paraśurāmotpattivarṇanam
sūta uvāca
ṛcīko'pi samādāya puruṣairāptakāribhiḥ ||
tānaśvānprajagāmātha yatra gādhirvyavasthitaḥ
||1||ऋचीकोऽपि समादाय पुरुषैराप्तकारिभिः ॥
तानश्वान्प्रजगामाथ यत्र गाधिर्व्यवस्थितः
tasmai nivedayāmāsa kanyārthaṃ tānhayottamān ||
gādhistu tānpragṛhyātha yogyānvājimakhasya ca
||2||तस्मै निवेदयामास कन्यार्थं तान्हयोत्तमान् ॥
गाधिस्तु तान्प्रगृह्याथ योग्यान्वाजिमखस्य च
ekaikaṃ paramaṃ teṣāṃ sa jagāmātha pārthivaḥ ||
tatastāṃ pradadau tasmai kanyāṃ trailokyasundarīm
||3||एकैकं परमं तेषां स जगामाथ पार्थिवः ॥
ततस्तां प्रददौ तस्मै कन्यां त्रैलोक्यसुन्दरीम्
viprāgnisākṣisaṃbhūtāṃ gṛhyoktavidhinā nvitaḥ ||
tato vivāhe nirvṛtta ṛcīko munisattamaḥ
||4||विप्राग्निसाक्षिसंभूतां गृह्योक्तविधिना न्वितः ॥
ततो विवाहे निर्वृत्त ऋचीको मुनिसत्तमः
tasyāḥ saṃveśane caiva niṣkāmaḥ samapadyata ||
athābravīnnijāṃ bhāryāṃ niṣkāmaḥ saṃsthito muniḥ
||5||तस्याः संवेशने चैव निष्कामः समपद्यत ॥
अथाब्रवीन्निजां भार्यां निष्कामः संस्थितो मुनिः
ahaṃ yāsyāmi suśroṇi kānanaṃ tapasaḥ kṛte ||
tvaṃ prārthaya varaṃ kaṃcidyenābhīṣṭaṃ dadāmi te
||6||अहं यास्यामि सुश्रोणि काननं तपसः कृते ॥
त्वं प्रार्थय वरं कंचिद्येनाभीष्टं ददामि ते
sā śrutvā tasya tadvākyaṃ niṣkāmasya prajalpitam ||
vāṣpapūrṇekṣaṇā dīnā jagāma jananīṃ prati
||7||सा श्रुत्वा तस्य तद्वाक्यं निष्कामस्य प्रजल्पितम् ॥
वाष्पपूर्णेक्षणा दीना जगाम जननीं प्रति
provāca vacanaṃ tasya sā niṣkāmapate stadā ||
varadānaṃ tathā tena yathoktaṃ dvijasattamāḥ
||8||प्रोवाच वचनं तस्य सा निष्कामपते स्तदा ॥
वरदानं तथा तेन यथोक्तं द्विजसत्तमाः
atha śrutvaiva sā mātā yathā tajjalpitaṃ tayā ||
sutayā brāhmaṇaśreṣṭhāstato vacanamabravīt
||9||अथ श्रुत्वैव सा माता यथा तज्जल्पितं तया ॥
सुतया ब्राह्मणश्रेष्ठास्ततो वचनमब्रवीत्
yadyayaṃ putri te bhartā varaṃ yacchati vāṃchitam ||
tatprārthaya sutaṃ tasmādbrāhmaṇyena samanvitam
||10||यद्ययं पुत्रि ते भर्ता वरं यच्छति वांछितम् ॥
तत्प्रार्थय सुतं तस्माद्ब्राह्मण्येन समन्वितम्
madarthaṃ caikaputraṃ ca niḥśeṣakṣāttratejasā ||
saṃyuktaṃ yācaya śubhe viputrā'haṃ yataḥ sthitā
||11||मदर्थं चैकपुत्रं च निःशेषक्षात्त्रतेजसा ॥
संयुक्तं याचय शुभे विपुत्राऽहं यतः स्थिता
sā śrutvā jananīvākyamṛcīkaṃ prāpya suvratā ||
abravījjananī vākyaṃ sarvaṃ vistarato dvijāḥ
||12||सा श्रुत्वा जननीवाक्यमृचीकं प्राप्य सुव्रता ॥
अब्रवीज्जननी वाक्यं सर्वं विस्तरतो द्विजाः
sa tasyāśca vacaḥ śrutvā cakārātha carudvayam ||
putreṣṭiṃ vidhivatkṛtvā namaskṛtya svayaṃbhuvam
||13||स तस्याश्च वचः श्रुत्वा चकाराथ चरुद्वयम् ॥
पुत्रेष्टिं विधिवत्कृत्वा नमस्कृत्य स्वयंभुवम्
ekasminyojayāmāsa brāhmyaṃ tejo'khilaṃ ca saḥ ||
kṣātraṃ tejastathānyasminsakalaṃ dvijasattamāḥ
||14||एकस्मिन्योजयामास ब्राह्म्यं तेजोऽखिलं च सः ॥
क्षात्रं तेजस्तथान्यस्मिन्सकलं द्विजसत्तमाः
bhāryāyai pradadau pūrvaṃ brāhmyaṃ ca carumutta mam ||
abravītprāśayitvainamaśvatthāliṃganaṃ kuru
||15||भार्यायै प्रददौ पूर्वं ब्राह्म्यं च चरुमुत्त मम् ॥
अब्रवीत्प्राशयित्वैनमश्वत्थालिंगनं कुरु
tataḥ prāpsyasi satputraṃ brāhmyatejaḥsamanvitam ||
dvitīyaścaruko yaśca taṃ tvaṃ mātre nive daya
||16||ततः प्राप्स्यसि सत्पुत्रं ब्राह्म्यतेजःसमन्वितम् ॥
द्वितीयश्चरुको यश्च तं त्वं मात्रे निवे दय
abravīcca tatastāṃ tu ṛcīko munisattamaḥ ||
tvamenaṃ carukaṃ prāśya nyagrodhāliṃganaṃ kuru
||17||अब्रवीच्च ततस्तां तु ऋचीको मुनिसत्तमः ॥
त्वमेनं चरुकं प्राश्य न्यग्रोधालिंगनं कुरु
tataḥ prāpsyasi satputraṃ saṃyuktaṃ kṣātratejasā ||
niḥśeṣeṇa mahābhāge na me syādvacanaṃ vṛthā
||18||ततः प्राप्स्यसि सत्पुत्रं संयुक्तं क्षात्रतेजसा ॥
निःशेषेण महाभागे न मे स्याद्वचनं वृथा
evamuktvā ṛcīkastu sa visṛjya ca tejasī ||
suhṛṣṭo brāhmaṇaśreṣṭhaḥ svayaṃ ca mahito'bhavat
||19||एवमुक्त्वा ऋचीकस्तु स विसृज्य च तेजसी ॥
सुहृष्टो ब्राह्मणश्रेष्ठः स्वयं च महितोऽभवत्
te caiva tu gṛhe gatvā prahṛṣṭenāṃtarātmanā ||
ūcatuśca mithaste ca satyametadbhaviṣyati
||20||ते चैव तु गृहे गत्वा प्रहृष्टेनांतरात्मना ॥
ऊचतुश्च मिथस्ते च सत्यमेतद्भविष्यति
tato mātā sutāṃ prāha ātmārthe sakalo janaḥ ||
viśeṣaṃ kurute kṛtye sāmānye ca vyavasthite
||21||ततो माता सुतां प्राह आत्मार्थे सकलो जनः ॥
विशेषं कुरुते कृत्ये सामान्ये च व्यवस्थिते
tattavārthaṃ kṛto'nena yaścaruścārulocane ||
yastasminvihito'nena mantragrāmo bhaviṣyati ||
viśeṣeṇa mahābhāge satyametanmayoditam
||22||तत्तवार्थं कृतोऽनेन यश्चरुश्चारुलोचने ॥
यस्तस्मिन्विहितोऽनेन मन्त्रग्रामो भविष्यति ॥
विशेषेण महाभागे सत्यमेतन्मयोदितम्
tasmācca carukaṃ mahyaṃ tvaṃ gṛhāṇa śucismite ||
ātmīyaṃ mama yacchasva vṛkṣābhyāṃ ca viparyayaḥ ||
kriyatāṃ ca mahābhāge yena me syātsutottamaḥ
||23||तस्माच्च चरुकं मह्यं त्वं गृहाण शुचिस्मिते ॥
आत्मीयं मम यच्छस्व वृक्षाभ्यां च विपर्ययः ॥
क्रियतां च महाभागे येन मे स्यात्सुतोत्तमः
rājyakarmaṇi dakṣaśca śūraḥ parabalārdanaḥ ||
tvadīyo dvijamātro'pi tava tuṣṭiṃ kariṣyati
||24||राज्यकर्मणि दक्षश्च शूरः परबलार्दनः ॥
त्वदीयो द्विजमात्रोऽपि तव तुष्टिं करिष्यति
atha sā vijane proktā tayā mātrā yaśasvinī ||
akarodvyatyayaṃ vṛkṣe carau ca dvijasattamāḥ
||25||अथ सा विजने प्रोक्ता तया मात्रा यशस्विनी ॥
अकरोद्व्यत्ययं वृक्षे चरौ च द्विजसत्तमाः
tataḥ puṃsa vane snāte te śubhe cārulocane ||
dadhāte garbhamevātha bhartuḥ saṃyogataḥ kṣaṇāt
||26||ततः पुंस वने स्नाते ते शुभे चारुलोचने ॥
दधाते गर्भमेवाथ भर्तुः संयोगतः क्षणात्
tatastu garbhamāsādya sā ca trailokyasundarī ||
kṣāttreṇa tejasā yuktā tatkṣaṇātsamapadyata ||
mano rājye tataścakre hastyaśvārohaṇodbhave
||27||ततस्तु गर्भमासाद्य सा च त्रैलोक्यसुन्दरी ॥
क्षात्त्रेण तेजसा युक्ता तत्क्षणात्समपद्यत ॥
मनो राज्ये ततश्चक्रे हस्त्यश्वारोहणोद्भवे
yuddhavārttāstathā cakre devāsuragaṇodbhavāḥ ||
śṛṇoti ca tathā nityaṃ vilāseṣu mano dadhe ||
anuṣṭhānaṃ tataścakre manorājyasamudbhavam
||28||युद्धवार्त्तास्तथा चक्रे देवासुरगणोद्भवाः ॥
शृणोति च तथा नित्यं विलासेषु मनो दधे ॥
अनुष्ठानं ततश्चक्रे मनोराज्यसमुद्भवम्
piturgṛhātsamānīya jātyānaśvāṃstathā gajān ||
raktāni caiva vastrāṇi kāśmīrādyaṃ vilepanam ||
1 taddṛṣṭvā ceṣṭitaṃ tasyā rājyārhaṃ bahubhogadhṛk ||
brāhmaṇārhaiḥ parityaktaṃ samācāraiśca kṛtsnaśaḥ
||30||पितुर्गृहात्समानीय जात्यानश्वांस्तथा गजान् ॥
रक्तानि चैव वस्त्राणि काश्मीराद्यं विलेपनम् ॥
१ तद्दृष्ट्वा चेष्टितं तस्या राज्यार्हं बहुभोगधृक् ॥
ब्राह्मणार्हैः परित्यक्तं समाचारैश्च कृत्स्नशः
abravīcca tataḥ kruddho dhikpāpe kimidaṃ kṛtam ||
vyatyayo vihito nūnaṃ carukasya nagasya ca
||31||अब्रवीच्च ततः क्रुद्धो धिक्पापे किमिदं कृतम् ॥
व्यत्ययो विहितो नूनं चरुकस्य नगस्य च
tvayā pāpe prapaśyāmi yenedṛktava ceṣṭitam |
1 kṣatriyārhaṃ dvijācāraiḥ sakalaiḥ parivarjitam
||32||त्वया पापे प्रपश्यामि येनेदृक्तव चेष्टितम् ।
१ क्षत्रियार्हं द्विजाचारैः सकलैः परिवर्जितम्
cīravalkalasaṃtyaktaṃ snānajāpyavivarjitam ||
saṃyuktaṃ vividhairgandhairmṛganābhipuraḥsaraiḥ
||33||चीरवल्कलसंत्यक्तं स्नानजाप्यविवर्जितम् ॥
संयुक्तं विविधैर्गन्धैर्मृगनाभिपुरःसरैः
tava mātā śamasthā sā japahomaparāyaṇā ||
tīrthayātrāparā caiva vedaśravaṇalālasā
||34||तव माता शमस्था सा जपहोमपरायणा ॥
तीर्थयात्रापरा चैव वेदश्रवणलालसा
tasmātte kṣatriyaḥ putro bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||35||तस्मात्ते क्षत्रियः पुत्रो भविष्यति न संशयः
mātuśca brāhmaṇaśreṣṭho brahmacaryakathāparaḥ ||
bhaviṣyati sutaścihnairgarbhalakṣaṇasaṃbhavaiḥ
||36||मातुश्च ब्राह्मणश्रेष्ठो ब्रह्मचर्यकथापरः ॥
भविष्यति सुतश्चिह्नैर्गर्भलक्षणसंभवैः
yasmādudīritaḥ pūrvaṃ śloko'yaṃ śāstracintakaiḥ ||
yādṛśā dohadāḥ santi sagarbhāṇāṃ ca yoṣitām
||37||यस्मादुदीरितः पूर्वं श्लोकोऽयं शास्त्रचिन्तकैः ॥
यादृशा दोहदाः सन्ति सगर्भाणां च योषिताम्
tādṛgeva svabhāvena tāsāṃ putro'tra jāyate ||
saivamuktā bhayatrastā vepamānā kṛtāṃjaliḥ
||38||तादृगेव स्वभावेन तासां पुत्रोऽत्र जायते ॥
सैवमुक्ता भयत्रस्ता वेपमाना कृतांजलिः
bāṣpapūrṇekṣaṇā dīnā vākyametaduvāca ha ||
satyametatprabho vākyaṃ yattvayā samudāhṛtam
||39||बाष्पपूर्णेक्षणा दीना वाक्यमेतदुवाच ह ॥
सत्यमेतत्प्रभो वाक्यं यत्त्वया समुदाहृतम्
atītānāgataṃ vetti vinā liṃgairbhavāniha ||
tasmātkuru prasādaṃ me yathā syādbrāhmaṇaḥ sutaḥ ||
kṣatriyasya tu putrasya bhavānnārhaḥ kathaṃcana
||40||अतीतानागतं वेत्ति विना लिंगैर्भवानिह ॥
तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्याद्ब्राह्मणः सुतः ॥
क्षत्रियस्य तु पुत्रस्य भवान्नार्हः कथंचन
ṛcīka uvāca
yatkiṃcidbrahmatejaḥ syāttannyastaṃ te carau mayā ||
kṣāttraṃ tejaśca te māturvyatyayaṃ ca kathaṃcana ||
karomi vādhamo loke śāstra sya ca vyatikramam
||41||यत्किंचिद्ब्रह्मतेजः स्यात्तन्न्यस्तं ते चरौ मया ॥
क्षात्त्रं तेजश्च ते मातुर्व्यत्ययं च कथंचन ॥
करोमि वाधमो लोके शास्त्र स्य च व्यतिक्रमम्
patnyuvāca
yadyevaṃ bhṛguśārdūla mama pautro'tra yo bhavet ||
kṣāttraṃ tejo'khilaṃ tasya gātre bhūyā ttvayā''hṛtam
||42||यद्येवं भृगुशार्दूल मम पौत्रोऽत्र यो भवेत् ॥
क्षात्त्रं तेजोऽखिलं तस्य गात्रे भूया त्त्वयाऽऽहृतम्
putrastu brāhmaṇaśreṣṭho bhūyādabhyadhikastava
||43||पुत्रस्तु ब्राह्मणश्रेष्ठो भूयादभ्यधिकस्तव
ṛcīka uvāca
evaṃ bhavatu madvākyātputraste brāhmaṇaḥ śubhe ||
pautraḥ sudurddharaḥ saṃkhye saṃyuktaḥ kṣāttratejasā
||44||एवं भवतु मद्वाक्यात्पुत्रस्ते ब्राह्मणः शुभे ॥
पौत्रः सुदुर्द्धरः संख्ये संयुक्तः क्षात्त्रतेजसा
tataḥ satyaṃ varaṃ labdhvā prasannavadanā satī ||
māturnivedayāmāsa tatsarvaṃ kāṃta jalpitam
||45||ततः सत्यं वरं लब्ध्वा प्रसन्नवदना सती ॥
मातुर्निवेदयामास तत्सर्वं कांत जल्पितम्
tataḥ sā daśame māsi saṃprāpte gurudaivate ||
nakṣatre janayāmāsa putraṃ bālārkasannibham
||46||ततः सा दशमे मासि संप्राप्ते गुरुदैवते ॥
नक्षत्रे जनयामास पुत्रं बालार्कसन्निभम्
brāhmyā lakṣmyā samopetaṃ nidhānaṃ tapasāṃ śuci ||
jamadagniriti khyāto yo'sau trailokyaviśrutaḥ ||
tasya putrobhavatkhyāto rāmonāma mahāyaśāḥ
||47||ब्राह्म्या लक्ष्म्या समोपेतं निधानं तपसां शुचि ॥
जमदग्निरिति ख्यातो योऽसौ त्रैलोक्यविश्रुतः ॥
तस्य पुत्रोभवत्ख्यातो रामोनाम महायशाः
ekaviṃśatidā yena dharā niḥkṣatriyā kṛtā ||
kṣāttratejaḥprabhāvena pitāmahaprasādataḥ
||48||एकविंशतिदा येन धरा निःक्षत्रिया कृता ॥
क्षात्त्रतेजःप्रभावेन पितामहप्रसादतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasyā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye paraśurāmotpattivarṇanaṃnāma ṣaṭṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 166 ||