gomukhatīrthamāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
athānyadapi tatrāsti gomukhākhyaṃ suśobhanam ||
yadgovaktrātpurā labdhaṃ sarvapātakanāśanam
||1||अथान्यदपि तत्रास्ति गोमुखाख्यं सुशोभनम् ॥
यद्गोवक्त्रात्पुरा लब्धं सर्वपातकनाशनम्
purāsīdatra gopālaḥ kaścitkuṣṭhasamāvṛtaḥ ||
camatkārapuraṃ vipra atīva kṣāmatāṃ gataḥ
||2||पुरासीदत्र गोपालः कश्चित्कुष्ठसमावृतः ॥
चमत्कारपुरं विप्र अतीव क्षामतां गतः
kasyacittvatha kālasya tena mārgeṇa gokulam ||
madhyāhnasamaye prāptaṃ caṃdre citrāsamanvitaḥ
||3||कस्यचित्त्वथ कालस्य तेन मार्गेण गोकुलम् ॥
मध्याह्नसमये प्राप्तं चंद्रे चित्रासमन्वितः
ekādaśyāṃ tṛṣārttaṃ ca bhāskare vṛṣasaṃsthite ||
ekayāpi tato dhenvā tṛṇastambamatīva hi ||
nīlamālokitaṃ tatra dūrādetya praharṣitā
||4||एकादश्यां तृषार्त्तं च भास्करे वृषसंस्थिते ॥
एकयापि ततो धेन्वा तृणस्तम्बमतीव हि ॥
नीलमालोकितं तत्र दूरादेत्य प्रहर्षिता
dantairdrutaṃ samutpāṭya yāvadākarṣati dvijāḥ ||
tāvattajjaḍamārgeṇa toyadhārā vinirgatā
||5||दन्तैर्द्रुतं समुत्पाट्य यावदाकर्षति द्विजाः ॥
तावत्तज्जडमार्गेण तोयधारा विनिर्गता
athāsvādya tṛṇaṃ tasmāttṛṣārtā ca śanaiḥśanaiḥ ||
papau toyaṃ suviśrabdhā susvādu kṣīrasaṃnibham
||6||अथास्वाद्य तृणं तस्मात्तृषार्ता च शनैःशनैः ॥
पपौ तोयं सुविश्रब्धा सुस्वादु क्षीरसंनिभम्
tasyā vegena tattoyaṃ pibantyāstatrabhūtale ||
gartā jātā suvistīrṇā salilena samāvṛtā
||7||तस्या वेगेन तत्तोयं पिबन्त्यास्तत्रभूतले ॥
गर्ता जाता सुविस्तीर्णा सलिलेन समावृता
tato'nyāḥ śataśo gāvaḥ papustoyaṃ munirmalam ||
tṛṣārttāstaddvijaśreṣṭhāḥ pīyūṣarasasaṃnibham
||8||ततोऽन्याः शतशो गावः पपुस्तोयं मुनिर्मलम् ॥
तृषार्त्तास्तद्द्विजश्रेष्ठाः पीयूषरससंनिभम्
yathāyathā gatā gāvastatra toyaṃ pibaṃti tāḥ ||
sā gartā vaktrasaṃsparśādvṛddhiṃ yāti tathā tathā
||9||यथायथा गता गावस्तत्र तोयं पिबंति ताः ॥
सा गर्ता वक्त्रसंस्पर्शाद्वृद्धिं याति तथा तथा
tataśca gokule kṛtsne jāte tṛṣṇāvivarjite ||
gopālo'pi tṛṣārtastu tasmiṃstoye viveśa ca
||10||ततश्च गोकुले कृत्स्ने जाते तृष्णाविवर्जिते ॥
गोपालोऽपि तृषार्तस्तु तस्मिंस्तोये विवेश च
aṃgaṃ prakṣālya pītvāpo yāvanniṣkrāmati drutam ||
tāvatpaśyati gātraṃ svaṃ dvādaśārkasamaprabham
||11||अंगं प्रक्षाल्य पीत्वापो यावन्निष्क्रामति द्रुतम् ॥
तावत्पश्यति गात्रं स्वं द्वादशार्कसमप्रभम्
tato vismayamāpanno gatvā svīyaṃ niketanam ||
vṛtāṃtaṃ kathayāmāsa lokānāṃ purato'khilam
||12||ततो विस्मयमापन्नो गत्वा स्वीयं निकेतनम् ॥
वृतांतं कथयामास लोकानां पुरतोऽखिलम्
tṛṇastambaṃ yathā dhenvā tatrotpāṭya praśaktitaḥ ||
yathā vinirgataṃ toyaṃ yathā tenāvagāhitam
||13||तृणस्तम्बं यथा धेन्वा तत्रोत्पाट्य प्रशक्तितः ॥
यथा विनिर्गतं तोयं यथा तेनावगाहितम्
taddṛṣṭvā mānavāḥ sarve gatvā divyaṃ jalaṃ ca tat ||
vyādhigrastā viśeṣeṇa snānaṃ cakruḥ samāhitāḥ
||4||तद्दृष्ट्वा मानवाः सर्वे गत्वा दिव्यं जलं च तत् ॥
व्याधिग्रस्ता विशेषेण स्नानं चक्रुः समाहिताः
bhavaṃti ca vinirmuktā rogaiḥ pāpaiśca tatkṣaṇāt ||
apāpāśca punaryāṃti tatkṣaṇāttridivālayam
||15||भवंति च विनिर्मुक्ता रोगैः पापैश्च तत्क्षणात् ॥
अपापाश्च पुनर्यांति तत्क्षणात्त्रिदिवालयम्
tataḥprabhṛti tatkhyātaṃ tīrthaṃ gomukhasaṃjñitam ||
gomukhādbhūtale jātaṃ yataścaivaṃ dvijottamāḥ
||16||ततःप्रभृति तत्ख्यातं तीर्थं गोमुखसंज्ञितम् ॥
गोमुखाद्भूतले जातं यतश्चैवं द्विजोत्तमाः
atha bhītaḥ sahasrākṣastaddṛṣṭvā svargadāyakam ||
akleśena manuṣyāṇāṃ pūrayāmāsa pāṃsubhiḥ
||17||अथ भीतः सहस्राक्षस्तद्दृष्ट्वा स्वर्गदायकम् ॥
अक्लेशेन मनुष्याणां पूरयामास पांसुभिः
ṛṣaya ūcuḥ
kiṃ tatkāraṇamādiṣṭaṃ yena tattādṛśaṃ jalam ||
tasmātsthānādviniṣkrāṃtaṃ sūtaputra vadasva naḥ
||18||किं तत्कारणमादिष्टं येन तत्तादृशं जलम् ॥
तस्मात्स्थानाद्विनिष्क्रांतं सूतपुत्र वदस्व नः
sūta uvāca
atra pūrvaṃ tapastaptamambarīṣeṇa bhūbhujā ||
putra śokābhibhūtena toṣito garuḍadhvajaḥ
||19||अत्र पूर्वं तपस्तप्तमम्बरीषेण भूभुजा ॥
पुत्र शोकाभिभूतेन तोषितो गरुडध्वजः
tasya putraḥ suvikhyātaḥ suvarcā iti viśrutaḥ ||
eko babhūva vṛddhatve kathaṃciddvijasattamāḥ
||20||तस्य पुत्रः सुविख्यातः सुवर्चा इति विश्रुतः ॥
एको बभूव वृद्धत्वे कथंचिद्द्विजसत्तमाः
pūrvakarmavipākena sa bālo'pi ca tatsutaḥ ||
kuṣṭhavyādhisamākrāṃtaḥ pitṛmātṛsuduḥkhadaḥ
||21||पूर्वकर्मविपाकेन स बालोऽपि च तत्सुतः ॥
कुष्ठव्याधिसमाक्रांतः पितृमातृसुदुःखदः
atha tatkāmikaṃ kṣetraṃ sa gatvā pṛthivīpatiḥ ||
cakāra roganāśāya svaputrārthaṃ mahattapaḥ
||22||अथ तत्कामिकं क्षेत्रं स गत्वा पृथिवीपतिः ॥
चकार रोगनाशाय स्वपुत्रार्थं महत्तपः
tatastuṣṭiṃ gatastasya svayameva janārdanaḥ ||
pradāya darśanaṃ vākyaṃ tataḥ provāca sādaram
||23||ततस्तुष्टिं गतस्तस्य स्वयमेव जनार्दनः ॥
प्रदाय दर्शनं वाक्यं ततः प्रोवाच सादरम्
parituṣṭo'smi te vatsa tasmāccitte'bhivāṃchitam ||
prārthayasva prayacchāmi varaṃ putra na saṃśayaḥ
||24||परितुष्टोऽस्मि ते वत्स तस्माच्चित्तेऽभिवांछितम् ॥
प्रार्थयस्व प्रयच्छामि वरं पुत्र न संशयः
rājovāca
mamāyaṃ saṃmataḥ putro grastaḥ kuṣṭhena keśava ||
bālo'pi tatkuruṣvāsya kuṣṭhavyādhiparikṣayam
||25||ममायं संमतः पुत्रो ग्रस्तः कुष्ठेन केशव ॥
बालोऽपि तत्कुरुष्वास्य कुष्ठव्याधिपरिक्षयम्
śrībhagavānuvāca
eṣa āsītpurā rājā meghavāhanasaṃjñitaḥ ||
brahmaṇyaśca kṛtajñaśca sarvaśāstrārthapāragaḥ
||26||एष आसीत्पुरा राजा मेघवाहनसंज्ञितः ॥
ब्रह्मण्यश्च कृतज्ञश्च सर्वशास्त्रार्थपारगः
kasyacittvatha kālasya brāhmaṇo'nena ghātitaḥ ||
aṃtaḥpure niśākāle praviṣṭo jārakarmakṛta
||27||कस्यचित्त्वथ कालस्य ब्राह्मणोऽनेन घातितः ॥
अंतःपुरे निशाकाले प्रविष्टो जारकर्मकृत
atha paśyati yāvatsa prabhāte'bhyudite ravau ||
yajñopavītasaṃyuktastāvatsa dvijarūpadhṛk
||28||अथ पश्यति यावत्स प्रभातेऽभ्युदिते रवौ ॥
यज्ञोपवीतसंयुक्तस्तावत्स द्विजरूपधृक्
atha taṃ brāhmaṇaṃ matvā ghṛṇāviṣṭaḥ suduḥkhitaḥ ||
gatvā kāśīpurīṃ paścāttapaścakre samāhitaḥ
||29||अथ तं ब्राह्मणं मत्वा घृणाविष्टः सुदुःखितः ॥
गत्वा काशीपुरीं पश्चात्तपश्चक्रे समाहितः
rājye putraṃ samādhāya vairāgyaṃ paramaṃ gataḥ ||
niyato niyatāhāro bhikṣānnakṛtabhojanaḥ
||30||राज्ये पुत्रं समाधाय वैराग्यं परमं गतः ॥
नियतो नियताहारो भिक्षान्नकृतभोजनः
tataḥ kālena saṃprāpto yamasya sadanaṃ prati ||
vipāpmāpi ca cihnena yukto'yaṃ pṛthivīpatiḥ
||31||ततः कालेन संप्राप्तो यमस्य सदनं प्रति ॥
विपाप्मापि च चिह्नेन युक्तोऽयं पृथिवीपतिः
brahmaghātodbhavenaiva bālabhāve'pi saṃsthite ||
ye'tra kuṣṭhasamāyuktā dṛśyaṃte mānavā bhuvi ||
tairnūnaṃ brāhmaṇāghāto vihitaścānyajanmani
||32||ब्रह्मघातोद्भवेनैव बालभावेऽपि संस्थिते ॥
येऽत्र कुष्ठसमायुक्ता दृश्यंते मानवा भुवि ॥
तैर्नूनं ब्राह्मणाघातो विहितश्चान्यजन्मनि
hāṭakeśvaraje kṣetre yo gatvā śrāddhamācaret ||
pitṝṇāṃ caiva sarveṣāmanṛṇaḥ sa prajāyate ||
na brāhmaṇavadhādbāhyaṃ kuṣṭhavyādhiḥ prajāyate ||
etatsatyaṃ vijānīhi vadato mama bhūpate
||34||हाटकेश्वरजे क्षेत्रे यो गत्वा श्राद्धमाचरेत् ॥
पितॄणां चैव सर्वेषामनृणः स प्रजायते ॥
न ब्राह्मणवधाद्बाह्यं कुष्ठव्याधिः प्रजायते ॥
एतत्सत्यं विजानीहि वदतो मम भूपते
aṃbarīṣa uvāca
etadarthaṃ surādhīśa mayā tvaṃ pūjitaḥ prabho ||
prasanne tvayi deveśa nāsādhyaṃ vidyate bhuvi
||35||एतदर्थं सुराधीश मया त्वं पूजितः प्रभो ॥
प्रसन्ने त्वयि देवेश नासाध्यं विद्यते भुवि
evamuktastatastena bhagavānmadhusūdanaḥ ||
pātālajāhnavītoyaṃ sa sasmāra samādhinā
||36||एवमुक्तस्ततस्तेन भगवान्मधुसूदनः ॥
पातालजाह्नवीतोयं स सस्मार समाधिना
sā dhyātā sahasā tena viṣṇunā prabhaviṣṇunā ||
kṛtvā tu vivaraṃ sūkṣmaṃ viniṣkrāṃtā'tha tatkṣaṇāt
||37||सा ध्याता सहसा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
कृत्वा तु विवरं सूक्ष्मं विनिष्क्रांताऽथ तत्क्षणात्
tataḥ provāca vacanamaṃbarīṣaṃ caturbhujaḥ ||
nimajjatu sutaste'tra supuṇye jāhnavījale
||38||ततः प्रोवाच वचनमंबरीषं चतुर्भुजः ॥
निमज्जतु सुतस्तेऽत्र सुपुण्ये जाह्नवीजले
yena kuṣṭhavinirmuktastatkṣaṇādeva jāyate ||
tathā brahmavadhodbhūtaiḥ pātakairupapātakaiḥ
||39||येन कुष्ठविनिर्मुक्तस्तत्क्षणादेव जायते ॥
तथा ब्रह्मवधोद्भूतैः पातकैरुपपातकैः
etasminneva kāle tu samānīya sutaṃ nṛpaḥ ||
snāpayāmāsa tattoyaiḥ pratyakṣaṃ śārṅgadhanvanaḥ
||40||एतस्मिन्नेव काले तु समानीय सुतं नृपः ॥
स्नापयामास तत्तोयैः प्रत्यक्षं शार्ङ्गधन्वनः
tataḥ sa bālakaḥ sadyaḥ snātamātro dvijottamāḥ ||
kuṣṭhavyādhivinirmukto jāto bālārkasaṃnibhaḥ
||41||ततः स बालकः सद्यः स्नातमात्रो द्विजोत्तमाः ॥
कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो जातो बालार्कसंनिभः
tataḥ praṇamya taṃ devaṃ harṣeṇa mahatā'nvitaḥ ||
pitrā samaṃ jagāmātha svakīyaṃ bhavanaṃ dvijāḥ
||42||ततः प्रणम्य तं देवं हर्षेण महताऽन्वितः ॥
पित्रा समं जगामाथ स्वकीयं भवनं द्विजाः
tasmingate mahīpāle saputre tatkṣaṇāddhariḥ ||
tadraṃdhraṃ pūrayāmāsa yathā no vetti kaścana
||43||तस्मिन्गते महीपाले सपुत्रे तत्क्षणाद्धरिः ॥
तद्रंध्रं पूरयामास यथा नो वेत्ति कश्चन
etasmātkāraṇātpūrvaṃ tattoyaṃ sarvapāpahṛt ||
yadgomukhena bhūyo'pi bhūtale prakaṭīkṛtam
||44||एतस्मात्कारणात्पूर्वं तत्तोयं सर्वपापहृत् ॥
यद्गोमुखेन भूयोऽपि भूतले प्रकटीकृतम्
adyāpi tajjalasparśātsupavitro dharātale ||
yaḥ snānaṃ sūryavāreṇa kurute'rkodayaṃ prati ||
tasya nāśaṃ drutaṃ yāṃti galagaṃḍādikā iha
||49||अद्यापि तज्जलस्पर्शात्सुपवित्रो धरातले ॥
यः स्नानं सूर्यवारेण कुरुतेऽर्कोदयं प्रति ॥
तस्य नाशं द्रुतं यांति गलगंडादिका इह
vyādhayopi mahāraudrā dadrupāmā samudbhavāḥ ||
upasargodbhavāścaiva visphoṭakavicarcikā
||46||व्याधयोपि महारौद्रा दद्रुपामा समुद्भवाः ॥
उपसर्गोद्भवाश्चैव विस्फोटकविचर्चिका
niṣkāmastu punarmartyo yaḥ snānaṃ tatra bhaktitaḥ ||
kurute yāti lokaṃ sa devadevasya cakriṇaḥ
||47||निष्कामस्तु पुनर्मर्त्यो यः स्नानं तत्र भक्तितः ॥
कुरुते याति लोकं स देवदेवस्य चक्रिणः
yasmindine samānītā sā gaṃgā tatra viṣṇunā ||
tasmindine vṛṣe sūryaḥ sthitaścitrāsu caṃdramāḥ
||48||यस्मिन्दिने समानीता सा गंगा तत्र विष्णुना ॥
तस्मिन्दिने वृषे सूर्यः स्थितश्चित्रासु चंद्रमाः
tithiścaikādaśī caiva devadevasya śārṅgiṇaḥ ||
govaktreṇa tṛṇastaṃbaṃ yasmiṃścaiva tu vāsare ||
samākṛṣṭaṃ ca tatraiva yoga evaṃ vyavasthitaḥ
||49||तिथिश्चैकादशी चैव देवदेवस्य शार्ङ्गिणः ॥
गोवक्त्रेण तृणस्तंबं यस्मिंश्चैव तु वासरे ॥
समाकृष्टं च तत्रैव योग एवं व्यवस्थितः
tathānye'pi dine tasminyadi toyamavāpya ca ||
snānaṃ karoti sadbhaktyā tatphalaṃ so'pi cāpnuyāt
||50||तथान्येऽपि दिने तस्मिन्यदि तोयमवाप्य च ॥
स्नानं करोति सद्भक्त्या तत्फलं सोऽपि चाप्नुयात्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye gomukhatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma trinavatitamo'dhyāyaḥ || 93 ||