cāturmāsyaniyamavidhimāhātmyavarṇanam
brahmovāca
pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ kuryācchraddhāyuktena cetasā ||
snānāvasāne nityaṃ ca gupte deve mahāphalam
||1||पितॄणां तर्पणं कुर्याच्छ्रद्धायुक्तेन चेतसा ॥
स्नानावसाने नित्यं च गुप्ते देवे महाफलम्
saṃgame saritostatra pitṝnsaṃtarpya devatāḥ ||
japahomādikarmāṇi kṛtvā phalamanaṃtakam
||2||संगमे सरितोस्तत्र पितॄन्संतर्प्य देवताः ॥
जपहोमादिकर्माणि कृत्वा फलमनंतकम्
goviṃdasmaraṇaṃ kṛtvā paścātkāryāḥ śubhāḥ kriyāḥ ||
eṣa eva pitṛdevamanuṣyādiṣu tṛptidaḥ
||3||गोविंदस्मरणं कृत्वा पश्चात्कार्याः शुभाः क्रियाः ॥
एष एव पितृदेवमनुष्यादिषु तृप्तिदः
śraddhāṃ dharmayutāṃ nāma smṛtipūtāni kārayet ||
karmāṇi sakalānīha cāturmāsye guṇottare
||4||श्रद्धां धर्मयुतां नाम स्मृतिपूतानि कारयेत् ॥
कर्माणि सकलानीह चातुर्मास्ये गुणोत्तरे
satsaṃgo dvijabhaktiśca gurudevāgni tarpaṇam ||
gopradānaṃ vedapāṭhaḥ satkriyāsatyabhāṣaṇam
||5||सत्संगो द्विजभक्तिश्च गुरुदेवाग्नि तर्पणम् ॥
गोप्रदानं वेदपाठः सत्क्रियासत्यभाषणम्
gobhaktirdānabhaktiśca sadā dharmasya sādhanam ||
kṛṣṇe supte viśeṣeṇa niyamo'pi mahā phalaḥ
||6||गोभक्तिर्दानभक्तिश्च सदा धर्मस्य साधनम् ॥
कृष्णे सुप्ते विशेषेण नियमोऽपि महा फलः
nārada uvāca
niyamaḥ kīdṛśo brahmanphalaṃ ca niyamena kim ||
niyamena haristuṣṭo yathā bhavati tadvada
||7||नियमः कीदृशो ब्रह्मन्फलं च नियमेन किम् ॥
नियमेन हरिस्तुष्टो यथा भवति तद्वद
brahmovāca
niyamaścakṣurādīnāṃ kriyāsu vividhāsu ca ||
kāryo vidyāvatā puṃsā tatprayogānmahāsukham
||8||नियमश्चक्षुरादीनां क्रियासु विविधासु च ॥
कार्यो विद्यावता पुंसा तत्प्रयोगान्महासुखम्
etatṣaḍvargaharaṇaṃ ripunigrahaṇaṃ param ||
adhyātmamūlametaddhi paramaṃ saukhyakāraṇam
||9||एतत्षड्वर्गहरणं रिपुनिग्रहणं परम् ॥
अध्यात्ममूलमेतद्धि परमं सौख्यकारणम्
tatra tiṣṭhaṃti niyataṃ kṣamāsatyādayo guṇāḥ ||
vivekarūpiṇaḥ sarve tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
||10||तत्र तिष्ठंति नियतं क्षमासत्यादयो गुणाः ॥
विवेकरूपिणः सर्वे तद्विष्णोः परमं पदम्
kṛtvā bhavati yajñānyatkṛtakṛtyatvamatra tat ||
syāttasya tatpūrvajānāṃ yena jñātamidaṃ padam
||11||कृत्वा भवति यज्ञान्यत्कृतकृत्यत्वमत्र तत् ॥
स्यात्तस्य तत्पूर्वजानां येन ज्ञातमिदं पदम्
tanmuhūrttamapi dhyātvā pāpaṃ janmaśatodbhavam ||
bhasma sādyāti vihitaṃ niraṃjananiṣevaṇāt
||12||तन्मुहूर्त्तमपि ध्यात्वा पापं जन्मशतोद्भवम् ॥
भस्म साद्याति विहितं निरंजननिषेवणात्
pratyahaṃ saṃkucatyasya kṣutpipāsādikaḥ śramaḥ ||
sa yogī niyamī nityaṃ harau supte viśiṣyate
||13||प्रत्यहं संकुचत्यस्य क्षुत्पिपासादिकः श्रमः ॥
स योगी नियमी नित्यं हरौ सुप्ते विशिष्यते
cāturmāsye naro bhaktyā yogābhyāsarato na cet ||
tasya hastātparibhraṣṭamamṛtaṃ nātra saṃśayaḥ
||14||चातुर्मास्ये नरो भक्त्या योगाभ्यासरतो न चेत् ॥
तस्य हस्तात्परिभ्रष्टममृतं नात्र संशयः
mano niyamitaṃ yena sarvecchāsu sadāgatam ||
tasya jñāne ca mokṣe ca kāraṇaṃ mana eva hi
||15||मनो नियमितं येन सर्वेच्छासु सदागतम् ॥
तस्य ज्ञाने च मोक्षे च कारणं मन एव हि
manoniyamane yatnaḥ kāryaḥ prajñāvatā sadā ||
manasā sugṛhītena jñānāptirakhilā dhruvam
||16||मनोनियमने यत्नः कार्यः प्रज्ञावता सदा ॥
मनसा सुगृहीतेन ज्ञानाप्तिरखिला ध्रुवम्
tanmanaḥ kṣamayā grāhyaṃ yathā vahniśca vāriṇā ||
ekayā kṣamayā sarvo niyamaḥ kathito budhaiḥ
||17||तन्मनः क्षमया ग्राह्यं यथा वह्निश्च वारिणा ॥
एकया क्षमया सर्वो नियमः कथितो बुधैः
satyamekaṃ paro dharmaḥ satyamekaṃ paraṃ tapaḥ ||
satyamekaṃ paraṃ jñānaṃ satye dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ
||18||सत्यमेकं परो धर्मः सत्यमेकं परं तपः ॥
सत्यमेकं परं ज्ञानं सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः
dharmamūlamahiṃsā ca manasā tāṃ ca citayan ||
karmaṇā ca tathā vācā tata etāṃ samācaret
||19||धर्ममूलमहिंसा च मनसा तां च चितयन् ॥
कर्मणा च तथा वाचा तत एतां समाचरेत्
parasvaharaṇaṃ cauryaṃ sarvadā sarvamānuṣaiḥ ||
cāturmāsye viśeṣeṇa brahmadevasvavarjanam
||20||परस्वहरणं चौर्यं सर्वदा सर्वमानुषैः ॥
चातुर्मास्ये विशेषेण ब्रह्मदेवस्ववर्जनम्
akṛtyakaraṇaṃ caiva varjanīyaṃ sadā budhaiḥ ||
ahīnaḥ sarvakāryeṣu yaḥ sadā vipra vartate
||21||अकृत्यकरणं चैव वर्जनीयं सदा बुधैः ॥
अहीनः सर्वकार्येषु यः सदा विप्र वर्तते
sa ca yogī mahāprājñaḥ prajñācakṣurahaṃ nadhīḥ ||
? ahaṃkāro viṣamidaṃ śarīre varttate nṛṇām
||22||स च योगी महाप्राज्ञः प्रज्ञाचक्षुरहं नधीः ॥
? अहंकारो विषमिदं शरीरे वर्त्तते नृणाम्
tasmātsa sarvadā tyājyaḥ supte deve viśeṣataḥ ||
anīhayā jitakrodho jitalobho bhavennaraḥ
||23||तस्मात्स सर्वदा त्याज्यः सुप्ते देवे विशेषतः ॥
अनीहया जितक्रोधो जितलोभो भवेन्नरः
tasya pāpasahasrāṇi dehādyāṃti sahasradhā ||
mohaṃ mānaṃ parājitya śamarūpeṇa śatruṇā
||24||तस्य पापसहस्राणि देहाद्यांति सहस्रधा ॥
मोहं मानं पराजित्य शमरूपेण शत्रुणा
vicāreṇa śamo grāhyaḥ santoṣeṇa tathā hi saḥ ||
mātsaryamṛjubhāvena niyacchetsa munīśvaraḥ
||25||विचारेण शमो ग्राह्यः सन्तोषेण तथा हि सः ॥
मात्सर्यमृजुभावेन नियच्छेत्स मुनीश्वरः
cāturmāsye dayādharmo na dharmo bhūtavidruhām ||
sarvadā sarva dāneṣu bhūtadrohaṃ vivarjayet
||26||चातुर्मास्ये दयाधर्मो न धर्मो भूतविद्रुहाम् ॥
सर्वदा सर्व दानेषु भूतद्रोहं विवर्जयेत्
etatpāpasahasrāṇāṃ mūlaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ ||
tasmātsarvaprayatnena kāryā bhūtadayā nṛbhiḥ
||27||एतत्पापसहस्राणां मूलं प्राहुर्मनीषिणः ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्या भूतदया नृभिः
sarveṣāmeva bhūtānāṃ harirnityaṃ hṛdi sthitaḥ ||
sa eva hi parābhūto yo bhūtadrohakārakaḥ
||28||सर्वेषामेव भूतानां हरिर्नित्यं हृदि स्थितः ॥
स एव हि पराभूतो यो भूतद्रोहकारकः
yasmindharme dayā naiva sa dharmo dūṣito mataḥ ||
dayāṃ vinā na vijñānaṃ na dharmo jñānameva ca
||29||यस्मिन्धर्मे दया नैव स धर्मो दूषितो मतः ॥
दयां विना न विज्ञानं न धर्मो ज्ञानमेव च
tasmātsarvātmabhāvena dayādharmaḥ sanātanaḥ ||
sevyaḥ sa puruṣairnityaṃ cāturmāsye viśeṣataḥ
||30||तस्मात्सर्वात्मभावेन दयाधर्मः सनातनः ॥
सेव्यः स पुरुषैर्नित्यं चातुर्मास्ये विशेषतः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye cāturmāsyamāhātmye śepaśāyyupākhyāne brahma nāradasaṃvāde cāturmāsyaniyamavidhimāhātmyavarṇanaṃnāma catustriṃśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 234 ||