tāṃbūlamāhātmyavarṇanam
viśvāmitra uvāca
tacchrutvā vacanaṃ tasya devarṣernāradasya ca ||
siddhaseno mahīpālaḥ prāpya taṃ yogamuttamam
||1||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य देवर्षेर्नारदस्य च ॥
सिद्धसेनो महीपालः प्राप्य तं योगमुत्तमम्
mādhave māsi saṃprāpte aṣṭamyāṃ sūryavāsare ||
sūryodaye tu saṃprāpte yāvatsnātvā'rcayedravim
||2||माधवे मासि संप्राप्ते अष्टम्यां सूर्यवासरे ॥
सूर्योदये तु संप्राप्ते यावत्स्नात्वाऽर्चयेद्रविम्
tāvatkuṣṭhavinirmuktaḥ sahasā samapadyata ||
tato divyavapurbhūtvā santoṣaṃ paramaṃ gataḥ
||3||तावत्कुष्ठविनिर्मुक्तः सहसा समपद्यत ॥
ततो दिव्यवपुर्भूत्वा सन्तोषं परमं गतः
prāyaścittaṃ tataścakre tāṃbūlasya ca bhakṣaṇam ||
ajñānena kṛtaṃ yacca cūrṇapatrasamanvitam
||4||प्रायश्चित्तं ततश्चक्रे तांबूलस्य च भक्षणम् ॥
अज्ञानेन कृतं यच्च चूर्णपत्रसमन्वितम्
tataśca paramāṃ lakṣmīṃ saṃprāptaḥ sa mahīpatiḥ ||
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ sa pracakre yathā purā
||5||ततश्च परमां लक्ष्मीं संप्राप्तः स महीपतिः ॥
पितृपैतामहं राज्यं स प्रचक्रे यथा पुरा
etatte sarvamākhyātaṃ śaṃkhatīrthasamudbhavam ||
māhātmyaṃ pārthivaśreṣṭha kiṃ bhūyaḥ śrotumi cchasi
||6||एतत्ते सर्वमाख्यातं शंखतीर्थसमुद्भवम् ॥
माहात्म्यं पार्थिवश्रेष्ठ किं भूयः श्रोतुमि च्छसि
ānarta uvāca
atyāścaryamidaṃ brahmanyattvayā parikīrtitam ||
yallakṣmīstasya sannaṣṭā cūrṇapatrasya bhakṣaṇāt
||7||अत्याश्चर्यमिदं ब्रह्मन्यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥
यल्लक्ष्मीस्तस्य सन्नष्टा चूर्णपत्रस्य भक्षणात्
kīdṛktena kṛtaṃ tasya prāyaścittaṃ viśuddhayre ||
kīdṛktena kṛtaṃ tacca nijarājyaṃ yathā purā
||8||कीदृक्तेन कृतं तस्य प्रायश्चित्तं विशुद्धय्रे ॥
कीदृक्तेन कृतं तच्च निजराज्यं यथा पुरा
viśvāmitra uvāca
eṣā puṇyatamā medhyā nāgavallī narādhipa ||
ayathāvatkṛtā vaktre bahūndoṣānprayacchati ||
tasmādyatnena saṃbhakṣyā dattvā caiva svaśaktitaḥ
||9||एषा पुण्यतमा मेध्या नागवल्ली नराधिप ॥
अयथावत्कृता वक्त्रे बहून्दोषान्प्रयच्छति ॥
तस्माद्यत्नेन संभक्ष्या दत्त्वा चैव स्वशक्तितः
ānarta uvāca
nāgavallī kathaṃ jātā kasmāddoṣo mahānsmṛtaḥ ||
ayathāvadbhakṣaṇācca tanme vaktumihārhasi
||10||नागवल्ली कथं जाता कस्माद्दोषो महान्स्मृतः ॥
अयथावद्भक्षणाच्च तन्मे वक्तुमिहार्हसि
viśvāmitra uvāca
praśnabhāro mahāneṣa tvayā me parikīrtitaḥ ||
tathāpi ca vadiṣyāmi yadi te kautukaṃ nṛpa ||
yasmātsañjāyate doṣaścūrṇapatrasya bhakṣaṇāt
||11||प्रश्नभारो महानेष त्वया मे परिकीर्तितः ॥
तथापि च वदिष्यामि यदि ते कौतुकं नृप ॥
यस्मात्सञ्जायते दोषश्चूर्णपत्रस्य भक्षणात्
amṛtārthaṃ purā devairmathitaḥ kalaśodadhiḥ ||
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim
||12||अमृतार्थं पुरा देवैर्मथितः कलशोदधिः ॥
मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम्
mukhadeśe balirlagnaḥ pucchadeśe'khilāḥ surāḥ ||
vāsudevamatenaiva sandadhārātha kacchapaḥ
||13||मुखदेशे बलिर्लग्नः पुच्छदेशेऽखिलाः सुराः ॥
वासुदेवमतेनैव सन्दधाराथ कच्छपः
mandare bhramamāṇe tu prāgeva nṛpasattama ||
ānarta sahasā jātaṃ ratnatritayameva ca
||14||मन्दरे भ्रममाणे तु प्रागेव नृपसत्तम ॥
आनर्त सहसा जातं रत्नत्रितयमेव च
nīlāṃbaradharaḥ kṛṣṇaḥ puruṣo vakranāsikaḥ ||
kṛṣṇadantaḥ sthūlaśirā dīrghagrīvo mahodaraḥ ||
śūrpākārāṃghrirevā'sau cipiṭākṣo bhayāvahaḥ
||15||नीलांबरधरः कृष्णः पुरुषो वक्रनासिकः ॥
कृष्णदन्तः स्थूलशिरा दीर्घग्रीवो महोदरः ॥
शूर्पाकारांघ्रिरेवाऽसौ चिपिटाक्षो भयावहः
tathā tadrūpiṇī tasya kubhāryā rākṣasī yathā ||
śiśunāṃgulilagnena garbhaśramaparāyaṇā
||16||तथा तद्रूपिणी तस्य कुभार्या राक्षसी यथा ॥
शिशुनांगुलिलग्नेन गर्भश्रमपरायणा
tato devagaṇāḥ sarve dānavāśca viśeṣataḥ ||
manthānaṃ tatparityajya tāngrahītuṃ pradhāvitāḥ
||17||ततो देवगणाः सर्वे दानवाश्च विशेषतः ॥
मन्थानं तत्परित्यज्य तान्ग्रहीतुं प्रधाविताः
atha tānvikṛtāndṛṣṭvā sarve śaṃkāsamanvitāḥ ||
jagṛhurnaiva rājeṃdra jahasuśca parasparam
||18||अथ तान्विकृतान्दृष्ट्वा सर्वे शंकासमन्विताः ॥
जगृहुर्नैव राजेंद्र जहसुश्च परस्परम्
athovāca balirdaityaḥ kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ ||
brahmā''di yallabhetsarvaṃ yatpurastātprajāyate
||19||अथोवाच बलिर्दैत्यः कृतांजलिपुटः स्थितः ॥
ब्रह्माऽऽदि यल्लभेत्सर्वं यत्पुरस्तात्प्रजायते
ratnatritayametaddhi tasmādgṛhṇātu padmajaḥ ||
yena siddhirbhavedasminmanthane kasya cā'rpaṇāt
||20||रत्नत्रितयमेतद्धि तस्माद्गृह्णातु पद्मजः ॥
येन सिद्धिर्भवेदस्मिन्मन्थने कस्य चाऽर्पणात्
tadvākyaṃ viṣṇunā tasya śaṃsitaṃ śaṃkareṇa tu ||
iṃdrādyaiśca suraiḥ sarvairdānavaiśca viśeṣataḥ 21 ||
etasminnaṃtare brahmā jagrāha tritayaṃ ca tat ||
dākṣiṇyātsarvadevānāmanicchannapi pārthiva ||
mamanthuḥ sāgaraṃ rājanpunaste yatnamāśritāḥ
||22||तद्वाक्यं विष्णुना तस्य शंसितं शंकरेण तु ॥
इंद्राद्यैश्च सुरैः सर्वैर्दानवैश्च विशेषतः २१ ॥
एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा जग्राह त्रितयं च तत् ॥
दाक्षिण्यात्सर्वदेवानामनिच्छन्नपि पार्थिव ॥
ममन्थुः सागरं राजन्पुनस्ते यत्नमाश्रिताः
tataśca vāruṇī jātā divyagandhasamanvitā ||
balinā saṃgṛhītā sā pratyakṣaṃ balavidviṣaḥ
||23||ततश्च वारुणी जाता दिव्यगन्धसमन्विता ॥
बलिना संगृहीता सा प्रत्यक्षं बलविद्विषः
āvarte cāpare jāte niṣkrāṃtaḥ kaustubho maṇiḥ ||
sa gṛhīto mahārāja viṣṇunā prabhaviṣṇunā
||24||आवर्ते चापरे जाते निष्क्रांतः कौस्तुभो मणिः ॥
स गृहीतो महाराज विष्णुना प्रभविष्णुना
athāpare sthite tatra mahāvarte niśāpatiḥ ||
sañjātaḥ sa vṛṣāṃkena saṃgṛhītaśca tatkṣaṇāt
||25||अथापरे स्थिते तत्र महावर्ते निशापतिः ॥
सञ्जातः स वृषांकेन संगृहीतश्च तत्क्षणात्
pārijātastato jāto divyagandhasamanvitaḥ ||
sa gṛhītvā suraiḥ sarvaiḥ sthāpito naṃdane vane
||26||पारिजातस्ततो जातो दिव्यगन्धसमन्वितः ॥
स गृहीत्वा सुरैः सर्वैः स्थापितो नंदने वने
tasyānaṃtaramevātha surabhī vatsasaṃyutā ||
niṣkrāṃtā vyomamārgeṇa golokaṃ samavasthitā
||27||तस्यानंतरमेवाथ सुरभी वत्ससंयुता ॥
निष्क्रांता व्योममार्गेण गोलोकं समवस्थिता
tato dhanvaṃtarirjāto bibhraddhaste kamaṃḍalum ||
saṃpūrṇamamṛtenaiva sa devairdānavainṛpa
||28||ततो धन्वंतरिर्जातो बिभ्रद्धस्ते कमंडलुम् ॥
संपूर्णममृतेनैव स देवैर्दानवैनृप
gṛhīto yugapatkruddhaiḥ parasparajigīṣayā ||
devānāṃ hastago vaidyo daityānāṃ ca kamaṇḍaluḥ
||29||गृहीतो युगपत्क्रुद्धैः परस्परजिगीषया ॥
देवानां हस्तगो वैद्यो दैत्यानां च कमण्डलुः
tatastaṃ lobhasaṃyuktā mamaṃthuḥ sāgaraṃ nṛpa ||
padmahastātra saṃjātā tato lakṣmīḥ sitāṃbarā
||30||ततस्तं लोभसंयुक्ता ममंथुः सागरं नृप ॥
पद्महस्तात्र संजाता ततो लक्ष्मीः सितांबरा
svayameva vṛto viṣṇustayā pārthivasattama ||
mathyamāne tatotīva samudre devadānavaiḥ
||31||स्वयमेव वृतो विष्णुस्तया पार्थिवसत्तम ॥
मथ्यमाने ततोतीव समुद्रे देवदानवैः
kālakūṭaṃ samutpannaṃ yena sarve surāsurāḥ ||
saṃprāptāḥ paramaṃ kaṣṭaṃ prabhagnāśca diśo daśa
||32||कालकूटं समुत्पन्नं येन सर्वे सुरासुराः ॥
संप्राप्ताः परमं कष्टं प्रभग्नाश्च दिशो दश
taṃ dṛṣṭvā bhagavāñchaṃbhustīvraṃ tīvaparākramaḥ ||
bhakṣayāmāsa rājeṃdra nīlakaṇṭhastato'bhavat
||33||तं दृष्ट्वा भगवाञ्छंभुस्तीव्रं तीवपराक्रमः ॥
भक्षयामास राजेंद्र नीलकण्ठस्ततोऽभवत्
atha saṃtyajya maṃthānaṃ maṃdaraṃ vāsukiṃ tathā ||
amṛtārthe'bhavadyuddhaṃ daityānāṃ vibudhaiḥ saha
||34||अथ संत्यज्य मंथानं मंदरं वासुकिं तथा ॥
अमृतार्थेऽभवद्युद्धं दैत्यानां विबुधैः सह
atha strīrūpamādhāya viṣṇurdaityānuvāca tān ||
tato hṛṣṭo balistasyai dattvā pīyūṣameva tat
||35||अथ स्त्रीरूपमाधाय विष्णुर्दैत्यानुवाच तान् ॥
ततो हृष्टो बलिस्तस्यै दत्त्वा पीयूषमेव तत्
viśvāsaṃ paramaṃ gatvā yuddhaṃ cakre suraiḥ saha ||
tato viṣṇuḥ parityajya strīrūpaṃ puruṣākṛtiḥ
||36||विश्वासं परमं गत्वा युद्धं चक्रे सुरैः सह ॥
ततो विष्णुः परित्यज्य स्त्रीरूपं पुरुषाकृतिः
tadevāmṛtamādāya yayau yatra divaukasaḥ ||
abravīttānsuhṛṣṭātmā pivadhvamamṛtaṃ surāḥ
||37||तदेवामृतमादाय ययौ यत्र दिवौकसः ॥
अब्रवीत्तान्सुहृष्टात्मा पिवध्वममृतं सुराः
yenāmaratvamāsādya vyāpādayata dānavān ||
te tatheti pratijñāya papuḥ pīyūṣamuttamam
||38||येनामरत्वमासाद्य व्यापादयत दानवान् ॥
ते तथेति प्रतिज्ञाय पपुः पीयूषमुत्तमम्
amarāśca tato jātā jaghnuḥ saṃkhye mahāsurān
||39||अमराश्च ततो जाता जघ्नुः संख्ये महासुरान्
teṣāṃ pānavidhau tatra vartamāne mahīpate ||
rāhurvibudharūpeṇa papau pīyūṣamutsukaḥ
||40||तेषां पानविधौ तत्र वर्तमाने महीपते ॥
राहुर्विबुधरूपेण पपौ पीयूषमुत्सुकः
sa lakṣito mahādaityaścaṃdrārkābhyāṃ ca tatkṣaṇāt ||
nivedito hare rājannāyaṃ devo mahāsuraḥ
||41||स लक्षितो महादैत्यश्चंद्रार्काभ्यां च तत्क्षणात् ॥
निवेदितो हरे राजन्नायं देवो महासुरः
tacchrutvā vāsudevena tasya cakraṃ sudarśanam ||
vadhāya pārthivaśreṣṭha muktaṃ vajrasamaprabham
||42||तच्छ्रुत्वा वासुदेवेन तस्य चक्रं सुदर्शनम् ॥
वधाय पार्थिवश्रेष्ठ मुक्तं वज्रसमप्रभम्
yāvanmātraṃ śarīraṃ tattasya vyāptaṃ mahīpate ||
amṛtena tataḥ kṛttamamoghenāpi tacchiraḥ
||43||यावन्मात्रं शरीरं तत्तस्य व्याप्तं महीपते ॥
अमृतेन ततः कृत्तममोघेनापि तच्छिरः
tato'maratvamāpannaḥ sa yāvatsiṃhikāsutaḥ ||
tāvatprokto'cyutenātha sāmnā paramavalgunā
||44||ततोऽमरत्वमापन्नः स यावत्सिंहिकासुतः ॥
तावत्प्रोक्तोऽच्युतेनाथ साम्ना परमवल्गुना
tyaja daityānmahābhāga devānāṃ saṃmato bhava ||
saṃprāpsyasi parāṃ pūjāṃ sadā tvaṃ grahamaṃḍale
||45||त्यज दैत्यान्महाभाग देवानां संमतो भव ॥
संप्राप्स्यसि परां पूजां सदा त्वं ग्रहमंडले
sa tatheti pratijñāya tyaktvā tāndaityasattamān ||
pūjāṃ prāpnoti martyānāṃ saṃsthito grahamaṇḍale
||46||स तथेति प्रतिज्ञाय त्यक्त्वा तान्दैत्यसत्तमान् ॥
पूजां प्राप्नोति मर्त्यानां संस्थितो ग्रहमण्डले
etasminnaṃtare daityā nirjitāḥ surasattamaiḥ ||
diśo jagmuḥ paritrastāḥ kecinmṛtyumupāgatāḥ
||47||एतस्मिन्नंतरे दैत्या निर्जिताः सुरसत्तमैः ॥
दिशो जग्मुः परित्रस्ताः केचिन्मृत्युमुपागताः
pītaśeṣaṃ ca pīyūṣaṃ sthāpitaṃ nandane vane ||
nāgarājasya yatraiva sthitamālānameva ca
||48||पीतशेषं च पीयूषं स्थापितं नन्दने वने ॥
नागराजस्य यत्रैव स्थितमालानमेव च
aharniśaṃ madasrāvī karīṃdraḥ so'pi saṃsthitaḥ ||
tatprabhāvaiḥ prabhinnaḥ sa pīyūṣasya kamaṃḍaluḥ
||49||अहर्निशं मदस्रावी करींद्रः सोऽपि संस्थितः ॥
तत्प्रभावैः प्रभिन्नः स पीयूषस्य कमंडलुः
tato vallī samutpannā tasmāccaiva kamaṇḍaloḥ ||
tatrālānasamārūḍhā vṛddhiṃ ca paramāṃ gatā
||50||ततो वल्ली समुत्पन्ना तस्माच्चैव कमण्डलोः ॥
तत्रालानसमारूढा वृद्धिं च परमां गता
tadudbhavāni patrāṇi gṛhītvā surasattamāḥ ||
apūrvāṇi sugaṃdhīni matvā te bhakṣayaṃti ca
||51||तदुद्भवानि पत्राणि गृहीत्वा सुरसत्तमाः ॥
अपूर्वाणि सुगंधीनि मत्वा ते भक्षयंति च
vaktraśuddhikṛte rājanviśeṣeṇa praharṣitāḥ
||52||वक्त्रशुद्धिकृते राजन्विशेषेण प्रहर्षिताः
atha dhanvatarirvaidyaḥ svabuddhyā pṛthivīpate ||
nāgālāne yato jātā nāgavallī bhaviṣyati
||53||अथ धन्वतरिर्वैद्यः स्वबुद्ध्या पृथिवीपते ॥
नागालाने यतो जाता नागवल्ली भविष्यति
sadā smarasya saṃsthānaṃ mama vākyādbhaviṣyati ||
nāgavallīti vai nāma tasyāścakre tataḥ param
||54||सदा स्मरस्य संस्थानं मम वाक्याद्भविष्यति ॥
नागवल्लीति वै नाम तस्याश्चक्रे ततः परम्
saṃyogaṃ ca cakārātha tāṃbūlaṃ jāyate yathā ||
pūgīphalena cūrṇena khadireṇāpi pārthiva
||55||संयोगं च चकाराथ तांबूलं जायते यथा ॥
पूगीफलेन चूर्णेन खदिरेणापि पार्थिव
kasyacittvatha kālasya vāṇīvatsarako nṛpaḥ ||
pratoṣaṃ nītavāñchakraṃ tapasā nirmalena ca
||56||कस्यचित्त्वथ कालस्य वाणीवत्सरको नृपः ॥
प्रतोषं नीतवाञ्छक्रं तपसा निर्मलेन च
tatastattapasā tuṣṭa indro vacanamabravīt
||57||ततस्तत्तपसा तुष्ट इन्द्रो वचनमब्रवीत्
indra uvāca
bhobhoḥ pārthiva tuṣṭo'smi tapasā'nena sāṃpratam ||
brūhi yatte varaṃ dadmi manasā vāṃchitaṃ sadā
||58||भोभोः पार्थिव तुष्टोऽस्मि तपसाऽनेन सांप्रतम् ॥
ब्रूहि यत्ते वरं दद्मि मनसा वांछितं सदा
so'bravīdyadi me tuṣṭo yadi deyo varo mama ||
vimānaṃ khecaraṃ dehi yenāgacchāmi te gṛhe ||
nityameva dharāpṛṣṭhādvaṃdanārthaṃ tava prabho
||59||सोऽब्रवीद्यदि मे तुष्टो यदि देयो वरो मम ॥
विमानं खेचरं देहि येनागच्छामि ते गृहे ॥
नित्यमेव धरापृष्ठाद्वंदनार्थं तव प्रभो
sa tatheti pratijñāya haṃsabarhiṇanāditam ||
vimānaṃ pradadau tasmai manomārutavegadhṛk
||60||स तथेति प्रतिज्ञाय हंसबर्हिणनादितम् ॥
विमानं प्रददौ तस्मै मनोमारुतवेगधृक्
sa tatra nityamāruhya prayāti tridaśālayam ||
bhaktyā paramayā yuktaḥ sahasrākṣaṃ pravaṃditum
||61||स तत्र नित्यमारुह्य प्रयाति त्रिदशालयम् ॥
भक्त्या परमया युक्तः सहस्राक्षं प्रवंदितुम्
tasya śakraḥ svahastena tāṃbūlaṃ ca prayacchati ||
sa ca tadbhakṣayāmāsa prahṛṣṭenāṃtarātmanā
||62||तस्य शक्रः स्वहस्तेन तांबूलं च प्रयच्छति ॥
स च तद्भक्षयामास प्रहृष्टेनांतरात्मना
vṛddhabhāve'pi saṃprāpte tasya kāmo'tyavarddhata ||
tāṃbūlasya prabhāvena sumahānpṛthivīpate
||63||वृद्धभावेऽपि संप्राप्ते तस्य कामोऽत्यवर्द्धत ॥
तांबूलस्य प्रभावेन सुमहान्पृथिवीपते
atha śakramuvācedaṃ sa rājā vinayānvitaḥ ||
nāgavallīpradānena prasādo me vidhīyatām
||64||अथ शक्रमुवाचेदं स राजा विनयान्वितः ॥
नागवल्लीप्रदानेन प्रसादो मे विधीयताम्
martyaloke samānetuṃ pracāraṃ yena gacchati ||
sa tatheti pratijñāya tasmai tāṃ pradadau tadā
||65||मर्त्यलोके समानेतुं प्रचारं येन गच्छति ॥
स तथेति प्रतिज्ञाय तस्मै तां प्रददौ तदा
gatvā nijapuraṃ sopi svodyāne'sthāpayattadā ||
tataḥ kālena mahatā pracāraṃ sā gatā kṣitau
||66||गत्वा निजपुरं सोपि स्वोद्यानेऽस्थापयत्तदा ॥
ततः कालेन महता प्रचारं सा गता क्षितौ
yasyāḥ svādanato lokaḥ kāmātmā samapadyata ||
na kaścidyajanaṃ cakre yājanaṃ ca viśeṣataḥ ||
anyā dharmakriyāḥ sarvāḥ praṇaṣṭā dharmasaṃbhavāḥ
||67||यस्याः स्वादनतो लोकः कामात्मा समपद्यत ॥
न कश्चिद्यजनं चक्रे याजनं च विशेषतः ॥
अन्या धर्मक्रियाः सर्वाः प्रणष्टा धर्मसंभवाः
tato devagaṇāḥ sarve yajñabhāgavivarjitāḥ ||
pīḍyamānāḥ krudhā viṣṭā gatvā procuḥ pitāmaham
||68||ततो देवगणाः सर्वे यज्ञभागविवर्जिताः ॥
पीड्यमानाः क्रुधा विष्टा गत्वा प्रोचुः पितामहम्
martyaloke suraśreṣṭha naṣṭā dharmakriyā bhṛśam ||
kāmāsakto yato lokastāṃbūlasya ca bhakṣaṇāt ||
tasmātkuru prasādaṃ no yenāsmākaṃ kriyā bhavet
||69||मर्त्यलोके सुरश्रेष्ठ नष्टा धर्मक्रिया भृशम् ॥
कामासक्तो यतो लोकस्तांबूलस्य च भक्षणात् ॥
तस्मात्कुरु प्रसादं नो येनास्माकं क्रिया भवेत्
etasminneva kāle tu puṣkarasthaṃ pitāmaham ||
yajanārthe samāyātaṃ daridro vīkṣya pārthiva
||70||एतस्मिन्नेव काले तु पुष्करस्थं पितामहम् ॥
यजनार्थे समायातं दरिद्रो वीक्ष्य पार्थिव
praṇipatya tataḥ prāha vinayāvanataḥ sthitaḥ ||
nirviṇṇo'haṃ suraśreṣṭha brāhmaṇānāṃ gṛhe sthitaḥ
||71||प्रणिपत्य ततः प्राह विनयावनतः स्थितः ॥
निर्विण्णोऽहं सुरश्रेष्ठ ब्राह्मणानां गृहे स्थितः
tasmātkīrtaya me sthānaṃ śreṣṭhaṃ vittavatāṃ hi yat ||
tatra sañjāyate tṛptiḥ śāśvatī pracurā prabho
||72||तस्मात्कीर्तय मे स्थानं श्रेष्ठं वित्तवतां हि यत् ॥
तत्र सञ्जायते तृप्तिः शाश्वती प्रचुरा प्रभो
tasya tadvacanaṃ śrutvā ciraṃ dhyātvā pitāmahaḥ ||
abravīcca daridraṃ taṃ chidrārthaṃ dhaninā miha
||73||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा पितामहः ॥
अब्रवीच्च दरिद्रं तं छिद्रार्थं धनिना मिह
cūrṇapatre tvayā vāsaḥ sadā kāryo daridra bhoḥ ||
tāṃbūlasya tu parṇāgre bhāryayā mama vākyataḥ
||74||चूर्णपत्रे त्वया वासः सदा कार्यो दरिद्र भोः ॥
तांबूलस्य तु पर्णाग्रे भार्यया मम वाक्यतः
parṇānāṃ caiva vṛṃteṣu sarveṣu tvatsutena ca ||
rātrau khadirasāre ca tvaṃ tābhyāṃ sarvadā vasa
||75||पर्णानां चैव वृंतेषु सर्वेषु त्वत्सुतेन च ॥
रात्रौ खदिरसारे च त्वं ताभ्यां सर्वदा वस
dhanināṃ chidrakṛtproktametatsthānacatuṣṭayam ||
pārthivānāṃ viśeṣeṇa mama vākyā dvraja drutam
||76||धनिनां छिद्रकृत्प्रोक्तमेतत्स्थानचतुष्टयम् ॥
पार्थिवानां विशेषेण मम वाक्या द्व्रज द्रुतम्
nārada uvāca
etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi narādhipa
||77||एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप
tāṃbūlotthāni chidrāṇi yathā syurdhanināmiha ||
tāni sarvāṇi cīrṇāni tvayā rājannajānatā ||
tena vai vibhavocchittiḥ saṃjātā sahasā nṛpa
||78||तांबूलोत्थानि छिद्राणि यथा स्युर्धनिनामिह ॥
तानि सर्वाणि चीर्णानि त्वया राजन्नजानता ॥
तेन वै विभवोच्छित्तिः संजाता सहसा नृप
rājovāca
tadarthamapi me brūhi prāyaścittaṃ munīśvara ||
kadācidbhakṣaṇaṃ me syāttāṃbūlasya tathāvidham
||79||तदर्थमपि मे ब्रूहि प्रायश्चित्तं मुनीश्वर ॥
कदाचिद्भक्षणं मे स्यात्तांबूलस्य तथाविधम्
yena sañjāyate śuddhiḥ kutāṃbūlasamudbhavā
||80||येन सञ्जायते शुद्धिः कुतांबूलसमुद्भवा
viśvā mitra uvāca
śṛṇu rājanpravakṣyāmi prāyaścittaṃ tu yaccaret ||
āśvāsanena śuddhyarthaṃ kutāṃbūlasya bhakṣaṇāt
||81||शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तं तु यच्चरेत् ॥
आश्वासनेन शुद्ध्यर्थं कुतांबूलस्य भक्षणात्
parvakālaṃ samuddiśya samyakchraddhāsamanvitaḥ ||
ānayedbrāhmaṇaṃ rājanvedavedāṃgapāragam
||82||पर्वकालं समुद्दिश्य सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥
आनयेद्ब्राह्मणं राजन्वेदवेदांगपारगम्
prakṣālya caraṇau tasya vāsasī paridhāpayet ||
saṃpūjya gaṃdhapuṣpādyaistataḥ patraṃ hiraṇmayam ||
svaśaktyā kārayitvā'tha cūrṇe muktāphalaṃ nyaset
||83||प्रक्षाल्य चरणौ तस्य वाससी परिधापयेत् ॥
संपूज्य गंधपुष्पाद्यैस्ततः पत्रं हिरण्मयम् ॥
स्वशक्त्या कारयित्वाऽथ चूर्णे मुक्ताफलं न्यसेत्
pūgīphalaṃ ca vaiḍūryaṃ khadiraṃ rūpyameva ca ||
mantreṇānena viprāya tathaiva ca samarpayet
||84||पूगीफलं च वैडूर्यं खदिरं रूप्यमेव च ॥
मन्त्रेणानेन विप्राय तथैव च समर्पयेत्
yanmayā bhakṣitaṃ pūrvaṃ vṛntaṃ patrasamudbhavam ||
cūrṇapatraṃ tathaivānyadrātrau khadirameva ca
||85||यन्मया भक्षितं पूर्वं वृन्तं पत्रसमुद्भवम् ॥
चूर्णपत्रं तथैवान्यद्रात्रौ खदिरमेव च
tasya pāpasya śuddhyarthaṃ tāṃbūlaṃ pratigṛhyatām ||
tatastu brāhmaṇo maṃtramevaṃ rājannudāharet
||86||तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं तांबूलं प्रतिगृह्यताम् ॥
ततस्तु ब्राह्मणो मंत्रमेवं राजन्नुदाहरेत्
yajamānahitārthāya sarvapāpaviśuddhaye ||
ajñānājjñānato vāpi kutāṃbūlaṃ prabhakṣitam
||87||यजमानहितार्थाय सर्वपापविशुद्धये ॥
अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि कुतांबूलं प्रभक्षितम्
bhakṣayiṣyasi yaccānyatkadācinme prasādanāt ||
tasya doṣo na te bhāvī mama vākyādasaṃśayam
||88||भक्षयिष्यसि यच्चान्यत्कदाचिन्मे प्रसादनात् ॥
तस्य दोषो न ते भावी मम वाक्यादसंशयम्
anena vidhinā dattvā tāṃbūlaṃ śuddhimāpnuyāt ||
kutāṃbūlasya doṣeṇa gṛhyate na naro nṛpa
||89||अनेन विधिना दत्त्वा तांबूलं शुद्धिमाप्नुयात् ॥
कुतांबूलस्य दोषेण गृह्यते न नरो नृप
tasmāttvaṃ hi mahārāja vratametatsamācara ||
bahu puṇyatamaṃ hyetanmahābhogavivarddhanam
||90||तस्मात्त्वं हि महाराज व्रतमेतत्समाचर ॥
बहु पुण्यतमं ह्येतन्महाभोगविवर्द्धनम्
yaḥ prayacchati rājendra vidhinānena bhaktitaḥ ||
janmajanmāntare vāpi na tāṃbūlena mucyate
||91||यः प्रयच्छति राजेन्द्र विधिनानेन भक्तितः ॥
जन्मजन्मान्तरे वापि न तांबूलेन मुच्यते
tāṃbūlaṃ bhakṣayitvā yo naitaddānaṃ prayacchati ||
tāṃbūlavarjitaḥ so'tra bhavejjanmanijanmani
||92||तांबूलं भक्षयित्वा यो नैतद्दानं प्रयच्छति ॥
तांबूलवर्जितः सोऽत्र भवेज्जन्मनिजन्मनि
tāṃbūlavarjitaṃ yasya mukhaṃ syātpṛthivīpate ||
kṛpaṇasya daridrasya tadbilaṃ na hi tanmukham
||93||तांबूलवर्जितं यस्य मुखं स्यात्पृथिवीपते ॥
कृपणस्य दरिद्रस्य तद्बिलं न हि तन्मुखम्
tāṃbūlaṃ brāhmaṇendrāya yo dattvā prākprabhakṣayet ||
surūpo bhāgyavāndakṣo bhavejjanmanijanmani
||94||तांबूलं ब्राह्मणेन्द्राय यो दत्त्वा प्राक्प्रभक्षयेत् ॥
सुरूपो भाग्यवान्दक्षो भवेज्जन्मनिजन्मनि
etatte sarvamākhyātaṃ kutāṃbūlasya bhakṣaṇāt ||
yatphalaṃ jāyate puṃsāṃ yaddānena mahīpate
||95||एतत्ते सर्वमाख्यातं कुतांबूलस्य भक्षणात् ॥
यत्फलं जायते पुंसां यद्दानेन महीपते
śaṃkhādityānuṣaṃgeṇa tāṃbūlasya ca bhakṣaṇe ||
ye doṣā ye guṇā rājandānaṃ caiva prabhakṣaṇe
||96||शंखादित्यानुषंगेण तांबूलस्य च भक्षणे ॥
ये दोषा ये गुणा राजन्दानं चैव प्रभक्षणे
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye tāṃbūlotpatti tāṃbūlamāhātmyavarṇanaṃnāma daśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 210 ||