
tadbhavaṃtaḥ prakurvaṃtu prādhānyena yadṛcchayā ||
kṣetre'traivābhimukhyena prāsādānsumanoharān ||
yathājyeṣṭhaṃ yathāśreṣṭhaṃ pṛthaktvena vyavasthitāḥ
||46||तद्भवंतः प्रकुर्वंतु प्राधान्येन यदृच्छया ॥
क्षेत्रेऽत्रैवाभिमुख्येन प्रासादान्सुमनोहरान् ॥
यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पृथक्त्वेन व्यवस्थिताः
atha harṣasamāyuktā dhṛtarāṣṭramukhāḥ kramāt ||
prādhānyena yathāśreṣṭhaṃ cakruḥ prāsādapaddhatim
||47||अथ हर्षसमायुक्ता धृतराष्ट्रमुखाः क्रमात् ॥
प्राधान्येन यथाश्रेष्ठं चक्रुः प्रासादपद्धतिम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye dhṛtarāṣṭrādikṛtaprāsādasthāpanodyamavarṇanaṃnāma trisaptatitamo'dhyāyaḥ || 73 ||