aṣṭaṣaṣṭipramāṇāni yāni kṣetrāṇi sūtaja
ṛṣaya ūcuḥ
aṣṭaṣaṣṭipramāṇāni yāni kṣetrāṇi sūtaja ||
tvayoktāni ca tānyeva nāmato naḥ prakīrtaya
||1||अष्टषष्टिप्रमाणानि यानि क्षेत्राणि सूतज ॥
त्वयोक्तानि च तान्येव नामतो नः प्रकीर्तय
tathānyāni ca tīrthāni yāni saṃti dharātale ||
tāni kīrtaya kārtsnyena paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||2||तथान्यानि च तीर्थानि यानि संति धरातले ॥
तानि कीर्तय कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः
sūta uvāca
yāni proktāni tīrthāni bhavadbhirdvijasattamāḥ ||
aṣṭaṣaṣṭipramāṇāni tathā kṣetrāṇi bhūtale
||3||यानि प्रोक्तानि तीर्थानि भवद्भिर्द्विजसत्तमाः ॥
अष्टषष्टिप्रमाणानि तथा क्षेत्राणि भूतले
tāni sarvāṇi bhītāni praviṣṭāni rasātalam ||
tīrthāni muniśārdūlāḥ pāpe hyatra kalau yuge
||4||तानि सर्वाणि भीतानि प्रविष्टानि रसातलम् ॥
तीर्थानि मुनिशार्दूलाः पापे ह्यत्र कलौ युगे
etadeva purā pṛṣṭaḥ pārvatyā parameśvaraḥ ||
yadbhavadbhirahaṃ pṛṣṭastīrthayātrākṛte dvijāḥ
||5||एतदेव पुरा पृष्टः पार्वत्या परमेश्वरः ॥
यद्भवद्भिरहं पृष्टस्तीर्थयात्राकृते द्विजाः
kailāsaśikharāsīnaḥ purā devo maheśvaraḥ ||
sarvairgaṇagaṇaiḥ sārdhamupaviṣṭo varāsane
||6||कैलासशिखरासीनः पुरा देवो महेश्वरः ॥
सर्वैर्गणगणैः सार्धमुपविष्टो वरासने
praṇāma karaṇārthāya hyāgateṣvamareṣu ca ||
gateṣu teṣu vipreṃdrā sarveṣu tridivālayam ||
ardhāsanagatā devī vākyametaduvāca ha
||7||प्रणाम करणार्थाय ह्यागतेष्वमरेषु च ॥
गतेषु तेषु विप्रेंद्रा सर्वेषु त्रिदिवालयम् ॥
अर्धासनगता देवी वाक्यमेतदुवाच ह
devyuvāca
devadeva mahādeva gaṃgākṣālitaśekhara ||
vada me tīrthamāhātmyaṃ yadyahaṃ vallabhā tava
||8||देवदेव महादेव गंगाक्षालितशेखर ॥
वद मे तीर्थमाहात्म्यं यद्यहं वल्लभा तव
tisraḥ koṭyo'rdhakoṭī ca tīrthānāmiha bhūtale ||
saṃkhyayā nāmato deva mahyaṃ kīrtaya sāṃpratam
||9||तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च तीर्थानामिह भूतले ॥
संख्यया नामतो देव मह्यं कीर्तय सांप्रतम्
yāni tīrthānyanekāni kṣetrāṇi caiva me prabho ||
tāni kīrtaya deveśa sugamyaṃ caiva dehinām ||
kīrtanācca samagrāṇāṃ tīrthānāṃ labhyate phalam
||10||यानि तीर्थान्यनेकानि क्षेत्राणि चैव मे प्रभो ॥
तानि कीर्तय देवेश सुगम्यं चैव देहिनाम् ॥
कीर्तनाच्च समग्राणां तीर्थानां लभ्यते फलम्
īśvara uvāca
tīrthaśabdo varārohe dharmakṛtyeṣu vartate ||
dharmasthāneṣu sarveṣu tattvaṃ śṛṇu samāhitā
||11||तीर्थशब्दो वरारोहे धर्मकृत्येषु वर्तते ॥
धर्मस्थानेषु सर्वेषु तत्त्वं शृणु समाहिता
mātā tīrthaṃ pitā tīrthaṃ tīrtha sādhusamāgamaḥ ||
dharmānuciṃtanaṃ caiva tathaiva niyamo yamaḥ
||12||माता तीर्थं पिता तीर्थं तीर्थ साधुसमागमः ॥
धर्मानुचिंतनं चैव तथैव नियमो यमः
puṇyāḥ kathā varārohe devarṣīṇāṃ kṛtāstathā ||
āśrayāḥ sanmunīṃdrāṇāṃ devānāṃ ca tathā priye
||13||पुण्याः कथा वरारोहे देवर्षीणां कृतास्तथा ॥
आश्रयाः सन्मुनींद्राणां देवानां च तथा प्रिये
bhūmibhāgāḥ pavitrāḥ syuḥ kīrtyate tīrthamityuta ||
teṣāṃ saṃdarśanādeva smaraṇāccāvagāhanāt ||
mucyaṃte jantavaḥ pāpairapi janmaśatodbhavaiḥ
||14||भूमिभागाः पवित्राः स्युः कीर्त्यते तीर्थमित्युत ॥
तेषां संदर्शनादेव स्मरणाच्चावगाहनात् ॥
मुच्यंते जन्तवः पापैरपि जन्मशतोद्भवैः
tathā pātakino ye ca ye ca viśvāsaghātakāḥ ||
te'pi sarve tathā muktāsteṣāṃ caivāvagāhanāt
||15||तथा पातकिनो ये च ये च विश्वासघातकाः ॥
तेऽपि सर्वे तथा मुक्तास्तेषां चैवावगाहनात्
evaṃ pāpāni saṃyāṃti nāśaṃ sarvāṃgasundari ||
api brahmavadhātpāpaṃ yadbhavediha dehinām ||
taccāpi tīrthasaṃsargātpralayaṃ yātyasaṃśayam
||16||एवं पापानि संयांति नाशं सर्वांगसुन्दरि ॥
अपि ब्रह्मवधात्पापं यद्भवेदिह देहिनाम् ॥
तच्चापि तीर्थसंसर्गात्प्रलयं यात्यसंशयम्
mamāpi karasaṃlagnaṃ kapālaṃ brahmaṇaḥ purā ||
patitaṃ tīrthasaṃsargātteṣāṃ caivāvagāhanāt
||17||ममापि करसंलग्नं कपालं ब्रह्मणः पुरा ॥
पतितं तीर्थसंसर्गात्तेषां चैवावगाहनात्
evaṃ sarveṣu tīrtheṣu tathā hyāyataneṣu ca ||
snātavyaṃ bhaktiyuktena cetasā nānyagāminā
||18||एवं सर्वेषु तीर्थेषु तथा ह्यायतनेषु च ॥
स्नातव्यं भक्तियुक्तेन चेतसा नान्यगामिना
yatra snātairnaraiḥ samyaksarveṣāṃ labhyate phalam ||
mamāśrayaṃ viśālākṣi sarvapātakanāśanam ||
kāmadaṃ ca tathā nṝṇāṃ nārīṇāṃ ca viśeṣataḥ
||19||यत्र स्नातैर्नरैः सम्यक्सर्वेषां लभ्यते फलम् ॥
ममाश्रयं विशालाक्षि सर्वपातकनाशनम् ॥
कामदं च तथा नॄणां नारीणां च विशेषतः
etadguhyatamaṃ devi mama nityavyavasthitam ||
na kasyā'pi mayākhyātaṃ deveṃdrasyāpi pṛcchataḥ
||20||एतद्गुह्यतमं देवि मम नित्यव्यवस्थितम् ॥
न कस्याऽपि मयाख्यातं देवेंद्रस्यापि पृच्छतः
vāllabhyāttava me bhadre kathitaṃ vai varānane ||
aṣṭaṣaṣṭiḥ pragamyāni bhaktyā tīrthāni mānavaiḥ
||21||वाल्लभ्यात्तव मे भद्रे कथितं वै वरानने ॥
अष्टषष्टिः प्रगम्यानि भक्त्या तीर्थानि मानवैः
mamāśrayāṇi tānyeva sarvapāpaharāṇi ca ||
kāmadāni varārohe matprabhāvādasaṃśayam
||22||ममाश्रयाणि तान्येव सर्वपापहराणि च ॥
कामदानि वरारोहे मत्प्रभावादसंशयम्
yaṃ yaṃ kāmaṃ samādhāya tatra tīrthe pumānyadi ||
kṛtvā snānaṃ tato devamarcayecca maheśvaram
||23||यं यं कामं समाधाय तत्र तीर्थे पुमान्यदि ॥
कृत्वा स्नानं ततो देवमर्चयेच्च महेश्वरम्
sukṛtaṃ manasi dhyātvā yairnaraiḥ pūjito hariḥ ||
āstāṃ teṣāṃ varārohe darśanaṃ sparśanaṃ tathā ||
smaraṇādapi mucyaṃte narāḥ pāpaiḥ purākṛtaiḥ
||24||सुकृतं मनसि ध्यात्वा यैर्नरैः पूजितो हरिः ॥
आस्तां तेषां वरारोहे दर्शनं स्पर्शनं तथा ॥
स्मरणादपि मुच्यंते नराः पापैः पुराकृतैः
ete śakrādayo devāsteṣu tīrtheṣu sundari ||
māṃ pūjya tridivaṃ prāptāstathānye nāradādayaḥ
||25||एते शक्रादयो देवास्तेषु तीर्थेषु सुन्दरि ॥
मां पूज्य त्रिदिवं प्राप्तास्तथान्ये नारदादयः
tānyahaṃ te pravakṣyāmi vistareṇa pṛthakpṛthak ||
nāmataḥ śṛṇu deveśi samāhitamanāḥ sthitā
||26||तान्यहं ते प्रवक्ष्यामि विस्तरेण पृथक्पृथक् ॥
नामतः शृणु देवेशि समाहितमनाः स्थिता
vārāṇasī prayāgaṃ ca naimiṣaṃ cāparaṃ tathā ||
gayāśiraḥ supuṇyaṃ ca pavitraṃ kurujāṃgalam
||27||वाराणसी प्रयागं च नैमिषं चापरं तथा ॥
गयाशिरः सुपुण्यं च पवित्रं कुरुजांगलम्
prabhāsaṃ puṣkaraṃ caiva viśveśvaramathāparama ||
aṭṭahāsaṃ mahendraṃ ca tathaivojjayanī ca yā
||28||प्रभासं पुष्करं चैव विश्वेश्वरमथापरम ॥
अट्टहासं महेन्द्रं च तथैवोज्जयनी च या
marukoṭiḥ śaṃkukarṇaṃ gokarṇaṃ kṣetramuttamam ||
rudrakoṭiḥ sthaleśaṃ ca harṣitaṃ vṛṣabhadhvajam
||29||मरुकोटिः शंकुकर्णं गोकर्णं क्षेत्रमुत्तमम् ॥
रुद्रकोटिः स्थलेशं च हर्षितं वृषभध्वजम्
kedāraṃ ca tathā kṣetraṃ kṣetraṃ madhyamakeśvaram ||
sahasrākṣaṃ tathā kṣetraṃ tathānyatkārtikeśvaram
||30||केदारं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं मध्यमकेश्वरम् ॥
सहस्राक्षं तथा क्षेत्रं तथान्यत्कार्तिकेश्वरम्
tathaiva vastramārgaṃ ca tathā kanakhalaṃ smṛtam ||
bhadrakarṇaṃ ca vikhyātaṃ daṇḍakākhyaṃ tathaiva ca
||31||तथैव वस्त्रमार्गं च तथा कनखलं स्मृतम् ॥
भद्रकर्णं च विख्यातं दण्डकाख्यं तथैव च
tridaṇḍākhyaṃ tathā kṣetraṃ tathaiva kṛmijāṃgalam ||
ekāmraṃ ca tathā kṣetraṃ kṣetraṃ chāgalakaṃ tathā
||32||त्रिदण्डाख्यं तथा क्षेत्रं तथैव कृमिजांगलम् ॥
एकाम्रं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं छागलकं तथा
kāliṃjaraṃ ca deveśi tathānyanmaṇḍaleśvaram ||
kāśmīraṃ marukeśaṃ ca hariścaṃdraṃ suśobhanam
||33||कालिंजरं च देवेशि तथान्यन्मण्डलेश्वरम् ॥
काश्मीरं मरुकेशं च हरिश्चंद्रं सुशोभनम्
puraścaṃdraṃ ca vāmeśaṃ kukuṭeśvarameva ca ||
bhasmagātramathokāraṃ trisaṃdhyā virajā tathā
||34||पुरश्चंद्रं च वामेशं कुकुटेश्वरमेव च ॥
भस्मगात्रमथोकारं त्रिसंध्या विरजा तथा
arkeśvaraṃ ca nepālaṃ duṣkarṇaṃ karavīrakam ||
jāgeśvaraṃ tathā devi śrīśailaṃ parvatottamam
||35||अर्केश्वरं च नेपालं दुष्कर्णं करवीरकम् ॥
जागेश्वरं तथा देवि श्रीशैलं पर्वतोत्तमम्
ayodhyā caiva pātālaṃ tathā kārohaṇaṃ mahat ||
devikā ca nadī puṇyā bhairavaṃ pūrvasāgaraḥ
||36||अयोध्या चैव पातालं तथा कारोहणं महत् ॥
देविका च नदी पुण्या भैरवं पूर्वसागरः
saptagodāvarītīrthaṃ tathaiva samudāhṛtam ||
nirmaleśaṃ tathānyacca karṇikāraṃ suśobhanam
||37||सप्तगोदावरीतीर्थं तथैव समुदाहृतम् ॥
निर्मलेशं तथान्यच्च कर्णिकारं सुशोभनम्
kailāsaṃ jāhnavītīraṃ jalaliṃgaṃ ca vāḍavam ||
badarītīrthavaryaṃ ca koṭitīrthaṃ tathaiva ca
||38||कैलासं जाह्नवीतीरं जललिंगं च वाडवम् ॥
बदरीतीर्थवर्यं च कोटितीर्थं तथैव च
viṃdhyācalo hemakūṭaṃ gandhamādanameva ca ||
liṃgeśvaraṃ tathā kṣetraṃ laṃkādvāraṃ tathaiva ca
||39||विंध्याचलो हेमकूटं गन्धमादनमेव च ॥
लिंगेश्वरं तथा क्षेत्रं लंकाद्वारं तथैव च
naleśvaraṃ tu madhyeśaṃ kedāraṃ rudrajālakam ||
suvarṇākhyaṃ ca vāmoru tathānyatṣaṣṭikāpatham
||40||नलेश्वरं तु मध्येशं केदारं रुद्रजालकम् ॥
सुवर्णाख्यं च वामोरु तथान्यत्षष्टिकापथम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśavarakṣetramāhātmye 'ṣṭaṣaṣṭitīrthavarṇanaṃnāmāṣṭottaraśatatamo'dhyāyaḥ || 108 ||