etasminneva kāle tu daśārṇādhipatistadā
sūta uvāca
etasminneva kāle tu daśārṇādhipatistadā ||
ratnavatyā vivāhārthaṃ tatra sthāne samāgataḥ
||1||एतस्मिन्नेव काले तु दशार्णाधिपतिस्तदा ॥
रत्नवत्या विवाहार्थं तत्र स्थाने समागतः
sa śrutvā tatra vṛttāṃtaṃ ratnavatyāḥ samudbhavam ||
viraktiṃ paramāṃ kṛtvā prasthitaḥ svapuraṃ prati
||2||स श्रुत्वा तत्र वृत्तांतं रत्नवत्याः समुद्भवम् ॥
विरक्तिं परमां कृत्वा प्रस्थितः स्वपुरं प्रति
taṃ śrutvā prasthitaṃ bhūpamānartaḥ svapuraṃ prati ||
pṛṣṭhato'nuyayau tasya vyāgho ṭanakṛte tadā ||
athābravīcca taṃ prāpya kasmāttvaṃ prasthito nṛpa ||
pāṇigrahamakṛtvā tu mama kanyāsamudbhavam
||4||तं श्रुत्वा प्रस्थितं भूपमानर्तः स्वपुरं प्रति ॥
पृष्ठतोऽनुययौ तस्य व्याघो टनकृते तदा ॥
अथाब्रवीच्च तं प्राप्य कस्मात्त्वं प्रस्थितो नृप ॥
पाणिग्रहमकृत्वा तु मम कन्यासमुद्भवम्
daśārṇa uvāca
dūṣiteyaṃ tava sutā kanyakātvavivarjitā ||
yasyāḥ pīto'dharo'nyena marditau ca tathā stanau
||5||दूषितेयं तव सुता कन्यकात्वविवर्जिता ॥
यस्याः पीतोऽधरोऽन्येन मर्दितौ च तथा स्तनौ
punarbhūriti saṃjñā sā sañjātā duhitā tava ||
punarbhūrjanayetputraṃ yaṃ kadācitkathaṃcana
||6||पुनर्भूरिति संज्ञा सा सञ्जाता दुहिता तव ॥
पुनर्भूर्जनयेत्पुत्रं यं कदाचित्कथंचन
sa pātayatyasaṃdigdhaṃ daśa pūrvāndaśāparān ||
ekaviṃśatimaṃ caiva tathaivātmānameva ca
||7||स पातयत्यसंदिग्धं दश पूर्वान्दशापरान् ॥
एकविंशतिमं चैव तथैवात्मानमेव च
na variṣyāmyahaṃ tena sutāṃ te'haṃ narasipa ||
nirdākṣiṇyamiti procya daśārṇādhipatistadā
||8||न वरिष्याम्यहं तेन सुतां तेऽहं नरसिप ॥
निर्दाक्षिण्यमिति प्रोच्य दशार्णाधिपतिस्तदा
chaṃdyamāno'pi vividhairhastyaśvarathapūrvakaiḥ ||
avajñāya mahīpālaṃ prasthitaḥ svapuraṃ prati
||9||छंद्यमानोऽपि विविधैर्हस्त्यश्वरथपूर्वकैः ॥
अवज्ञाय महीपालं प्रस्थितः स्वपुरं प्रति
athānartto gṛhaṃ prāpya mṛgāvatyāḥ samākulaḥ ||
tadvṛttaṃ kathayāmāsa yaduktaṃ tena bhūbhujā ||
svabhāryāyāḥ sutāyāśca mantriṇāṃ duḥkhasaṃyutaḥ
||10||अथानर्त्तो गृहं प्राप्य मृगावत्याः समाकुलः ॥
तद्वृत्तं कथयामास यदुक्तं तेन भूभुजा ॥
स्वभार्यायाः सुतायाश्च मन्त्रिणां दुःखसंयुतः
te procuḥ saṃti bhūpālāḥ saṃkhyāhīnā mahītale ||
rūpāḍhyā yauvanopetā hastyaśvarathasaṃyutāḥ
||11||ते प्रोचुः संति भूपालाः संख्याहीना महीतले ॥
रूपाढ्या यौवनोपेता हस्त्यश्वरथसंयुताः
teṣāmekatamasya tvaṃ dehi kanyāṃ nijāṃ vibho ||
mā viṣāde manaḥ kṛtvā duḥkhasya vaśago bhava
||12||तेषामेकतमस्य त्वं देहि कन्यां निजां विभो ॥
मा विषादे मनः कृत्वा दुःखस्य वशगो भव
ānarto'pi ca tacchrutvā teṣāṃ vākyaṃ suduḥkhitam ||
tataḥ prāha prahṛṣṭātmā tānsarvānmantripūrvakān
||13||आनर्तोऽपि च तच्छ्रुत्वा तेषां वाक्यं सुदुःखितम् ॥
ततः प्राह प्रहृष्टात्मा तान्सर्वान्मन्त्रिपूर्वकान्
tāṃ ca kanyāṃ sthitāṃ tatra sāmnā paramavalgunā ||
putri dṛṣṭā mahīpālāḥ sarve citragatāstvayā
||14||तां च कन्यां स्थितां तत्र साम्ना परमवल्गुना ॥
पुत्रि दृष्टा महीपालाः सर्वे चित्रगतास्त्वया
teṣāṃ madhyānnṛpaṃ cānyaṃ kañcidvaraya śobhane ||
yaste cittasya santoṣaṃ kurute dṛkpathaṃ gataḥ
||15||तेषां मध्यान्नृपं चान्यं कञ्चिद्वरय शोभने ॥
यस्ते चित्तस्य सन्तोषं कुरुते दृक्पथं गतः
ratnāvatyuvāca
na cāhaṃ varayiṣyāmi patimanyaṃ kathaṃcana ||
daśārṇādhipatiṃ muktvā śrūyatāmatra kāraṇam
||16||न चाहं वरयिष्यामि पतिमन्यं कथंचन ॥
दशार्णाधिपतिं मुक्त्वा श्रूयतामत्र कारणम्
sakṛjjalpaṃti rājānaḥ sakṛjjalpaṃti ca dvijāḥ ||
sakṛtkanyāḥ pradīyaṃte trīṇyetāni sakṛtsakṛt
||17||सकृज्जल्पंति राजानः सकृज्जल्पंति च द्विजाः ॥
सकृत्कन्याः प्रदीयंते त्रीण्येतानि सकृत्सकृत्
evaṃ jñātvā na māṃ tāta tvamanyasminmahīpatau ||
dātumarhasi dharmo'yaṃ na bhavecchāśvato yataḥ
||18||एवं ज्ञात्वा न मां तात त्वमन्यस्मिन्महीपतौ ॥
दातुमर्हसि धर्मोऽयं न भवेच्छाश्वतो यतः
ānarta uvāca
vāṅmātreṇa pradattā tvaṃ daśārṇādhipatermayā ||
na te hastagrahaṃ prāpto viprāgnigurusannidhau
||19||वाङ्मात्रेण प्रदत्ता त्वं दशार्णाधिपतेर्मया ॥
न ते हस्तग्रहं प्राप्तो विप्राग्निगुरुसन्निधौ
tatkathaṃ sa patirjātastavaḥ putri vadasva me
||20||तत्कथं स पतिर्जातस्तवः पुत्रि वदस्व मे
ratnāvatyuvāca
manasā ciṃtyate kāryaṃ sakṛttātapurā yataḥ ||
vācayā procyate paścāt karmaṇā kriyate tataḥ
||21||मनसा चिंत्यते कार्यं सकृत्तातपुरा यतः ॥
वाचया प्रोच्यते पश्चात् कर्मणा क्रियते ततः
tanmayā manasā dattastasyātmā'yaṃ purā kila ||
tvayā ca vācayā cāsmai pradattāsmi tathā vibho ||
tatkathaṃ na patirme syādbrūhi vā yadi manyase
||22||तन्मया मनसा दत्तस्तस्यात्माऽयं पुरा किल ॥
त्वया च वाचया चास्मै प्रदत्तास्मि तथा विभो ॥
तत्कथं न पतिर्मे स्याद्ब्रूहि वा यदि मन्यसे
sāhaṃ tapaścariṣyāmi kaumāravratadhāriṇī ||
nānyaṃ patiṃ kariṣyāmi niścayo'yaṃ mayā kṛtaḥ
||23||साहं तपश्चरिष्यामि कौमारव्रतधारिणी ॥
नान्यं पतिं करिष्यामि निश्चयोऽयं मया कृतः
tacchrutvā vacanaṃ raudraṃ mātā tasyā mṛgāvatī ||
aśrupūrṇekṣaṇā dīnā vākyametaduvāca ha
||24||तच्छ्रुत्वा वचनं रौद्रं माता तस्या मृगावती ॥
अश्रुपूर्णेक्षणा दीना वाक्यमेतदुवाच ह
mā putri sāhasaṃ kārṣīstapo'rthaṃ tvaṃ kathañcana ||
bālā tvaṃ sukumārāṃgī sadaiva sukhabhāginī
||25||मा पुत्रि साहसं कार्षीस्तपोऽर्थं त्वं कथञ्चन ॥
बाला त्वं सुकुमारांगी सदैव सुखभागिनी
kathaṃ tapaḥ samarthāsi vidhātuṃ tvamaniṃdite ||
kandamūlaphalāhārā cīravalkaladhāriṇī
||26||कथं तपः समर्थासि विधातुं त्वमनिंदिते ॥
कन्दमूलफलाहारा चीरवल्कलधारिणी
tasmānmukhyasya bhūpasya kasyacitvāṃ dadāmyaham
||27||तस्मान्मुख्यस्य भूपस्य कस्यचित्वां ददाम्यहम्
eṣā te brāhmaṇīnāma sakhī paramasaṃmatā ||
pratīkṣate vivāhaṃ te kaumāraṃ bhāvamāśritā
||28||एषा ते ब्राह्मणीनाम सखी परमसंमता ॥
प्रतीक्षते विवाहं ते कौमारं भावमाश्रिता
yasya bhūpasya tvaṃ harmye prayāsyasi vivāhi tā ||
purodhāstasya yo rājño bhāryeyaṃ tasya bhāvinī
||29||यस्य भूपस्य त्वं हर्म्ये प्रयास्यसि विवाहि ता ॥
पुरोधास्तस्य यो राज्ञो भार्येयं तस्य भाविनी
ratnāvatyuvāca
na ca bhūyastvayā vācyaṃ vākyamevaṃvidhaṃ kvacit ||
madarthe yadi me prāṇāstvaṃ vāṃchasi sutaiṣiṇī
||30||न च भूयस्त्वया वाच्यं वाक्यमेवंविधं क्वचित् ॥
मदर्थे यदि मे प्राणास्त्वं वांछसि सुतैषिणी
athavā tvaṃ haṭhārthaṃ ca tapovighnaṃ kariṣyasi
||31||अथवा त्वं हठार्थं च तपोविघ्नं करिष्यसि
tatastyakṣyāmyahaṃ dehaṃ bhakṣayitvā mahadviṣam ||
khaṃḍayiṣyāmyahaṃ jihvāṃ pravekṣyāmi ca vā jalam
||32||ततस्त्यक्ष्याम्यहं देहं भक्षयित्वा महद्विषम् ॥
खंडयिष्याम्यहं जिह्वां प्रवेक्ष्यामि च वा जलम्
evaṃ sā niścayaṃ kṛtvā procya tāṃ jananīṃ tadā
||33||एवं सा निश्चयं कृत्वा प्रोच्य तां जननीं तदा
tataḥ provāca tāṃ kanyāṃ brāhmaṇīṃ saṃmatāṃ sakhīm ||
kṛtāṃjalipuṭā bhūtvā samāliṃgya ca sādaram
||34||ततः प्रोवाच तां कन्यां ब्राह्मणीं संमतां सखीम् ॥
कृतांजलिपुटा भूत्वा समालिंग्य च सादरम्
gaccha tvaṃ svapiturharmyaṃ preṣitāsi mayā śubhe ||
yena te yacchati pitā nāgarāya mahātmane
||35||गच्छ त्वं स्वपितुर्हर्म्यं प्रेषितासि मया शुभे ॥
येन ते यच्छति पिता नागराय महात्मने
kṣamasva yanmayā proktā kadācitparuṣaṃ vacaḥ ||
tvayāpi yanmama proktaṃ kṣāṃtaṃ caitanmayā dhruvam
||36||क्षमस्व यन्मया प्रोक्ता कदाचित्परुषं वचः ॥
त्वयापि यन्मम प्रोक्तं क्षांतं चैतन्मया ध्रुवम्
brāhmaṇyuvāca
aṣṭavarṣā bhavedgaurī navavarṣā tu rohiṇī ||
daśavarṣā bhavetkanyā ata ūrdhvaṃ rajasvalā
||37||अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु रोहिणी ॥
दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला
kaumāryaṃ ca praṇaṣṭaṃ me tvatsaṃparkādvarānane ||
jātaṃ ṣoḍaśakaṃ varṣaṃ strīdharmeṇa samanvitam
||38||कौमार्यं च प्रणष्टं मे त्वत्संपर्काद्वरानने ॥
जातं षोडशकं वर्षं स्त्रीधर्मेण समन्वितम्
na me pāṇigrahaṃ kaścinnāgaro'tra kariṣyati ||
budhyamānastu smṛtyarthaṃ vakṣya māṇaṃ varānane
||39||न मे पाणिग्रहं कश्चिन्नागरोऽत्र करिष्यति ॥
बुध्यमानस्तु स्मृत्यर्थं वक्ष्य माणं वरानने
rajasvalāṃ ca yaḥ kanyāmudvāhayati nirghṛṇaḥ ||
tasyāḥ santānamāsādya pātayetpuruṣāndaśa
||40||रजस्वलां च यः कन्यामुद्वाहयति निर्घृणः ॥
तस्याः सन्तानमासाद्य पातयेत्पुरुषान्दश
rajasvalā tu yaḥ kanyāṃ pitā yacchati nirghṛṇaḥ ||
sa pātayedasaṃdigdhaṃ daśa pūrvāndaśāparān
||41||रजस्वला तु यः कन्यां पिता यच्छति निर्घृणः ॥
स पातयेदसंदिग्धं दश पूर्वान्दशापरान्
tasmādahaṃ kariṣyāmi tvayā sārdhaṃ tapaḥ śubhe ||
pitrā naiva hi me kāryaṃ na ca mātrā kathaṃcana
||42||तस्मादहं करिष्यामि त्वया सार्धं तपः शुभे ॥
पित्रा नैव हि मे कार्यं न च मात्रा कथंचन
sūta uvāca
evaṃ te niścayaṃ kṛtvā kanyake dve dvijotamāḥ ||
gate yatra sthitaḥ sākṣādbhartṛyajño mahāmuniḥ
||43||एवं ते निश्चयं कृत्वा कन्यके द्वे द्विजोतमाः ॥
गते यत्र स्थितः साक्षाद्भर्तृयज्ञो महामुनिः
sthito vāstupade ramye sarvatīrthamaye śubhe ||
tasya tapaḥprabhāvena jātu kopo na dṛśyate
||44||स्थितो वास्तुपदे रम्ये सर्वतीर्थमये शुभे ॥
तस्य तपःप्रभावेन जातु कोपो न दृश्यते
kasyacitkvāpi martyasya tiryagyoniga tasya ca ||
krīḍaṃti nakulāḥ sarpairmārjārāḥ saha mūṣakaiḥ
||46||कस्यचित्क्वापि मर्त्यस्य तिर्यग्योनिग तस्य च ॥
क्रीडंति नकुलाः सर्पैर्मार्जाराः सह मूषकैः
sāraṃgā dvīpibhiḥ sārdhaṃ kākāśca saha kauśikaiḥ ||
bhartṛyajñaṃ sukhāsīnaṃ tatra gatvā tu te śubhe ||
procaturvinayopete kṛtāṃjalipuṭe sthite
||46||सारंगा द्वीपिभिः सार्धं काकाश्च सह कौशिकैः ॥
भर्तृयज्ञं सुखासीनं तत्र गत्वा तु ते शुभे ॥
प्रोचतुर्विनयोपेते कृतांजलिपुटे स्थिते
brāhmaṇyuvāca
ahaṃ sakhyā samaṃ yātā hyanayā rājakanyayā ||
tapo'rthe tava pādāṃte tadbrūhi tapaso vidhim
||47||अहं सख्या समं याता ह्यनया राजकन्यया ॥
तपोऽर्थे तव पादांते तद्ब्रूहि तपसो विधिम्
vadasva yena tatkṛtsnaṃ prakaromi mahāmate
||48||वदस्व येन तत्कृत्स्नं प्रकरोमि महामते
bhartṛyajña uvāca
ahaṃ te kathayiṣyāmi tapaścaryāvidhiṃ pṛthak ||
yena saṃprāpyate mokṣaḥ ki punastridaśālayaḥ
||49||अहं ते कथयिष्यामि तपश्चर्याविधिं पृथक् ॥
येन संप्राप्यते मोक्षः कि पुनस्त्रिदशालयः
cāṃdrāyaṇāni kṛcchrāṇi tathā sāṃtapanāni ca ||
ṣaṣṭhe kāle tathā bhojyaṃ dināṃtaritameva ca
||50||चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सांतपनानि च ॥
षष्ठे काले तथा भोज्यं दिनांतरितमेव च
brahmakūrcaṃ trirātraṃ ca ekabhaktamayācitam ||
tapodvārāṇi sarvāṇi kṛtānyetāni vedhasā
||51||ब्रह्मकूर्चं त्रिरात्रं च एकभक्तमयाचितम् ॥
तपोद्वाराणि सर्वाणि कृतान्येतानि वेधसा
svaśaktyā caiva kāryāṇi rāgadveṣavivarjitaiḥ ||
vāṃchitavyaṃ phalaṃ caiva sarveṣāmeva putrike ||
tataḥ siddhimavāpnoti yā sadā manasi sthitā
||52||स्वशक्त्या चैव कार्याणि रागद्वेषविवर्जितैः ॥
वांछितव्यं फलं चैव सर्वेषामेव पुत्रिके ॥
ततः सिद्धिमवाप्नोति या सदा मनसि स्थिता
samatvaṃ śatrumitrābhyāṃ tathā pā ṣāṇaratnayoḥ ||
yadā saṃjāyate citte tadā mokṣamavāpnuyāt
||53||समत्वं शत्रुमित्राभ्यां तथा पा षाणरत्नयोः ॥
यदा संजायते चित्ते तदा मोक्षमवाप्नुयात्
yo liṃgagrahaṇaṃ kṛtvā tataḥ kopaparo bhavet ||
tasya vṛthā hi tatsarvaṃ yathā bhasmahutaṃ tathā
||54||यो लिंगग्रहणं कृत्वा ततः कोपपरो भवेत् ॥
तस्य वृथा हि तत्सर्वं यथा भस्महुतं तथा
sūta uvāca
sā tathetipratijñāya brāhmaṇī sahitā tayā ||
ratnāvatyā jagāmātha kiṃciccaiva jalāśayam
||55||सा तथेतिप्रतिज्ञाय ब्राह्मणी सहिता तया ॥
रत्नावत्या जगामाथ किंचिच्चैव जलाशयम्
svacchodakena saṃpūrṇaṃ padminīṣaṃḍamaṃḍitam ||
tataścāṃdrāyaṇaṃ cakre tapasaḥ prathamaṃ vratam
||56||स्वच्छोदकेन संपूर्णं पद्मिनीषंडमंडितम् ॥
ततश्चांद्रायणं चक्रे तपसः प्रथमं व्रतम्
tataḥ kṛcchravrataṃ cakre tataḥ sāṃtapanaṃ ca sā ||
ṣaṣṭhānnakālabhojyā ca sā cābhūdvatsaratrayam
||57||ततः कृच्छ्रव्रतं चक्रे ततः सांतपनं च सा ॥
षष्ठान्नकालभोज्या च सा चाभूद्वत्सरत्रयम्
trirātropoṣaṇaṃ paścādyāvadvarṣatrayaṃ tathā ||
ekāntaropavāsaiśca sā'nayadvatsaratrayam
||58||त्रिरात्रोपोषणं पश्चाद्यावद्वर्षत्रयं तथा ॥
एकान्तरोपवासैश्च साऽनयद्वत्सरत्रयम्
hemaṃte jalamadhyasthā sā babhūva tapasvinī ||
paṃcāgnisādhakā grīṣme sā babhūva yaśasvinī
||59||हेमंते जलमध्यस्था सा बभूव तपस्विनी ॥
पंचाग्निसाधका ग्रीष्मे सा बभूव यशस्विनी
nirāśrayā'bhavatsādhvī varṣākāla upasthite ||
dhyāyamānā divānaktaṃ devadevaṃ janārdanam
||60||निराश्रयाऽभवत्साध्वी वर्षाकाल उपस्थिते ॥
ध्यायमाना दिवानक्तं देवदेवं जनार्दनम्
yadyadvrataṃ purā cakre brāhmaṇī sā ca suvratā ||
anyaṃ jalāśayaṃ prāpya sā taccakre nṛpātmajā ||
prītyā paramayā yuktā tadā sā dvijasa ttamāḥ
||61||यद्यद्व्रतं पुरा चक्रे ब्राह्मणी सा च सुव्रता ॥
अन्यं जलाशयं प्राप्य सा तच्चक्रे नृपात्मजा ॥
प्रीत्या परमया युक्ता तदा सा द्विजस त्तमाः
tato varṣaśataṃ sārdhaṃ phalāhārā babhūva sā ||
śīrṇaparṇāśanā paścāttāvanmātraṃ vyavasthitā
||62||ततो वर्षशतं सार्धं फलाहारा बभूव सा ॥
शीर्णपर्णाशना पश्चात्तावन्मात्रं व्यवस्थिता
tataścaiva jalāhārā yāvadvarṣaśatāni ṣaṭ ||
vāyubhakṣā babhūvātha sahasraṃ parivatsarān
||63||ततश्चैव जलाहारा यावद्वर्षशतानि षट् ॥
वायुभक्षा बभूवाथ सहस्रं परिवत्सरान्
yathāyathā tapaścakre sā kumārī dvijottamāḥ ||
tathātathā'bhavattasyāstejovṛddhiranuttamā
||64||यथायथा तपश्चक्रे सा कुमारी द्विजोत्तमाः ॥
तथातथाऽभवत्तस्यास्तेजोवृद्धिरनुत्तमा
etasminneva kāle tu bhagavāñchaśiśekharaḥ
||65||एतस्मिन्नेव काले तु भगवाञ्छशिशेखरः
gauryā saha prasannātmā tasyā gocaramāgataḥ ||
meghagaṃbhīrayā vācā tatovacanamabravīt
||66||गौर्या सह प्रसन्नात्मा तस्या गोचरमागतः ॥
मेघगंभीरया वाचा ततोवचनमब्रवीत्
vatse taponivṛttiṃ tvaṃ kuruṣva vacanānmama ||
prārthayasva mano'bhīṣṭaṃ yena sarvaṃ dadāmi te
||67||वत्से तपोनिवृत्तिं त्वं कुरुष्व वचनान्मम ॥
प्रार्थयस्व मनोऽभीष्टं येन सर्वं ददामि ते
brāhmaṇyuvāca
abhīṣṭametadevaṃ me yattvaṃ dṛṣṭo'si śaṃkara ||
svapne'pi darśanaṃ deva durlabhaṃ te nṛṇāṃ yataḥ
||68||अभीष्टमेतदेवं मे यत्त्वं दृष्टोऽसि शंकर ॥
स्वप्नेऽपि दर्शनं देव दुर्लभं ते नृणां यतः
bhagavānuvāca
na me syāddarśanaṃ vyarthaṃ kathaṃcitsutapasvini ||
tasmādvaraya bhadraṃ te varaṃ yena dadāmyaham
||69||न मे स्याद्दर्शनं व्यर्थं कथंचित्सुतपस्विनि ॥
तस्माद्वरय भद्रं ते वरं येन ददाम्यहम्
brāhmaṇyuvāca
eṣā me susakhī sādhvī rājaputrī yaśasvinī ||
khyātā ratnāvatīnāma prāṇebhyo'pigarīyasī
||70||एषा मे सुसखी साध्वी राजपुत्री यशस्विनी ॥
ख्याता रत्नावतीनाम प्राणेभ्योऽपिगरीयसी
mama tulyaṃ tapaścakre śūdrayonāvapi sthitā ||
nivartate tu yadyeṣā tapasastu nivartanam ||
karomyadya jagannātha tadahaṃ saṃśayaṃ vinā
||71||मम तुल्यं तपश्चक्रे शूद्रयोनावपि स्थिता ॥
निवर्तते तु यद्येषा तपसस्तु निवर्तनम् ॥
करोम्यद्य जगन्नाथ तदहं संशयं विना
asyāḥ snehena saṃtyakto mayā bhartā sureśvara ||
tasmāddeva varaṃ dehi tvamasyā manasi sthitam
||72||अस्याः स्नेहेन संत्यक्तो मया भर्ता सुरेश्वर ॥
तस्माद्देव वरं देहि त्वमस्या मनसि स्थितम्
sūta uvāca
tasyāstadvacanaṃ śrutvā bhagavāñchaśiśekharaḥ ||
abravīdrājaputrīṃ tāṃ meghagaṃbhīrayā girā ||
vatse madvacanādadya tapastvaṃ tyaktumarhasi
||73||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भगवाञ्छशिशेखरः ॥
अब्रवीद्राजपुत्रीं तां मेघगंभीरया गिरा ॥
वत्से मद्वचनादद्य तपस्त्वं त्यक्तुमर्हसि
varaṃ varaya kalyāṇi nityaṃ manasi saṃsthitam ||
adeyamapi dāsyāmi sāṃprataṃ tava bhāmini
||74||वरं वरय कल्याणि नित्यं मनसि संस्थितम् ॥
अदेयमपि दास्यामि सांप्रतं तव भामिनि
ratnāvatyuvāca
etajjalāśayaṃ puṇyaṃ padminīṣaṇḍa maṇḍitam
||75||एतज्जलाशयं पुण्यं पद्मिनीषण्ड मण्डितम्
yatraiṣā brāhmaṇī sādhvī nityaṃ ca tapasi sthitā ||
asyā nāmnā ca vikhyātiṃ tīrthametatprapadyatām
||76||यत्रैषा ब्राह्मणी साध्वी नित्यं च तपसि स्थिता ॥
अस्या नाम्ना च विख्यातिं तीर्थमेतत्प्रपद्यताम्
atra yaḥ kurute snānaṃ śraddhayā parayā yutaḥ ||
tasya bhūyātsadā vāso devadeva triviṣṭape au
||77||अत्र यः कुरुते स्नानं श्रद्धया परया युतः ॥
तस्य भूयात्सदा वासो देवदेव त्रिविष्टपे औ
madīyaṃ mama nāmnā tu śūdrāsaṃjñaṃ tu jāyatām ||
tasya tulyaprabhāvaṃ tu tīrthasya pratipadyatām
||78||मदीयं मम नाम्ना तु शूद्रासंज्ञं तु जायताम् ॥
तस्य तुल्यप्रभावं तु तीर्थस्य प्रतिपद्यताम्
āvābhyāṃ nityaśaḥ kāryaṃ kumāratve mahattapaḥ ||
ārādhyastvaṃ suraśreṣṭho vāṅmanaḥkarmabhistathā
||79||आवाभ्यां नित्यशः कार्यं कुमारत्वे महत्तपः ॥
आराध्यस्त्वं सुरश्रेष्ठो वाङ्मनःकर्मभिस्तथा
etasminneva kāle tu nirbhidya dharaṇītalam ||
liṃgaṃ māheśvaraṃ viprā niṣkrāṃtaṃ sūryasaṃnibham
||80||एतस्मिन्नेव काले तु निर्भिद्य धरणीतलम् ॥
लिंगं माहेश्वरं विप्रा निष्क्रांतं सूर्यसंनिभम्
tataḥ provāca te devaḥ svayameva maheśvaraḥ ||
tābhyāṃ sutapasā tuṣṭaḥ sādaraṃ bhaktavatsalaḥ
||81||ततः प्रोवाच ते देवः स्वयमेव महेश्वरः ॥
ताभ्यां सुतपसा तुष्टः सादरं भक्तवत्सलः
etattīrthadvayaṃ khyātaṃ trailokyepi bhaviṣyati ||
śūdrīnāma tvadīyaṃ tu brāhmaṇī ca sakhī tava
||82||एतत्तीर्थद्वयं ख्यातं त्रैलोक्येपि भविष्यति ॥
शूद्रीनाम त्वदीयं तु ब्राह्मणी च सखी तव
tīrthadvaye'pi yaḥ snātvā etasmiñchraddhayā'nvitaḥ ||
tvattaḥ padmāni saṃgṛhya asyāstoyaṃ ca nirmalam ||
etacca māmakaṃ liṃgaṃ snāpayitvā'rcayiṣyati
||83||तीर्थद्वयेऽपि यः स्नात्वा एतस्मिञ्छ्रद्धयाऽन्वितः ॥
त्वत्तः पद्मानि संगृह्य अस्यास्तोयं च निर्मलम् ॥
एतच्च मामकं लिंगं स्नापयित्वाऽर्चयिष्यति
paścātpadmaiścaturdaśyāṃ śuklāyāṃ somavāsare ||
caitre māsi ca saṃprāpte cirāyuḥ sa bhaviṣyati
||84||पश्चात्पद्मैश्चतुर्दश्यां शुक्लायां सोमवासरे ॥
चैत्रे मासि च संप्राप्ते चिरायुः स भविष्यति
sarvapāpavinirmukto yadyapi syātsupāpakṛt
||85||सर्वपापविनिर्मुक्तो यद्यपि स्यात्सुपापकृत्
evamuktvā sa bhagavāṃstataścādarśanaṃ gataḥ ||
tatra nityaṃ ca tapasi sthite sakhyāvubhāvapi
||86||एवमुक्त्वा स भगवांस्ततश्चादर्शनं गतः ॥
तत्र नित्यं च तपसि स्थिते सख्यावुभावपि
yāvatkalpaśataṃ tāvajjarāmaraṇavarji te ||
adyāpi gagane te ca dṛśyete tārakātmake
||87||यावत्कल्पशतं तावज्जरामरणवर्जि ते ॥
अद्यापि गगने ते च दृश्येते तारकात्मके
tataḥprabhṛti tatkhyātaṃ tīrthayugmaṃ dharātale ||
āgatyātha naro dūrāttābhyāṃ kṛtvā nimajjanam
||88||ततःप्रभृति तत्ख्यातं तीर्थयुग्मं धरातले ॥
आगत्याथ नरो दूरात्ताभ्यां कृत्वा निमज्जनम्
pūjayitvā tu talliṃgaṃ tato yāti divālayam ||
mahāpātakayukto'pi tatprabhāvādasaṃśayam
||89||पूजयित्वा तु तल्लिंगं ततो याति दिवालयम् ॥
महापातकयुक्तोऽपि तत्प्रभावादसंशयम्
etasminnaṃtare martye naṣṭā dharmasya ca kriyā ||
yajñadānakṛtā yā ca devārcanasamudbhavā
||90||एतस्मिन्नंतरे मर्त्ये नष्टा धर्मस्य च क्रिया ॥
यज्ञदानकृता या च देवार्चनसमुद्भवा
vyāptastathākhilaḥ svargo mānavaiḥ spardhayānvitaiḥ ||
sārdhaṃ devairvimānasthairapsarogaṇasevitaiḥ
||91||व्याप्तस्तथाखिलः स्वर्गो मानवैः स्पर्धयान्वितैः ॥
सार्धं देवैर्विमानस्थैरप्सरोगणसेवितैः
etasminneva kāle tu dharmarājaḥ samāyayau ||
yatra vedadhvanirbrahmā brahmalokaṃ samāśritaḥ
||92||एतस्मिन्नेव काले तु धर्मराजः समाययौ ॥
यत्र वेदध्वनिर्ब्रह्मा ब्रह्मलोकं समाश्रितः
abravīdduḥkhito dīnaḥ kṣiptvāgre patrakadvayam ||
ekaṃ pāpasamudbhūtamanyaddharmasamudbhavam
||93||अब्रवीद्दुःखितो दीनः क्षिप्त्वाग्रे पत्रकद्वयम् ॥
एकं पापसमुद्भूतमन्यद्धर्मसमुद्भवम्
citreṇa likhitaṃ yacca vicitreṇa tathā param ||
hāṭakeśvaraje kṣetre devatīrthayugaṃ sthitam
||94||चित्रेण लिखितं यच्च विचित्रेण तथा परम् ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे देवतीर्थयुगं स्थितम्
śūdrākhyaṃ brāhmaṇīnāma tathānyatpadmamaṃḍitam ||
tathā tatrāsti liṃgaṃ ca puṇyaṃ māheśvaraṃ mahat
||95||शूद्राख्यं ब्राह्मणीनाम तथान्यत्पद्ममंडितम् ॥
तथा तत्रास्ति लिंगं च पुण्यं माहेश्वरं महत्
trayāṇāmatha teṣāṃ ca prabhāvātsarvamānavāḥ ||
api pāpasamāyuktāḥ prayāṃti tridaśālayam
||96||त्रयाणामथ तेषां च प्रभावात्सर्वमानवाः ॥
अपि पापसमायुक्ताः प्रयांति त्रिदशालयम्
śūnyā me narakā jātāḥ sarve te rauravādayaḥ
||97||शून्या मे नरका जाताः सर्वे ते रौरवादयः
na kaścidyajanaṃ cakre na dānaṃ na ca tarpaṇam ||
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ
||98||न कश्चिद्यजनं चक्रे न दानं न च तर्पणम् ॥
देवतानां पितॄणां च मनुष्याणां विशेषतः
tasmānmukto mayā sarvo yo'dhikārastavodbhavaḥ ||
niyojayasva tatrānyaṃ kañcicchaktatamaṃ tataḥ
||99||तस्मान्मुक्तो मया सर्वो योऽधिकारस्तवोद्भवः ॥
नियोजयस्व तत्रान्यं कञ्चिच्छक्ततमं ततः
apramāṇaṃ sthitaṃ sarvametatpatradvayaṃ mama ||
tacchrutvā padmajaḥ prāha samānīya śatakratum
||100||अप्रमाणं स्थितं सर्वमेतत्पत्रद्वयं मम ॥
तच्छ्रुत्वा पद्मजः प्राह समानीय शतक्रतुम्
gatvā śīghratamaṃ martye tvaṃ śakra vacanānmama ||
hāṭakeśvaraje kṣetre tīrthadvayamanuttamam
||101||गत्वा शीघ्रतमं मर्त्ये त्वं शक्र वचनान्मम ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तीर्थद्वयमनुत्तमम्
śūdryākhyaṃ brāhmaṇītyeva yacca liṃgamanuttamam ||
tatrasthaṃ nāśaya kṣipraṃ kṛtvā pāṃsupravarṣaṇam
||102||शूद्र्याख्यं ब्राह्मणीत्येव यच्च लिंगमनुत्तमम् ॥
तत्रस्थं नाशय क्षिप्रं कृत्वा पांसुप्रवर्षणम्
sūta uvāca
tacchrutvā satvaraṃ śakro gatvā bhūmitalaṃ tataḥ ||
pāṃsubhiḥ pūrayāmāsa te tīrthe liṃgameva ca
||103||तच्छ्रुत्वा सत्वरं शक्रो गत्वा भूमितलं ततः ॥
पांसुभिः पूरयामास ते तीर्थे लिंगमेव च
adyāpi kalikāle'smindvābhyāṃ gṛhya sumṛttikām ||
snātvā ca tilakaṃ kāryaṃ sarvapāpaviśuddhaye
||104||अद्यापि कलिकालेऽस्मिन्द्वाभ्यां गृह्य सुमृत्तिकाम् ॥
स्नात्वा च तिलकं कार्यं सर्वपापविशुद्धये
caturdaśīdine prāpte somavāre ca saṃsthite ||
dvābhyāṃ yaḥ kurute śrāddhaṃ śraddhayā parayā yutaḥ ||
gayāśrāddhena kiṃ tasya manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt
||105||चतुर्दशीदिने प्राप्ते सोमवारे च संस्थिते ॥
द्वाभ्यां यः कुरुते श्राद्धं श्रद्धया परया युतः ॥
गयाश्राद्धेन किं तस्य मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi dvijottamāḥ ||
yathā sā brāhmaṇī jātā śūdrī cāpi tathāparā ||
yaścaitacchṛṇuyādbhaktyā paṭhedvā dvijasattamāḥ ||
so'pi taddinajātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ
||107||एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि द्विजोत्तमाः ॥
यथा सा ब्राह्मणी जाता शूद्री चापि तथापरा ॥
यश्चैतच्छृणुयाद्भक्त्या पठेद्वा द्विजसत्तमाः ॥
सोऽपि तद्दिनजात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः
evaṃ naro na kaḥ siddhastasya liṃgasya pūjanāt ||
cirāyuśca tathā jāto yathānyo nātra vidyate
||108||एवं नरो न कः सिद्धस्तस्य लिंगस्य पूजनात् ॥
चिरायुश्च तथा जातो यथान्यो नात्र विद्यते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śūdrībrāhmaṇītīrthadvayamāhātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭanavatyuttaraśatatamamo'dhyāyaḥ||