tasyaiva dakṣiṇe bhāge vālakhilyaiḥ pratiṣṭhitam
sūta uvāca
tasyaiva dakṣiṇe bhāge vālakhilyaiḥ pratiṣṭhitam ||
liṃgamasti suvikhyātaṃ sarvapātakanāśanam
||1||तस्यैव दक्षिणे भागे वालखिल्यैः प्रतिष्ठितम् ॥
लिंगमस्ति सुविख्यातं सर्वपातकनाशनम्
yamārādhya ca taiḥ pūrvaṃ śakrāmarṣasamanvitaiḥ ||
garuḍo janitaḥ pakṣī khyāto viṣṇuratho'tra yaḥ
||2||यमाराध्य च तैः पूर्वं शक्रामर्षसमन्वितैः ॥
गरुडो जनितः पक्षी ख्यातो विष्णुरथोऽत्र यः
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ teṣāṃ samutpannaḥ śakrasyopari sūtaja ||
prakopo vālakhilyānāṃ saṃjajñe garuḍaḥ katham
||3||कथं तेषां समुत्पन्नः शक्रस्योपरि सूतज ॥
प्रकोपो वालखिल्यानां संजज्ञे गरुडः कथम्
sūta uvāca
purā prajāpatirdakṣastasminkṣetre suśobhane ||
cakāra vidhivadyajñaṃ saṃpūrṇavaradakṣiṇam
||4||पुरा प्रजापतिर्दक्षस्तस्मिन्क्षेत्रे सुशोभने ॥
चकार विधिवद्यज्ञं संपूर्णवरदक्षिणम्
tataḥ śakrādayo devāḥ sahāyārthaṃ nimaṃtritāḥ ||
dakṣeṇa munayaścaiva tathā rājarṣayo'malāḥ
||5||ततः शक्रादयो देवाः सहायार्थं निमंत्रिताः ॥
दक्षेण मुनयश्चैव तथा राजर्षयोऽमलाः
tathā vedavido viprā yajñakarmavicakṣaṇāḥ ||
gṛhasthāśramiṇo ye ca ye cāraṇyanivāsinaḥ
||6||तथा वेदविदो विप्रा यज्ञकर्मविचक्षणाः ॥
गृहस्थाश्रमिणो ये च ये चारण्यनिवासिनः
atha te vālakhilyākhyā munayaḥ saṃśitavratāḥ ||
ekāṃ samidhamādāya sāhāyyārthaṃ prajāpateḥ ||
prasthitā yajñavāṭaṃ taṃ bhārārtāḥ kleśasaṃyutāḥ
||7||अथ ते वालखिल्याख्या मुनयः संशितव्रताः ॥
एकां समिधमादाय साहाय्यार्थं प्रजापतेः ॥
प्रस्थिता यज्ञवाटं तं भारार्ताः क्लेशसंयुताः
atha teṣāṃ samastānāṃ mārge goṣpadamāgatam ||
jalapūrṇaṃ samāyātamakālajaladāgame
||8||अथ तेषां समस्तानां मार्गे गोष्पदमागतम् ॥
जलपूर्णं समायातमकालजलदागमे
tatastarītu kāmāste kliśyamānā itastataḥ ||
samidbhāraśramopetā devarājena vīkṣitāḥ
||9||ततस्तरीतु कामास्ते क्लिश्यमाना इतस्ततः ॥
समिद्भारश्रमोपेता देवराजेन वीक्षिताः
gacchatā tena mārgeṇa makhe dakṣaprajāpateḥ ||
tataściraṃ samālokya smitaṃ kṛtvā sa kautukāt ||
jagāmātha samullaṃghya aiśvaryamadagarvitaḥ
||10||गच्छता तेन मार्गेण मखे दक्षप्रजापतेः ॥
ततश्चिरं समालोक्य स्मितं कृत्वा स कौतुकात् ॥
जगामाथ समुल्लंघ्य ऐश्वर्यमदगर्वितः
tataste kopasaṃyuktāḥ śakrāddṛṣṭvā parābhavam ||
nivṛtya svāśramaṃ gatvā cakrurmaṃtraṃ saniścayam
||11||ततस्ते कोपसंयुक्ताः शक्राद्दृष्ट्वा पराभवम् ॥
निवृत्य स्वाश्रमं गत्वा चक्रुर्मंत्रं सनिश्चयम्
śākraṃ padaṃ samāsādya yasmādetena pāpmanā ||
atikrāṃtā vayaṃ sarve tasmātpātyaḥ sa satpadāt
||12||शाक्रं पदं समासाद्य यस्मादेतेन पाप्मना ॥
अतिक्रांता वयं सर्वे तस्मात्पात्यः स सत्पदात्
anyaḥ śakraḥ prakartavyo maṃtravīryasamudbhavaḥ ||
ātharvaṇairmahāsūktairābhicārikasaṃbhavaiḥ
||13||अन्यः शक्रः प्रकर्तव्यो मंत्रवीर्यसमुद्भवः ॥
आथर्वणैर्महासूक्तैराभिचारिकसंभवैः
yena vyāpādyate tena śakro'yaṃ madagarvitaḥ ||
makhamāhātmyasaṃpannaḥ svalpabuddhiparā kramaḥ
||14||येन व्यापाद्यते तेन शक्रोऽयं मदगर्वितः ॥
मखमाहात्म्यसंपन्नः स्वल्पबुद्धिपरा क्रमः
tataste śucayo bhūtvā skaṃdasūktena pāvakam ||
juhuvuśca divārātrau kṣurikoktena sodyamāḥ
||158||ततस्ते शुचयो भूत्वा स्कंदसूक्तेन पावकम् ॥
जुहुवुश्च दिवारात्रौ क्षुरिकोक्तेन सोद्यमाः
garbhopaniṣadenaiva nīlarudrairdvijottamāḥ ||
rudraśīrṣeṇa kāmyena viṣṇusūktayutena caṃ
||16||गर्भोपनिषदेनैव नीलरुद्रैर्द्विजोत्तमाः ॥
रुद्रशीर्षेण काम्येन विष्णुसूक्तयुतेन चं
nidhāya kalaśaṃ madhye maṃḍalasyodakāvṛtam ||
homāṃte tatra saṃsparśaṃ cakrustasya jalaiḥ śubhaiḥ
||17||निधाय कलशं मध्ये मंडलस्योदकावृतम् ॥
होमांते तत्र संस्पर्शं चक्रुस्तस्य जलैः शुभैः
etasminnaṃtare śakraḥ prapaśyati sudāruṇān ||
utpātānātmanāśāya jāyamānānsamaṃtataḥ
||18||एतस्मिन्नंतरे शक्रः प्रपश्यति सुदारुणान् ॥
उत्पातानात्मनाशाय जायमानान्समंततः
vāmo bāhuśca netraṃ ca muhuḥ sphurati cāsya vai ||
na ca paśyati nāsāgraṃ jihvāgraṃ ca tathā hanum
||19||वामो बाहुश्च नेत्रं च मुहुः स्फुरति चास्य वै ॥
न च पश्यति नासाग्रं जिह्वाग्रं च तथा हनुम्
śirohīnāṃ tathā chāyāṃ gagane bhāskaradvayam ||
aruṃdhatīṃ dhruvaṃ caiva na ca viṣṇupadāni saḥ
||20||शिरोहीनां तथा छायां गगने भास्करद्वयम् ॥
अरुंधतीं ध्रुवं चैव न च विष्णुपदानि सः
na ca maṃdaṃ na cākāśe saṃsthitāṃ svardhunīṃ hariḥ ||
svapanpaśyati kṛṣṇāṃgīṃ nityaṃ nārīṃ dhṛtāyudhām
||21||न च मंदं न चाकाशे संस्थितां स्वर्धुनीं हरिः ॥
स्वपन्पश्यति कृष्णांगीं नित्यं नारीं धृतायुधाम्
muktakeśīṃ vivastrāṃ ca kṛṣṇadaṃtāṃ bhayānakām ||
tāndṛṣṭvā sa mahotpātāndevarājo bṛhaspatim
||22||मुक्तकेशीं विवस्त्रां च कृष्णदंतां भयानकाम् ॥
तान्दृष्ट्वा स महोत्पातान्देवराजो बृहस्पतिम्
papraccha bhayasaṃtrastaḥ kimetaditi me guro ||
jāyaṃte sumahotpātā durnimittāni vai pṛthak
||23||पप्रच्छ भयसंत्रस्तः किमेतदिति मे गुरो ॥
जायंते सुमहोत्पाता दुर्निमित्तानि वै पृथक्
kiṃ me bhaviṣyati prājña vināśaḥ sāṃprataṃ vada ||
kiṃ vā trailokya rājyasya kiṃ vā vittādikasya ca
||24||किं मे भविष्यति प्राज्ञ विनाशः सांप्रतं वद ॥
किं वा त्रैलोक्य राज्यस्य किं वा वित्तादिकस्य च
bṛhaspatiruvāca
ye tvayā madamattena vālakhilyā maharṣayaḥ ||
ullaṃghitāḥ sthitā mārge goṣpadaṃ tarttumicchavaḥ
||25||ये त्वया मदमत्तेन वालखिल्या महर्षयः ॥
उल्लंघिताः स्थिता मार्गे गोष्पदं तर्त्तुमिच्छवः
tairevātharvaṇairmaṃtraistvakṛte'sti śacīpate ||
kṛto homaḥ susaṃpūrṇaḥ kalaśaścābhimaṃtritaḥ
||26||तैरेवाथर्वणैर्मंत्रैस्त्वकृतेऽस्ति शचीपते ॥
कृतो होमः सुसंपूर्णः कलशश्चाभिमंत्रितः
yuṣmākaṃ suvināśāya sarvadevādhināyakaḥ ||
bhaviṣyati na saṃdeho maṃtrairātharvaṇairhariḥ
||27||युष्माकं सुविनाशाय सर्वदेवाधिनायकः ॥
भविष्यति न संदेहो मंत्रैराथर्वणैर्हरिः
tasya tadvacanaṃ śrutvā sahasrākṣo bhayānvitaḥ ||
dakṣaṃ gatvā ca dīnāsyaḥ provāca tadanaṃtaram
||28||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षो भयान्वितः ॥
दक्षं गत्वा च दीनास्यः प्रोवाच तदनंतरम्
asmannāśāya munibhirvālakhilyaiḥ prajāpate ||
prodyamo vihitaḥ samyakchakrasyānyasya vai kṛte
||29||अस्मन्नाशाय मुनिभिर्वालखिल्यैः प्रजापते ॥
प्रोद्यमो विहितः सम्यक्छक्रस्यान्यस्य वै कृते
tānvāraya svayaṃ gatvā yāvanno jāyate paraḥ ||
śakro'smaddhvaṃsanārthāya nāsti teṣāmasādhyatā
||30||तान्वारय स्वयं गत्वा यावन्नो जायते परः ॥
शक्रोऽस्मद्ध्वंसनार्थाय नास्ति तेषामसाध्यता
atha dakṣo drutaṃ gatvā śakrādyairamarairvṛtaḥ ||
prahasaṃstānuvācedaṃ vinayena samanvitaḥ
||31||अथ दक्षो द्रुतं गत्वा शक्राद्यैरमरैर्वृतः ॥
प्रहसंस्तानुवाचेदं विनयेन समन्वितः
kimetatkriyate viprāḥ karma raudratamaṃ mahat ||
trailokyaṃ vyākulaṃ yena sarvametadvyavasthitam
||32||किमेतत्क्रियते विप्राः कर्म रौद्रतमं महत् ॥
त्रैलोक्यं व्याकुलं येन सर्वमेतद्व्यवस्थितम्
atha te dakṣamālokya samāyātaṃ svamāśrayam ||
saṃmukhāścābhyayustūrṇaṃ pragṛhītārghyapāṇayaḥ
||33||अथ ते दक्षमालोक्य समायातं स्वमाश्रयम् ॥
संमुखाश्चाभ्ययुस्तूर्णं प्रगृहीतार्घ्यपाणयः
arghyaṃ dattvā yathānyāyaṃ pūjāṃ kṛtvātha bhaktitaḥ ||
procuśca praṇatā bhūtvā svāgataṃ te prajāpate
||34||अर्घ्यं दत्त्वा यथान्यायं पूजां कृत्वाथ भक्तितः ॥
प्रोचुश्च प्रणता भूत्वा स्वागतं ते प्रजापते
ādeśo dīyatāṃ śīghraṃ yadarthamiha cāgataḥ ||
api prāṇapradānena kariṣyāmaḥ priyaṃ tava
||35||आदेशो दीयतां शीघ्रं यदर्थमिह चागतः ॥
अपि प्राणप्रदानेन करिष्यामः प्रियं तव
dakṣa uvāca
etadraudratamaṃ karma sarvadevabhayāvaham ||
tyājyaṃ yuṣmābhiravyagrairetadarthamihāgataḥ
||36||एतद्रौद्रतमं कर्म सर्वदेवभयावहम् ॥
त्याज्यं युष्माभिरव्यग्रैरेतदर्थमिहागतः
munaya ūcuḥ
vayaṃ śakreṇa te yajñe samāyātāḥ subhaktitaḥ ||
ullaṃghitā madodrekātkṛtvā hāsyaṃ muhurmuhuḥ
||37||वयं शक्रेण ते यज्ञे समायाताः सुभक्तितः ॥
उल्लंघिता मदोद्रेकात्कृत्वा हास्यं मुहुर्मुहुः
śakrocchedāya cāsmābhiḥ śako'nyo vīryamaṃtrataḥ ||
prārabdhaḥ kartumatyugrairhomāṃtaśca vyavasthitaḥ
||38||शक्रोच्छेदाय चास्माभिः शकोऽन्यो वीर्यमंत्रतः ॥
प्रारब्धः कर्तुमत्युग्रैर्होमांतश्च व्यवस्थितः
tatkathaṃ maṃtravīryaṃ tatkriyate moghamityaho ||
vedoktaṃ ca viśeṣeṇa tasmādatra vada prabho
||39||तत्कथं मंत्रवीर्यं तत्क्रियते मोघमित्यहो ॥
वेदोक्तं च विशेषेण तस्मादत्र वद प्रभो
tvameva yadi śaktaḥ syādanyathā kartumeva hi ||
kuruṣva vā svayaṃ nātha nāsmākaṃ śaktirīdṛśī
||40||त्वमेव यदि शक्तः स्यादन्यथा कर्तुमेव हि ॥
कुरुष्व वा स्वयं नाथ नास्माकं शक्तिरीदृशी
dakṣa uvāca
satyametanmahābhāgā yadyuṣmābhiḥ prakīrtitam ||
nānyathā śakyate kartuṃ vedamantrodbhavaṃ balam
||41||सत्यमेतन्महाभागा यद्युष्माभिः प्रकीर्तितम् ॥
नान्यथा शक्यते कर्तुं वेदमन्त्रोद्भवं बलम्
tadya eṣa kṛto homo yuṣmābhirvedamaṃtrataḥ ||
devarājārthamavyagraiḥ kalaśaścābhimaṃtritaḥ
||42||तद्य एष कृतो होमो युष्माभिर्वेदमंत्रतः ॥
देवराजार्थमव्यग्रैः कलशश्चाभिमंत्रितः
so'yaṃ madvacanādrājā bhaviṣyati patatriṇām ||
tejovīryasamopetaḥ śakrādapi suvīryavān
||43||सोऽयं मद्वचनाद्राजा भविष्यति पतत्रिणाम् ॥
तेजोवीर्यसमोपेतः शक्रादपि सुवीर्यवान्
etasya devarājasya kṣaṃtavyaṃ mama vākyataḥ ||
tatkṛtaṃ mūḍhabhāvena yadanena viceṣṭitam
||44||एतस्य देवराजस्य क्षंतव्यं मम वाक्यतः ॥
तत्कृतं मूढभावेन यदनेन विचेष्टितम्
evamuktvātha teṣāṃ taṃ sahasrākṣaṃ bhayāturam ||
darśayāmāsa dakṣastu vinayāvanataṃ sthitam
||45||एवमुक्त्वाथ तेषां तं सहस्राक्षं भयातुरम् ॥
दर्शयामास दक्षस्तु विनयावनतं स्थितम्
te'pi dṛṣṭvā sahasrākṣaṃ vepamānaṃ kṛtāṃjalim ||
procurmā'tikramaṃ śakra brāhmaṇānāṃ kariṣyasi
||46||तेऽपि दृष्ट्वा सहस्राक्षं वेपमानं कृतांजलिम् ॥
प्रोचुर्माऽतिक्रमं शक्र ब्राह्मणानां करिष्यसि
bhūyo yadi diveśānāmādhipatyaṃ pravāṃchasi ||
api mando'pi mūrkho'pi kriyāhīno'pi vā dvijaḥ ||
nāvajñeyo budhaiḥ kvāpi lokadvaya mabhīpsubhiḥ
||47||भूयो यदि दिवेशानामाधिपत्यं प्रवांछसि ॥
अपि मन्दोऽपि मूर्खोऽपि क्रियाहीनोऽपि वा द्विजः ॥
नावज्ञेयो बुधैः क्वापि लोकद्वय मभीप्सुभिः
indra uvāca
ajñānādyadi vā jñānādyanmayā kukṛtaṃ kṛtam ||
tatkṣaṃtavyaṃ dvijaiḥ sarvairviśeṣāddakṣa vākyataḥ
||48||अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यन्मया कुकृतं कृतम् ॥
तत्क्षंतव्यं द्विजैः सर्वैर्विशेषाद्दक्ष वाक्यतः
pragṛhyatāṃ varo'smākaṃ yaḥ sadā vartate hṛdi ||
pradāsyāmi na saṃdeho nādeyaṃ vidyate mama
||49||प्रगृह्यतां वरोऽस्माकं यः सदा वर्तते हृदि ॥
प्रदास्यामि न संदेहो नादेयं विद्यते मम
munaya ūcuḥ
asminkuṇḍe naro homaṃ yaḥ kuryācchraddhayā'nvitaḥ ||
etalliṃgaṃ samabhyarcya tasyā'stu hṛdi vāṃchitam
||50||अस्मिन्कुण्डे नरो होमं यः कुर्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः ॥
एतल्लिंगं समभ्यर्च्य तस्याऽस्तु हृदि वांछितम्
indra uvāca
etalliṃgaṃ samabhyarcya yo'tra homaṃ kariṣyati ||
kuṃḍe'tra vāṃchitaṃ sadyaḥ saphalaṃ sa hi lapsyate
||51||एतल्लिंगं समभ्यर्च्य योऽत्र होमं करिष्यति ॥
कुंडेऽत्र वांछितं सद्यः सफलं स हि लप्स्यते
niṣkāmo vā'tha saṃpūjya liṃgametacchubhāvaham ||
prayāsyati parāṃ siddhiṃ tridaśairapi durlabhām
||52||निष्कामो वाऽथ संपूज्य लिंगमेतच्छुभावहम् ॥
प्रयास्यति परां सिद्धिं त्रिदशैरपि दुर्लभाम्
sūta uvāca
evamuktvā sahasrākṣo vālakhilyānmunīśvarān ||
airāvataṃ samāruhya dakṣayajñe tato gataḥ
||53||एवमुक्त्वा सहस्राक्षो वालखिल्यान्मुनीश्वरान् ॥
ऐरावतं समारुह्य दक्षयज्ञे ततो गतः
dakṣo'pi vidhivadyajñaṃ cakāra dvijasattamāḥ ||
saṃhṛṣṭairvālakhilyaistairupaviṣṭaiḥ samīpataḥ
||54||दक्षोऽपि विधिवद्यज्ञं चकार द्विजसत्तमाः ॥
संहृष्टैर्वालखिल्यैस्तैरुपविष्टैः समीपतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāha vālakhilyāśramamāhātmyakathanaṃnāmaikonāśītitamo'dhyāyaḥ || 79 ||