viṣṇupadītīrthotpattivarṇanam
sūta uvāca
tatra viṣṇupadaṃ nāma tīrthaṃ tīrthe śubhe sthitam ||
aparaṃ brāhmaṇaśreṣṭhāḥ sarvapātakanāśanam
||1||तत्र विष्णुपदं नाम तीर्थं तीर्थे शुभे स्थितम् ॥
अपरं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्
ayane dakṣiṇe prāpte yastatpūjya samāhitaḥ ||
nivedayettathātmānaṃ samyakchraddhāsamanvitaḥ
||2||अयने दक्षिणे प्राप्ते यस्तत्पूज्य समाहितः ॥
निवेदयेत्तथात्मानं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः
sa mṛto'pyayane yāmye tadviṣṇoḥ paramaṃ padam ||
prāpnoti nātra saṃdehastatprabhāvāddvijottamāḥ
||3||स मृतोऽप्ययने याम्ये तद्विष्णोः परमं पदम् ॥
प्राप्नोति नात्र संदेहस्तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः
tathā caivottare prāpte pūjayitvā yathāvidhi ||
samyaṅnivedayedbhaktyā ātmānaṃ yaḥ samāhitaḥ ||
so'pi viṣṇoḥ padaṃ puṇyaṃ prāpya saṃjāyate sukhī
||4||तथा चैवोत्तरे प्राप्ते पूजयित्वा यथाविधि ॥
सम्यङ्निवेदयेद्भक्त्या आत्मानं यः समाहितः ॥
सोऽपि विष्णोः पदं पुण्यं प्राप्य संजायते सुखी
ṛṣaya ūcuḥ
kathaṃ tatra padaṃ jātaṃ viṣṇoravyaktajanmanaḥ ||
kathaṃ nivedyate tatra samyagātmā' yanadvaye
||5||कथं तत्र पदं जातं विष्णोरव्यक्तजन्मनः ॥
कथं निवेद्यते तत्र सम्यगात्माऽ यनद्वये
tasmindṛṣṭe'thavā spṛṣṭe yatphalaṃ labhyate naraiḥ ||
tatsarvaṃ sūtaja brūhi paraṃ kautṛhalaṃ hi naḥ
||6||तस्मिन्दृष्टेऽथवा स्पृष्टे यत्फलं लभ्यते नरैः ॥
तत्सर्वं सूतज ब्रूहि परं कौतृहलं हि नः
sūta uvāca
balirbaddho yadā tena viṣṇunā prabhaviṣṇunā ||
tadā kramaistribhirvyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram
||7||बलिर्बद्धो यदा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
तदा क्रमैस्त्रिभिर्व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
hāṭakeśvaraje kṣetre saṃnyastaḥ prathamaḥ kramaḥ ||
maharloke dvitī yastu tadā tena mahātmanā
||8||हाटकेश्वरजे क्षेत्रे संन्यस्तः प्रथमः क्रमः ॥
महर्लोके द्विती यस्तु तदा तेन महात्मना
tṛtīyasya samudyogaṃ yadā cakre sa cakradhṛk ||
tadā bhinnaṃ dvijaśreṣṭhā brahmāṃḍaṃ laghutāṃ gatam
||9||तृतीयस्य समुद्योगं यदा चक्रे स चक्रधृक् ॥
तदा भिन्नं द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मांडं लघुतां गतम्
pādāgreṇātha saṃbhinne brahmāṃḍe nirmalaṃ jalam ||
aṃguṣṭhāgreṇa saṃprāptaṃ krameṇa dharaṇītale
||10||पादाग्रेणाथ संभिन्ने ब्रह्मांडे निर्मलं जलम् ॥
अंगुष्ठाग्रेण संप्राप्तं क्रमेण धरणीतले
brahmalokaṃ tadā kṛtsnaṃ plāvayitvā jalaṃ hi tat ||
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ kundendusadṛśadyuti ||
matsyakacchapasaṃkīrṇaṃ grāhayūthaiḥ samākulam
||11||ब्रह्मलोकं तदा कृत्स्नं प्लावयित्वा जलं हि तत् ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशं कुन्देन्दुसदृशद्युति ॥
मत्स्यकच्छपसंकीर्णं ग्राहयूथैः समाकुलम्
tataḥ prabhṛti sā loke gaṃgā viṣṇupadī smṛtā ||
pavitramapi tatkṣetraṃ nayantī sā pavitratām
||12||ततः प्रभृति सा लोके गंगा विष्णुपदी स्मृता ॥
पवित्रमपि तत्क्षेत्रं नयन्ती सा पवित्रताम्
evaṃ viṣṇoḥ padaṃ tatra saṃjātaṃ munisattamāḥ ||
sarvapāpaharaṃ puṃsāṃ tadā viṣṇupadī smṛtā
||13||एवं विष्णोः पदं तत्र संजातं मुनिसत्तमाः ॥
सर्वपापहरं पुंसां तदा विष्णुपदी स्मृता
yastasyāṃ śraddhayā yuktaḥ snānaṃ kṛtvā yathoditam ||
sparśayettatpadaṃ viṣṇoḥ sa yāti paramaṃ padam
||14||यस्तस्यां श्रद्धया युक्तः स्नानं कृत्वा यथोदितम् ॥
स्पर्शयेत्तत्पदं विष्णोः स याति परमं पदम्
yastatrakurute śrāddhaṃ samyakchraddhāsamanvitaḥ ||
snātvā viṣṇupadītoye gayāśrāddhaphalaṃ labhet
||15||यस्तत्रकुरुते श्राद्धं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥
स्नात्वा विष्णुपदीतोये गयाश्राद्धफलं लभेत्
māghamāse naraḥ snānaṃ prātarutthāya tatra yaḥ ||
karoti satataṃ martyaḥ sa prayāgaphalaṃ labhet
||16||माघमासे नरः स्नानं प्रातरुत्थाय तत्र यः ॥
करोति सततं मर्त्यः स प्रयागफलं लभेत्
athavā vatsaraṃ yāvatkṣaṇaṃ kṛtvātra bhaktitaḥ ||
tatra snānaṃ ca yaḥ kuryātsa muktiṃ labhate naraḥ
||17||अथवा वत्सरं यावत्क्षणं कृत्वात्र भक्तितः ॥
तत्र स्नानं च यः कुर्यात्स मुक्तिं लभते नरः
yasyāsthīni jale tatra kṣipyaṃte manujasya ca ||
api pāpa samācāraḥ sa prāpnoti parāṃ gatim
||18||यस्यास्थीनि जले तत्र क्षिप्यंते मनुजस्य च ॥
अपि पाप समाचारः स प्राप्नोति परां गतिम्
api pakṣipataṃgā ye paśavaḥ kṛmayo mṛgāḥ ||
praviṣṭāḥ salile tasmiṃstṛṣārtā bhaktivarjitāḥ
||19||अपि पक्षिपतंगा ये पशवः कृमयो मृगाः ॥
प्रविष्टाः सलिले तस्मिंस्तृषार्ता भक्तिवर्जिताः
te'pi pāpavinirmuktā dehāṃte cātidurlabham ||
cakriṇastatpadaṃ yāṃti jarāmaraṇavarjitam
||20||तेऽपि पापविनिर्मुक्ता देहांते चातिदुर्लभम् ॥
चक्रिणस्तत्पदं यांति जरामरणवर्जितम्
kiṃ punaḥ śraddhayopetāḥ parvakāla upasthite ||
dattvā dānaṃ dvijendrāṇāṃ narā vedavidāṃ dvijāḥ
||21||किं पुनः श्रद्धयोपेताः पर्वकाल उपस्थिते ॥
दत्त्वा दानं द्विजेन्द्राणां नरा वेदविदां द्विजाः
tatra gāthā purā gītā nāradena maharṣiṇā ||
viṣṇupadyāḥ samālokya prabhāvaṃ pāpanāśanam
||22||तत्र गाथा पुरा गीता नारदेन महर्षिणा ॥
विष्णुपद्याः समालोक्य प्रभावं पापनाशनम्
kiṃ vratairniyamairvāpi tapobhirvividhairmakhaiḥ ||
kṛtairviṣṇupadītoye saṃsthite dharaṇītale
||23||किं व्रतैर्नियमैर्वापि तपोभिर्विविधैर्मखैः ॥
कृतैर्विष्णुपदीतोये संस्थिते धरणीतले
ekaḥ sarveṣu tīrtheṣu snānaṃ martyaḥ samācaret ||
eko viṣṇupadītoye snāti dvābhyāṃ samaṃ phalam
||24||एकः सर्वेषु तीर्थेषु स्नानं मर्त्यः समाचरेत् ॥
एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्
eko dānāni sarvāṇi brāhmaṇebhyaḥ prayacchati ||
eko viṣṇupadītoye snāti dvābhyāṃ samaṃ hi tat
||25||एको दानानि सर्वाणि ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति ॥
एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं हि तत्
pañcāgnisādhako grīṣme varṣāsvākāśamāśritaḥ ||
jalāśrayaśca hemaṃta ekaḥ syātpuruṣaḥ kṣitau
||26||पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशमाश्रितः ॥
जलाश्रयश्च हेमंत एकः स्यात्पुरुषः क्षितौ
anyo viṣṇupadītoye snātvā viṣṇupadaṃ spṛśet ||
tāvubhāvapi nirdiṣṭau samau puruṣasattamau
||27||अन्यो विष्णुपदीतोये स्नात्वा विष्णुपदं स्पृशेत् ॥
तावुभावपि निर्दिष्टौ समौ पुरुषसत्तमौ
ekāṃtaropavāsī ya ekaḥ syājjīvitāvadhi ||
ekoviṣṇupadītoye snāti dvābhyāṃ samaṃ phalam
||28||एकांतरोपवासी य एकः स्याज्जीवितावधि ॥
एकोविष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्
trirātropoṣitastveko yāvadvarṣaśataṃ naraḥ ||
eko viṣṇupadītoye snāti dvābhyāṃ samaṃ phalam
||29||त्रिरात्रोपोषितस्त्वेको यावद्वर्षशतं नरः ॥
एको विष्णुपदीतोये स्नाति द्वाभ्यां समं फलम्
sūta uvāca
evamuktvā muniśreṣṭho nārado dvijasattamāḥ ||
virarāma munīnāṃ sa bahūnāṃ purato'sakṛt
||30||एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदो द्विजसत्तमाः ॥
विरराम मुनीनां स बहूनां पुरतोऽसकृत्
tasmātsarva prayatnena snānaṃ tatra samācareta ||
saṃspṛśecca padaṃ viṣṇorya icchecchreya ātmanaḥ
||31||तस्मात्सर्व प्रयत्नेन स्नानं तत्र समाचरेत ॥
संस्पृशेच्च पदं विष्णोर्य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः
ṛṣaya ūcuḥ
yadetadbhavatā proktamātmānaṃ vinivedayet ||
viṣṇoḥ padasya saṃprāpte ayane dakṣiṇottare
||32||यदेतद्भवता प्रोक्तमात्मानं विनिवेदयेत् ॥
विष्णोः पदस्य संप्राप्ते अयने दक्षिणोत्तरे
tatkena vidhinā sūta mantraiśca vada satvaram ||
vayaṃ yena ca tatkurmaḥ sarvaṃ bhaktisamanvitāḥ
||33||तत्केन विधिना सूत मन्त्रैश्च वद सत्वरम् ॥
वयं येन च तत्कुर्मः सर्वं भक्तिसमन्विताः
sūta uvāca
dakṣiṇe cottare cāpi saṃprāpte cāyanadvaye ||
pūjayitvā padaṃ viṣṇorimaṃ mantramudīrayet
||34||दक्षिणे चोत्तरे चापि संप्राप्ते चायनद्वये ॥
पूजयित्वा पदं विष्णोरिमं मन्त्रमुदीरयेत्
ṣaṇmāsābhyaṃtare mṛtyuryadyakasmādbhavenmama ||
tatte padaṃ gatirme syādahaṃ te bhṛtyatāṃ gataḥ
||35||षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्यद्यकस्माद्भवेन्मम ॥
तत्ते पदं गतिर्मे स्यादहं ते भृत्यतां गतः
evaṃ procya hariṃ paścātpūjayedbrāhmaṇāṃstataḥ ||
atha taiḥ samamaśnīyāttataḥ prāpnoti sadgatim
||36||एवं प्रोच्य हरिं पश्चात्पूजयेद्ब्राह्मणांस्ततः ॥
अथ तैः सममश्नीयात्ततः प्राप्नोति सद्गतिम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye viṣṇupadītīrthotpattivarṇanaṃnāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||