yāstvayā devatāḥ proktāścatasraḥ sūtanaṃdana
ṛṣaya ūcuḥ
yāstvayā devatāḥ proktāścatasraḥ sūtanaṃdana ||
camatkārī mahitthā ca mahālakṣmīstathā'parā
||1||यास्त्वया देवताः प्रोक्ताश्चतस्रः सूतनंदन ॥
चमत्कारी महित्था च महालक्ष्मीस्तथाऽपरा
aṃbāvṛddhā caturthī ca tāsāṃ tisraḥ prakīrtitāḥ ||
vistareṇa caturthī ca aṃbāvṛddhā na kīrtitā
||2||अंबावृद्धा चतुर्थी च तासां तिस्रः प्रकीर्तिताः ॥
विस्तरेण चतुर्थी च अंबावृद्धा न कीर्तिता
etasyāḥ sarvamācakṣva prabhāvaṃ sūtasaṃbhava ||
kenaiṣā nirmitā yātrā sarvaṃ vistarato vada
||3||एतस्याः सर्वमाचक्ष्व प्रभावं सूतसंभव ॥
केनैषा निर्मिता यात्रा सर्वं विस्तरतो वद
sūta uvāca
eṣā tapomayī śaktirambāvṛddhā sureśvarī ||
yathātra saṃsthitā pūrvaṃ tatsarvaṃ śrūyatāṃ mama
||4||एषा तपोमयी शक्तिरम्बावृद्धा सुरेश्वरी ॥
यथात्र संस्थिता पूर्वं तत्सर्वं श्रूयतां मम
camatkāramahīpena purametadyadā kṛtam ||
tadā tadrakṣaṇārthāya nirmitā bhāvitātmanā ||
catasro devatā hyetāḥ saṃmatena dvijanmanām
||5||चमत्कारमहीपेन पुरमेतद्यदा कृतम् ॥
तदा तद्रक्षणार्थाय निर्मिता भावितात्मना ॥
चतस्रो देवता ह्येताः संमतेन द्विजन्मनाम्
atha tasya mahīpasya aṃbānāmābhavatsutā ||
tathānyā vṛddhasaṃjñā ca rūpaudāryaguṇānvite
||6||अथ तस्य महीपस्य अंबानामाभवत्सुता ॥
तथान्या वृद्धसंज्ञा च रूपौदार्यगुणान्विते
ubhe te kāśirājena pariṇīte dvijottamāḥ ||
gṛhyoktena vidhānena devaviprāgnisaṃnidhau
||7||उभे ते काशिराजेन परिणीते द्विजोत्तमाः ॥
गृह्योक्तेन विधानेन देवविप्राग्निसंनिधौ
kasyacittvatha kālasya kāśirājasya bhūpateḥ ||
taiḥ kālayavanaiḥ sārdhamabhavatsaṃgaro mahān
||8||कस्यचित्त्वथ कालस्य काशिराजस्य भूपतेः ॥
तैः कालयवनैः सार्धमभवत्संगरो महान्
atha tairnihataḥ saṃkhye sabhṛtyabalavāhanaḥ ||
haralabdhavarai raudraiḥ kāśirājaḥ pratāpavān
||9||अथ तैर्निहतः संख्ये सभृत्यबलवाहनः ॥
हरलब्धवरै रौद्रैः काशिराजः प्रतापवान्
athāṃbā caiva vṛddhā ca vaidhavyaṃ prāpya duḥkhadam ||
hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ gatvā te vāṃchitapradam
||10||अथांबा चैव वृद्धा च वैधव्यं प्राप्य दुःखदम् ॥
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं गत्वा ते वांछितप्रदम्
devyā ārādhane yatnaṃ kṛtavatyau tataḥ param ||
nāśārthaṃ patiśatrūṇāṃ dhṛtavatyau śubhavratam
||11||देव्या आराधने यत्नं कृतवत्यौ ततः परम् ॥
नाशार्थं पतिशत्रूणां धृतवत्यौ शुभव्रतम्
yāvadvarṣaśataṃ sāgraṃ na ca tuṣṭā sureśvarī ||
tato vairāgyamāsādya vāṃchaṃtyau svatanukṣayam
||12||यावद्वर्षशतं साग्रं न च तुष्टा सुरेश्वरी ॥
ततो वैराग्यमासाद्य वांछंत्यौ स्वतनुक्षयम्
maṃtrairātharvaṇairviprāḥ kṣurikāsūktasaṃbhavaiḥ ||
chittvācchittvā svamāṃsāni maṃtrapūtāni bhaktitaḥ
||13||मंत्रैराथर्वणैर्विप्राः क्षुरिकासूक्तसंभवैः ॥
छित्त्वाच्छित्त्वा स्वमांसानि मंत्रपूतानि भक्तितः
kṛtavatyau tato homaṃ susamiddhe hutāśane ||
agnikuṇḍāttatastasmāścaturhastā śubhānanā
||14||कृतवत्यौ ततो होमं सुसमिद्धे हुताशने ॥
अग्निकुण्डात्ततस्तस्माश्चतुर्हस्ता शुभानना
śvetavastrā viniṣkrāṃtā nārī bālārkasavribhā ||
tathānyā ca sunetrāsyā taptahāṭakasannibhā
||15||श्वेतवस्त्रा विनिष्क्रांता नारी बालार्कसव्रिभा ॥
तथान्या च सुनेत्रास्या तप्तहाटकसन्निभा
tasmātkuṇḍādviniṣkrāṃtā dhṛtakhaḍgā bhayāvahā ||
sā'parāpi tathārūpā śaktiḥ paramadāruṇā
||16||तस्मात्कुण्डाद्विनिष्क्रांता धृतखड्गा भयावहा ॥
साऽपरापि तथारूपा शक्तिः परमदारुणा
procatuste varaṃ hṛtsthaṃ prārthyatāmiti durlabham
||17||प्रोचतुस्ते वरं हृत्स्थं प्रार्थ्यतामिति दुर्लभम्
te ūcatuḥ
asmākaṃ dayito bharttā kāśirājaḥ pratāpavān ||
nihataḥ saṃgare kruddhairyavanaiḥ kālapūrvakaiḥ
||18||अस्माकं दयितो भर्त्ता काशिराजः प्रतापवान् ॥
निहतः संगरे क्रुद्धैर्यवनैः कालपूर्वकैः
yuṣmadīya prasādena yathā teṣāṃ parikṣayaḥ ||
sañjāyate mahādevyau tathā kāryamasaṃśayam
||19||युष्मदीय प्रसादेन यथा तेषां परिक्षयः ॥
सञ्जायते महादेव्यौ तथा कार्यमसंशयम्
sthātavyaṃ ca tathātraiva ubhābhyāmapi sādaram ||
svapurasya prarakṣārthametatkṛtyaṃ mataṃ hi nau
||20||स्थातव्यं च तथात्रैव उभाभ्यामपि सादरम् ॥
स्वपुरस्य प्ररक्षार्थमेतत्कृत्यं मतं हि नौ
tayostadvacanaṃ śrutvā ubhe te devate tataḥ ||
saṃprocya bāḍhamityevaṃ tasminkuṇḍe vyavasthite
||21||तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा उभे ते देवते ततः ॥
संप्रोच्य बाढमित्येवं तस्मिन्कुण्डे व्यवस्थिते
etasminnaṃtare tasmātkuṇḍācchatasahasraśaḥ ||
niṣkrāṃtāḥ saṃkhyayā hīnā mātaro naikarūpikāḥ
||22||एतस्मिन्नंतरे तस्मात्कुण्डाच्छतसहस्रशः ॥
निष्क्रांताः संख्यया हीना मातरो नैकरूपिकाः
ekā gajamukhī tatra tathānyā turagānanā ||
sārameya mukhāścānyāḥ pakṣicchāgamukhāḥ parāḥ
||23||एका गजमुखी तत्र तथान्या तुरगानना ॥
सारमेय मुखाश्चान्याः पक्षिच्छागमुखाः पराः
tiryañca vapuṣaścānyā vaktrairmānuṣasaṃbhavaiḥ ||
triśīrṣāḥ pañcaśīrṣāśca daśaśīrṣāstathā parāḥ
||24||तिर्यञ्च वपुषश्चान्या वक्त्रैर्मानुषसंभवैः ॥
त्रिशीर्षाः पञ्चशीर्षाश्च दशशीर्षास्तथा पराः
guhya sthānasthitairvaktrairekāścānyā hṛdisthitaiḥ ||
pārśvasaṃsthaiḥ sthitāścānyā anyāḥ pṛṣṭhigatairmukhaiḥ
||25||गुह्य स्थानस्थितैर्वक्त्रैरेकाश्चान्या हृदिस्थितैः ॥
पार्श्वसंस्थैः स्थिताश्चान्या अन्याः पृष्ठिगतैर्मुखैः
ekahastā dvihastāśca pañcahastāstathāparāḥ ||
anyā viṃśatihastāśca vihastāśca tathāparāḥ
||26||एकहस्ता द्विहस्ताश्च पञ्चहस्तास्तथापराः ॥
अन्या विंशतिहस्ताश्च विहस्ताश्च तथापराः
bahupādā vipādāśca ekapādāstathāparāḥ ||
tathānyāścārdhapādāśca adhovaktrā vibhīṣaṇāḥ
||27||बहुपादा विपादाश्च एकपादास्तथापराः ॥
तथान्याश्चार्धपादाश्च अधोवक्त्रा विभीषणाः
ekanetrā dvinetrāśca trinetrāśca tathāparāḥ ||
kāścidgajasamārūḍhā hayārūḍhāstathāparāḥ
||28||एकनेत्रा द्विनेत्राश्च त्रिनेत्राश्च तथापराः ॥
काश्चिद्गजसमारूढा हयारूढास्तथापराः
vṛṣavānarasiṃhājavyāghrasarpāsthitāḥ parāḥ ||
godhāśvarāsabhārūḍhāstathā ca vihagāśritāḥ
||29||वृषवानरसिंहाजव्याघ्रसर्पास्थिताः पराः ॥
गोधाश्वरासभारूढास्तथा च विहगाश्रिताः
kūrmakukkuṭasarpādisamārūḍhāḥ sahasraśaḥ ||
prakurvaṃtyo rudantyaśca gāyantyaśca tathā parāḥ ||
nṛtyaṃtyaśca hasaṃtyaśca krīḍāsaktāḥ parasparam
||30||कूर्मकुक्कुटसर्पादिसमारूढाः सहस्रशः ॥
प्रकुर्वंत्यो रुदन्त्यश्च गायन्त्यश्च तथा पराः ॥
नृत्यंत्यश्च हसंत्यश्च क्रीडासक्ताः परस्परम्
ūrdhvakeśā vikeśāśca gātrakeśāśca bhūriśaḥ ||
laṃbakeśā vikeśāśca vājikeśāstathaiva ca
||3||ऊर्ध्वकेशा विकेशाश्च गात्रकेशाश्च भूरिशः ॥
लंबकेशा विकेशाश्च वाजिकेशास्तथैव च
hrasvadantyo vidaṃtyaśca dīrghadantyo vibhīṣaṇāḥ ||
gajadaṃtyastathaivānyā lohadaṃtyobhayāvahāḥ
||32||ह्रस्वदन्त्यो विदंत्यश्च दीर्घदन्त्यो विभीषणाः ॥
गजदंत्यस्तथैवान्या लोहदंत्योभयावहाः
laṃbakarṇyo vikarṇyaśca śūrpakarṇyastathā parāḥ ||
śaṃkukarṇyaḥ kukarṇyaśca bahukarṇyaḥ sukarṇikāḥ
||33||लंबकर्ण्यो विकर्ण्यश्च शूर्पकर्ण्यस्तथा पराः ॥
शंकुकर्ण्यः कुकर्ण्यश्च बहुकर्ण्यः सुकर्णिकाः
ekavastrā vivastrāśca bahuvastrāstathā parāḥ ||
carmaprāvaraṇāścaiva kathāprāvaraṇānvitāḥ
||34||एकवस्त्रा विवस्त्राश्च बहुवस्त्रास्तथा पराः ॥
चर्मप्रावरणाश्चैव कथाप्रावरणान्विताः
khaṅgahastāḥ śarāhastāḥ kuṃtahastāśca bhīṣaṇāḥ ||
pāśahastāstathaivānyāḥ prāsacāpakarāḥ parāḥ ||
śūlamudgarahastāśca bhuśuṃḍikarabhūṣitāḥ
||35||खङ्गहस्ताः शराहस्ताः कुंतहस्ताश्च भीषणाः ॥
पाशहस्तास्तथैवान्याः प्रासचापकराः पराः ॥
शूलमुद्गरहस्ताश्च भुशुंडिकरभूषिताः
atha tābhyāṃ tathā''karṇya tāḥ sarvā harṣasaṃyutāḥ ||
prasthitāstatra tā yatra te kālayavanāḥ sthitāḥ
||36||अथ ताभ्यां तथाऽऽकर्ण्य ताः सर्वा हर्षसंयुताः ॥
प्रस्थितास्तत्र ता यत्र ते कालयवनाः स्थिताः
tataste tatsamālokya balaṃ devīsamudravam ||
raudra rūpadharaṃ tīvraṃ vikṛtaṃ vikṛtairmukhaiḥ
||37||ततस्ते तत्समालोक्य बलं देवीसमुद्रवम् ॥
रौद्र रूपधरं तीव्रं विकृतं विकृतैर्मुखैः
viṣaṇṇavadanāḥ sarve bhayabhītā samaṃtataḥ ||
dhāvato bhakṣitāstābhirdevatābhiḥ sunirdayam
||38||विषण्णवदनाः सर्वे भयभीता समंततः ॥
धावतो भक्षितास्ताभिर्देवताभिः सुनिर्दयम्
bālavṛddhasamopetaṃ teṣāṃ rāṣṭraṃ durātmanām ||
strībhiśca sahitaṃ tābhirdevatābhiḥ prabhakṣitam
||39||बालवृद्धसमोपेतं तेषां राष्ट्रं दुरात्मनाम् ॥
स्त्रीभिश्च सहितं ताभिर्देवताभिः प्रभक्षितम्
evaṃ nirvāsya tadrāṣṭraṃ sarvāstā harṣasaṃyutāḥ ||
bhūya eva nijaṃ sthānaṃ saṃprāptā dvijasattamāḥ
||40||एवं निर्वास्य तद्राष्ट्रं सर्वास्ता हर्षसंयुताः ॥
भूय एव निजं स्थानं संप्राप्ता द्विजसत्तमाः
tataḥ procuḥ praṇamyoccaistābhyāṃ vinayapūrvakam ||
hatāste yavanāḥ kṛṣṇāḥ saputrapaśubāṃdhavāḥ
||4||ततः प्रोचुः प्रणम्योच्चैस्ताभ्यां विनयपूर्वकम् ॥
हतास्ते यवनाः कृष्णाः सपुत्रपशुबांधवाः
udvāsitastathā sarvo deśasteṣāṃ sa vai mahān ||
sāṃprataṃ dīyatāṃ kaścidāhārastṛptihetave ||
nivāsāya tataḥ sthānaṃ kiṃciccāvedyatāṃ hi naḥ
||42||उद्वासितस्तथा सर्वो देशस्तेषां स वै महान् ॥
सांप्रतं दीयतां कश्चिदाहारस्तृप्तिहेतवे ॥
निवासाय ततः स्थानं किंचिच्चावेद्यतां हि नः
devyāvūcatuḥ
martyaloke'tra yā nāryo garbhavatyaḥ svapaṃti ca ||
saṃdhyākālaprakāśe ca tāsāṃ garbho'stu vo drutam
||43||मर्त्यलोकेऽत्र या नार्यो गर्भवत्यः स्वपंति च ॥
संध्याकालप्रकाशे च तासां गर्भोऽस्तु वो द्रुतम्
rudaṃtyo yā viniryāṃti catvareṣu trikeṣu ca ||
tāsāṃ garbhastu yuṣmākaṃ saṃpradattaḥ prabhujyatām
||44||रुदंत्यो या विनिर्यांति चत्वरेषु त्रिकेषु च ॥
तासां गर्भस्तु युष्माकं संप्रदत्तः प्रभुज्यताम्
ucchiṣṭā yāḥ prasarpaṃti ramante ca svapaṃti ca ||
tāsāṃ garbhaḥ samastānāṃ yuṣmākaṃ bhoja nāya vai
||45||उच्छिष्टा याः प्रसर्पंति रमन्ते च स्वपंति च ॥
तासां गर्भः समस्तानां युष्माकं भोज नाय वै
sūtikābhavane yasminnucchiṣṭaṃ copajāyate ||
sa bālakastu yuṣmākaṃ bhojanāya prakalpitaḥ
||46||सूतिकाभवने यस्मिन्नुच्छिष्टं चोपजायते ॥
स बालकस्तु युष्माकं भोजनाय प्रकल्पितः
na ṣaṣṭhījāgaro yasya bālakasya bhaviṣyati ||
sa bhaviṣyati bhojyāya yuṣmākaṃ nātra saṃśayaḥ
||47||न षष्ठीजागरो यस्य बालकस्य भविष्यति ॥
स भविष्यति भोज्याय युष्माकं नात्र संशयः
nāśaṃ yāsyati vā yatra pāvakaḥ sūtikāgṛhe ||
sa bhaviṣyati bhojyāya yuṣmākaṃ bālarūpadhṛk
||48||नाशं यास्यति वा यत्र पावकः सूतिकागृहे ॥
स भविष्यति भोज्याय युष्माकं बालरूपधृक्
māṃgalyaiḥ saṃparityaktaṃ yadbhavetsūtikāgṛham ||
tasminyastiṣṭhate bālaḥ sa yuṣmākaṃ prakalpitaḥ
||49||मांगल्यैः संपरित्यक्तं यद्भवेत्सूतिकागृहम् ॥
तस्मिन्यस्तिष्ठते बालः स युष्माकं प्रकल्पितः
saṃdhyāyāṃ bālakā ye vā svapaṃtyākāśadeśagāḥ ||
te sarve bhojanārthāya yuṣmākaṃ saṃniveditāḥ
||50||संध्यायां बालका ये वा स्वपंत्याकाशदेशगाः ॥
ते सर्वे भोजनार्थाय युष्माकं संनिवेदिताः
yasya janmadine prāpte varṣāṃte kriyate na ca ||
māṃgalyaṃ tasya yadgātraṃ tadyuṣmākaṃ prakalpitam
||51||यस्य जन्मदिने प्राप्ते वर्षांते क्रियते न च ॥
मांगल्यं तस्य यद्गात्रं तद्युष्माकं प्रकल्पितम्
tailābhyaṃgaṃ naraḥ kṛtvā yaśca snānaṃ karoti na ||
sa datto bhojanārthāya yuṣmākaṃ nātra saṃśayaḥ
||52||तैलाभ्यंगं नरः कृत्वा यश्च स्नानं करोति न ॥
स दत्तो भोजनार्थाय युष्माकं नात्र संशयः
ucchiṣṭo yaḥ pumāṃstiṣṭhedyo vā catvaramadhyagaḥ ||
bhakṣaṇīyaḥ sa sarvābhirnirvikalpena cetasā
||53||उच्छिष्टो यः पुमांस्तिष्ठेद्यो वा चत्वरमध्यगः ॥
भक्षणीयः स सर्वाभिर्निर्विकल्पेन चेतसा
rajasvalāṃ vrajedyo vā puruṣaḥ kāmamohitaḥ ||
nagnaḥ śete tathā snāti bhakṣaṇīyaḥ sa satvaram
||54||रजस्वलां व्रजेद्यो वा पुरुषः काममोहितः ॥
नग्नः शेते तथा स्नाति भक्षणीयः स सत्वरम्
dakṣiṇābhimukho rātrau yaśca snāti vimūḍhadhīḥ ||
śete ca śayane so'pi bhakṣaṇīyaśca satvaram
||55||दक्षिणाभिमुखो रात्रौ यश्च स्नाति विमूढधीः ॥
शेते च शयने सोऽपि भक्षणीयश्च सत्वरम्
udaṅmukhaśca yo rātrau divā vā dakṣiṇāmukhaḥ ||
mūtrotsargaṃ purīṣa vā prakuryādbhakṣya eva saḥ
||56||उदङ्मुखश्च यो रात्रौ दिवा वा दक्षिणामुखः ॥
मूत्रोत्सर्गं पुरीष वा प्रकुर्याद्भक्ष्य एव सः
yaḥ kuryādrajanīvaktre dadhisaktuprabhakṣaṇam ||
aṃtyajābhigamaṃ cātha bhakṣaṇīyo drutaṃ hi saḥ
||57||यः कुर्याद्रजनीवक्त्रे दधिसक्तुप्रभक्षणम् ॥
अंत्यजाभिगमं चाथ भक्षणीयो द्रुतं हि सः
sūta uvāca
evaṃ tābhyāṃ tadā proktā devatāstāḥ samaṃtataḥ ||
parivārya tadā tasthuḥ saṃprahṛṣṭena cetasā
||58||एवं ताभ्यां तदा प्रोक्ता देवतास्ताः समंततः ॥
परिवार्य तदा तस्थुः संप्रहृष्टेन चेतसा
etasminnaṃtare rājā camatkāraḥ pratāpavān ||
prāsādaṃ nirmame tābhyāṃ kailāsaśikharopamam
||59||एतस्मिन्नंतरे राजा चमत्कारः प्रतापवान् ॥
प्रासादं निर्ममे ताभ्यां कैलासशिखरोपमम्
tataḥ prabhṛti te khyāte kṣetre tatra mahodaye ||
aṃbāvṛddhābhidhāne ca purarakṣāpare sadā
||60||ततः प्रभृति ते ख्याते क्षेत्रे तत्र महोदये ॥
अंबावृद्धाभिधाने च पुररक्षापरे सदा
yaḥ pumānprātarutthāya tābhyāṃ paśyati cānanam ||
tasya saṃvatsaraṃyāvanna ca cchidraṃ prajāyate
||61||यः पुमान्प्रातरुत्थाय ताभ्यां पश्यति चाननम् ॥
तस्य संवत्सरंयावन्न च च्छिद्रं प्रजायते
vṛddhyādau vātha cāṃte vā tābhyāṃ pūjāṃ karoti yaḥ ||
na tasya jāyate cchidraṃ kathaṃcidapi bhūtale
||62||वृद्ध्यादौ वाथ चांते वा ताभ्यां पूजां करोति यः ॥
न तस्य जायते च्छिद्रं कथंचिदपि भूतले
yātrākāle pumānyaśca tābhyāṃ pūjāṃ samācaret ||
sa vāṃchitaphalaṃ prāpya śīghraṃ svagṛhamāpnuyāt
||63||यात्राकाले पुमान्यश्च ताभ्यां पूजां समाचरेत् ॥
स वांछितफलं प्राप्य शीघ्रं स्वगृहमाप्नुयात्
sadāṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ yastābhyāṃ balimāharet ||
sa kāmānāpnuyādiṣṭāniha pretya ca sadgatim
||64||सदाष्टम्यां चतुर्दश्यां यस्ताभ्यां बलिमाहरेत् ॥
स कामानाप्नुयादिष्टानिह प्रेत्य च सद्गतिम्
yo mahānavamīsaṃjñe divase śraddhayānvitaḥ ||
tābhyāṃ samācaretpūjāṃ sa sadā syādakaṇṭakī
||65||यो महानवमीसंज्ञे दिवसे श्रद्धयान्वितः ॥
ताभ्यां समाचरेत्पूजां स सदा स्यादकण्टकी
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmyeṃ'bāvṛddhāmāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ || 88 ||