evaṃ sarveṣu tīrtheṣu saṃsthiteṣu dvijottamāḥ
sūta uvāca
evaṃ sarveṣu tīrtheṣu saṃsthiteṣu dvijottamāḥ ||
tatkṣetraṃ khyātimāpannaṃ samaste dharaṇītale
||1||एवं सर्वेषु तीर्थेषु संस्थितेषु द्विजोत्तमाः ॥
तत्क्षेत्रं ख्यातिमापन्नं समस्ते धरणीतले
samastebhyastato'dūrānmunayaḥ śaṃsitavratāḥ ||
saṃśrayaṃti tato bhūpāstapo'rthaṃ jarayā'nvitāḥ
||2||समस्तेभ्यस्ततोऽदूरान्मुनयः शंसितव्रताः ॥
संश्रयंति ततो भूपास्तपोऽर्थं जरयाऽन्विताः
tathā te liṃgino dāntāḥ siddhikāmāḥ samaṃtataḥ ||
samāśrayaṃti tatkṣetraṃ savartīrthasamā śrayam
||3||तथा ते लिंगिनो दान्ताः सिद्धिकामाः समंततः ॥
समाश्रयंति तत्क्षेत्रं सवर्तीर्थसमा श्रयम्
tatra siddheśvaraṃnāma liṃgamasti dvijottamāḥ ||
sarvasiddhipradaṃ nṛṇāṃ svayaṃ siddhipradāyakam
||4||तत्र सिद्धेश्वरंनाम लिंगमस्ति द्विजोत्तमाः ॥
सर्वसिद्धिप्रदं नृणां स्वयं सिद्धिप्रदायकम्
nirvidya bhūtale śarvaḥ sarvavyāpī sadā śivaḥ ||
hāṭakeśvarasaṃjñe'sminkṣetre devaḥ svayaṃ sthitaḥ
||5||निर्विद्य भूतले शर्वः सर्वव्यापी सदा शिवः ॥
हाटकेश्वरसंज्ञेऽस्मिन्क्षेत्रे देवः स्वयं स्थितः
liṃgarūpeṇa bhagavānprādurbhūtaḥ svayaṃ haraḥ ||
smaraṇāddarśanāccaiva sarvasiddhipradaḥ sadā
||6||लिंगरूपेण भगवान्प्रादुर्भूतः स्वयं हरः ॥
स्मरणाद्दर्शनाच्चैव सर्वसिद्धिप्रदः सदा
siddhenārādhito yasmāttasmātsiddheśvaraḥ smṛtaḥ ||
tasyaiva varadānāddhi atraivāvasthito haraḥ
||7||सिद्धेनाराधितो यस्मात्तस्मात्सिद्धेश्वरः स्मृतः ॥
तस्यैव वरदानाद्धि अत्रैवावस्थितो हरः
yastaṃ paśyati sadbhaktyā śuciḥ spṛśati vā naraḥ ||
vāṃchitaṃ labhate sadyo yadyapi syātsudurlabham
||8||यस्तं पश्यति सद्भक्त्या शुचिः स्पृशति वा नरः ॥
वांछितं लभते सद्यो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
tatra siddhiṃ gatāḥ pūrvaṃ śataśaḥ puruṣā bhuvi ||
darśanātsparśanāccānye praṇāmādapare narāḥ
||9||तत्र सिद्धिं गताः पूर्वं शतशः पुरुषा भुवि ॥
दर्शनात्स्पर्शनाच्चान्ये प्रणामादपरे नराः
dakṣiṇāmūrtimāsādya mantraṃ tasya ṣaḍakṣaram ||
yo japecchraddhayopetastasyāyuḥ saṃpravardhate
||10||दक्षिणामूर्तिमासाद्य मन्त्रं तस्य षडक्षरम् ॥
यो जपेच्छ्रद्धयोपेतस्तस्यायुः संप्रवर्धते
yāvatsaṃkhyaṃ japenmatraṃ tāvatsaṃkhyānyahāni saḥ ||
āyuṣaḥ parato martyo jīvate nātra saṃśayaḥ
||11||यावत्संख्यं जपेन्मत्रं तावत्संख्यान्यहानि सः ॥
आयुषः परतो मर्त्यो जीवते नात्र संशयः
ṛṣaya ūcuḥ
atyāścaryamidaṃ sūta yattvayā parikīrtitam ||
āyuṣo'pyadhikaṃ martyo jīvate yadi mānavaḥ
||12||अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥
आयुषोऽप्यधिकं मर्त्यो जीवते यदि मानवः
sūta uvāca
atra vaḥ kīrtayiṣyāmi svayameva mayā śrutam ||
vadatastatsamuddiśya yadvatsasya mahātmanaḥ
||13||अत्र वः कीर्तयिष्यामि स्वयमेव मया श्रुतम् ॥
वदतस्तत्समुद्दिश्य यद्वत्सस्य महात्मनः
purā me vasamānasya purato'tra piturgṛhe ||
āyātaḥ sa munistatra vatso nāma mahādyutiḥ
||14||पुरा मे वसमानस्य पुरतोऽत्र पितुर्गृहे ॥
आयातः स मुनिस्तत्र वत्सो नाम महाद्युतिः
vahamāno yuvāvasthāṃ dvādaśārkasamadyutiḥ ||
aṃgaiḥ sarvaistu rūpāḍhyaḥ kāmadeva ivāparaḥ
||15||वहमानो युवावस्थां द्वादशार्कसमद्युतिः ॥
अंगैः सर्वैस्तु रूपाढ्यः कामदेव इवापरः
matpitrā sa tadā dṛṣṭastato bhaktyā'bhivāditaḥ ||
arghyaṃ dattvā tataḥ prokto viśrāṃto vinayena ca
||16||मत्पित्रा स तदा दृष्टस्ततो भक्त्याऽभिवादितः ॥
अर्घ्यं दत्त्वा ततः प्रोक्तो विश्रांतो विनयेन च
svāgataṃ tava vipreṃdra kutastvamiha cāgataḥ ||
ādeśo dīyatāṃ mahyaṃ kiṃ karomi yathocitam
||17||स्वागतं तव विप्रेंद्र कुतस्त्वमिह चागतः ॥
आदेशो दीयतां मह्यं किं करोमि यथोचितम्
vatsa uvāca
tavāśramapade sūta cāturmāsyasamudbhavam ||
kartumicchāmyanuṣṭhānaṃ śuśrūṣāṃ cetkaroṣi me
||18||तवाश्रमपदे सूत चातुर्मास्यसमुद्भवम् ॥
कर्तुमिच्छाम्यनुष्ठानं शुश्रूषां चेत्करोषि मे
lomaharṣaṇa uvāca
evaṃ vipra kariṣyāmi tavādeśamasaṃśayam ||
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yastvaṃ me gṛhamāgataḥ
||19||एवं विप्र करिष्यामि तवादेशमसंशयम् ॥
धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्त्वं मे गृहमागतः
evamuktātha māmāha sa pitā dvijasattamāḥ ||
tvayā vatsasya kartavyā śuśrūṣā nityameva hi
||20||एवमुक्ताथ मामाह स पिता द्विजसत्तमाः ॥
त्वया वत्सस्य कर्तव्या शुश्रूषा नित्यमेव हि
tato'haṃ vinayopetastasya kṛtyāni kṛtsnaśaḥ ||
karomi sa ca me rātrau citrāḥ kīrtayate kathāḥ
||21||ततोऽहं विनयोपेतस्तस्य कृत्यानि कृत्स्नशः ॥
करोमि स च मे रात्रौ चित्राः कीर्तयते कथाः
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ devadānavarakṣasām ||
dvīpānāṃ parvatānāṃ ca svayaṃ dṛṣṭvā sahasraśaḥ
||22||राजर्षीणां पुराणानां देवदानवरक्षसाम् ॥
द्वीपानां पर्वतानां च स्वयं दृष्ट्वा सहस्रशः
ekadā tu mayā pṛṣṭaḥ kathāṃte prāpya kautukam ||
vismayāviṣṭacittena sa dvijo dvijasattamāḥ
||23||एकदा तु मया पृष्टः कथांते प्राप्य कौतुकम् ॥
विस्मयाविष्टचित्तेन स द्विजो द्विजसत्तमाः
bhagavansukumāraṃ te śarīraṃ prathamaṃ vayaḥ ||
dvīpānāṃ ca karoṣi tvaṃ kathāścitrāḥ pṛthakpṛthak
||24||भगवन्सुकुमारं ते शरीरं प्रथमं वयः ॥
द्वीपानां च करोषि त्वं कथाश्चित्राः पृथक्पृथक्
kathaṃ sarvaṃ dharāpṛṣṭhaṃ sasamudraṃ nirīkṣitam ||
svalpena vayasā tāta ( ?) vistarato vada
||25||कथं सर्वं धरापृष्ठं ससमुद्रं निरीक्षितम् ॥
स्वल्पेन वयसा तात ( ?) विस्तरतो वद
tvayā ye kīrtitā dvīpāḥ samudrāḥ parvatāstathā ||
manasāpi na śakyāste gantuṃ martyaiḥ kathaṃcana
||26||त्वया ये कीर्तिता द्वीपाः समुद्राः पर्वतास्तथा ॥
मनसापि न शक्यास्ते गन्तुं मर्त्यैः कथंचन
atra kautūhalaṃ jātamaśraddheyaṃ vacastathā ||
śrutvā śraddheyavākyasya tasmātsatyaṃ prakīrtaya
||27||अत्र कौतूहलं जातमश्रद्धेयं वचस्तथा ॥
श्रुत्वा श्रद्धेयवाक्यस्य तस्मात्सत्यं प्रकीर्तय
tapasaḥ kiṃ prabhāvo'yaṃ kiṃ vā maṃtraparākramaḥ ||
yena pṛthvītalaṃ kṛtsnaṃ tvayā dṛṣṭaṃ munīśvara
||28||तपसः किं प्रभावोऽयं किं वा मंत्रपराक्रमः ॥
येन पृथ्वीतलं कृत्स्नं त्वया दृष्टं मुनीश्वर
kiṃ vā devaprasādastu tavauṣadhikṛto'thavā ||
tacca puṇyatamaṃ tāta tvaṃ me brūhi savistaram
||29||किं वा देवप्रसादस्तु तवौषधिकृतोऽथवा ॥
तच्च पुण्यतमं तात त्वं मे ब्रूहि सविस्तरम्
atha māṃ sa muniḥ prāha vihasya munisattamāḥ ||
satyametattvayā jñātaṃ mama maṃtraparākramam
||30||अथ मां स मुनिः प्राह विहस्य मुनिसत्तमाः ॥
सत्यमेतत्त्वया ज्ञातं मम मंत्रपराक्रमम्
sadāhamaṣṭasaṃyuktaṃ sahasraṃ śivasannidhau ||
japāmi śivamaṃtrasya ṣaḍakṣaramitasya ca
||31||सदाहमष्टसंयुक्तं सहस्रं शिवसन्निधौ ॥
जपामि शिवमंत्रस्य षडक्षरमितस्य च
trikālaṃ tena me jātaṃ susthiraṃ yauvanaṃ mune ||
atītānāgataṃ jñānaṃ jīvitaṃ ca sukhodayam
||32||त्रिकालं तेन मे जातं सुस्थिरं यौवनं मुने ॥
अतीतानागतं ज्ञानं जीवितं च सुखोदयम्
mama varṣasahasrāṇi bahūni prayutāni ca ||
saṃjātāni mahābhāga dṛśyate prathamaṃ vayaḥ
||33||मम वर्षसहस्राणि बहूनि प्रयुतानि च ॥
संजातानि महाभाग दृश्यते प्रथमं वयः
atra te kīrtayiṣyāmi vistareṇa mahāmate ||
yathā siddhirmayā prāptā prasādācchaṃkarasya ca
||34||अत्र ते कीर्तयिष्यामि विस्तरेण महामते ॥
यथा सिद्धिर्मया प्राप्ता प्रसादाच्छंकरस्य च
ahaṃ hi brāhmaṇo nāmnā vatsaḥ khyāto mahītale ||
nānāśāstrakṛtābhyāsaḥ purā''saṃ vedapāragaḥ
||35||अहं हि ब्राह्मणो नाम्ना वत्सः ख्यातो महीतले ॥
नानाशास्त्रकृताभ्यासः पुराऽऽसं वेदपारगः
etasminneva kāle tu menakā ca varāpsarāḥ ||
vasaṃtasamaye prāptā martyaloke yadṛcchayā
||36||एतस्मिन्नेव काले तु मेनका च वराप्सराः ॥
वसंतसमये प्राप्ता मर्त्यलोके यदृच्छया
sā gatā bhramamāṇātha kāmyakaṃnāma tadvanam ||
mattakokilanādāḍhyaṃ manojñadrumasaṃ kulam
||37||सा गता भ्रममाणाथ काम्यकंनाम तद्वनम् ॥
मत्तकोकिलनादाढ्यं मनोज्ञद्रुमसं कुलम्
yatrāste muniśārdūlo devarāta iti smṛtaḥ ||
vratasvādhyāyasaṃpannastapasā dhvastakilviṣaḥ
||38||यत्रास्ते मुनिशार्दूलो देवरात इति स्मृतः ॥
व्रतस्वाध्यायसंपन्नस्तपसा ध्वस्तकिल्विषः
upaviṣṭo nadītīre devatārccāparāyaṇaḥ ||
śraddhayā parayā yukta ekākī nirjane vane
||39||उपविष्टो नदीतीरे देवतार्च्चापरायणः ॥
श्रद्धया परया युक्त एकाकी निर्जने वने
atha sā paśyatastasya vivastrā prāviśajjalam ||
divyarūpasamopetā gharmārtā varavarṇinī
||40||अथ सा पश्यतस्तस्य विवस्त्रा प्राविशज्जलम् ॥
दिव्यरूपसमोपेता घर्मार्ता वरवर्णिनी
atha tasya munīṃdrasya retaścaskanda tatkṣaṇāt ||
dṛṣṭvā tāṃ cārusarvāṃgīṃ jalamadhyaṃ samāśritām
||41||अथ तस्य मुनींद्रस्य रेतश्चस्कन्द तत्क्षणात् ॥
दृष्ट्वा तां चारुसर्वांगीं जलमध्यं समाश्रिताम्
etasminnaṃtare prāptā sāraṃgī supipāsitā ||
jalamiśraṃ tayā retaḥ pītaṃ sarvamaśeṣataḥ
||42||एतस्मिन्नंतरे प्राप्ता सारंगी सुपिपासिता ॥
जलमिश्रं तया रेतः पीतं सर्वमशेषतः
atha sā'pi dadhe garbhaṃ mānuṣaṃ vai prabhāvataḥ ||
amogharetaso māse suṣuve daśame tataḥ
||43||अथ साऽपि दधे गर्भं मानुषं वै प्रभावतः ॥
अमोघरेतसो मासे सुषुवे दशमे ततः
janayāmāsa dīptāṃgī kanyāṃ padmadalekṣaṇām ||
tasminneva jale puṇye devarātāśramaṃ prati
||44||जनयामास दीप्तांगी कन्यां पद्मदलेक्षणाम् ॥
तस्मिन्नेव जले पुण्ये देवराताश्रमं प्रति
atha tāṃ sa munirjñātvā svajñānena svavīryajām ||
kṛpayā parayāviṣṭo jagrāha ca pupoṣa ca
||45||अथ तां स मुनिर्ज्ञात्वा स्वज्ञानेन स्ववीर्यजाम् ॥
कृपया परयाविष्टो जग्राह च पुपोष च
snehena mahatā yuktaḥ kṛtakautukamaṃgalaḥ ||
rakṣamāṇo vane caināṃ śvāpadebhyaḥ prayatnataḥ
||46||स्नेहेन महता युक्तः कृतकौतुकमंगलः ॥
रक्षमाणो वने चैनां श्वापदेभ्यः प्रयत्नतः
ājahāra sumṛṣṭāni tatkṛte suphalāni saḥ ||
svayaṃ gatvā sudūraṃ ca kānane śvāpadākule
||47||आजहार सुमृष्टानि तत्कृते सुफलानि सः ॥
स्वयं गत्वा सुदूरं च कानने श्वापदाकुले
tatrasthā vavṛdhe sā ca nāmnā khyātā mṛgāvatī ||
śuklapakṣe yathā vyomni kaleva śaśalakṣmaṇaḥ
||48||तत्रस्था ववृधे सा च नाम्ना ख्याता मृगावती ॥
शुक्लपक्षे यथा व्योम्नि कलेव शशलक्ष्मणः
atha sā bhramamāṇena mayā dṛṣṭā mṛgekṣaṇā ||
tato'haṃ kāmabāṇena tatkṣaṇāttāḍito hṛdi
||49||अथ सा भ्रममाणेन मया दृष्टा मृगेक्षणा ॥
ततोऽहं कामबाणेन तत्क्षणात्ताडितो हृदि
vijñāya ca kumārīṃ tāṃ savarṇāṃ cāruhāsinīm ||
ādareṇa gṛhaṃ gatvā sa muniryācitastataḥ
||50||विज्ञाय च कुमारीं तां सवर्णां चारुहासिनीम् ॥
आदरेण गृहं गत्वा स मुनिर्याचितस्ततः
prayacchaināṃ mama brahmanpatnyarthaṃ nija kanyakām ||
yathātmā poṣayiṣyāmi bhojanācchādanādibhiḥ
||51||प्रयच्छैनां मम ब्रह्मन्पत्न्यर्थं निज कन्यकाम् ॥
यथात्मा पोषयिष्यामि भोजनाच्छादनादिभिः
tatastena pradattā me tatkṣaṇādeva sundarī ||
vidhinā śāstradṛṣṭena nakṣatre bhaga daivate
||52||ततस्तेन प्रदत्ता मे तत्क्षणादेव सुन्दरी ॥
विधिना शास्त्रदृष्टेन नक्षत्रे भग दैवते
tataḥ katipayāhasya mayoḍhā sā suvismitā ||
sakhījanasamāyuktā phalārthaṃ nirgatā vane
||53||ततः कतिपयाहस्य मयोढा सा सुविस्मिता ॥
सखीजनसमायुक्ता फलार्थं निर्गता वने
atha vīrudhasaṃchanne vane tasminsusaṃsthite ||
tayā nyastaṃ padaṃ mūrdhni tṛṇācchannasya bhoginaḥ
||54||अथ वीरुधसंछन्ने वने तस्मिन्सुसंस्थिते ॥
तया न्यस्तं पदं मूर्ध्नि तृणाच्छन्नस्य भोगिनः
sā daṣṭā sahasā tena patitā vasudhātale ||
viṣārditā gataprāṇā tatkṣaṇādeva bhāminī
||55||सा दष्टा सहसा तेन पतिता वसुधातले ॥
विषार्दिता गतप्राणा तत्क्षणादेव भामिनी
atha sakhyaḥ samāgatya tasyā duḥkhena duḥkhitāḥ ||
śaśaṃsustā yathāvṛttaṃ rudantyo mama sūtaja
||56||अथ सख्यः समागत्य तस्या दुःखेन दुःखिताः ॥
शशंसुस्ता यथावृत्तं रुदन्त्यो मम सूतज
tato'haṃ satvaraṃ gatvā dṛṣṭvā tāṃ patitāṃ bhuvi ||
vilāpānkṛtavāndīno ruditaṃ karuṇasvaram
||57||ततोऽहं सत्वरं गत्वा दृष्ट्वा तां पतितां भुवि ॥
विलापान्कृतवान्दीनो रुदितं करुणस्वरम्
iyaṃ me suviśālākṣī manaḥprāṇasamā priyā ||
mṛtā bhūmau yayā hīno nāhaṃ jīvitumutsahe
||58||इयं मे सुविशालाक्षी मनःप्राणसमा प्रिया ॥
मृता भूमौ यया हीनो नाहं जीवितुमुत्सहे
so'hamadya gamiṣyāmi paralokaṃ sahānayā ||
priyārahitaharmyasya jīvitasya ca kiṃ phalam
||59||सोऽहमद्य गमिष्यामि परलोकं सहानया ॥
प्रियारहितहर्म्यस्य जीवितस्य च किं फलम्
putrapautravadhūbhiśca bhṛtyavargayutasya ca ||
patnīhīnāni no rejurgṛhāṇi gṛhamedhinām
||60||पुत्रपौत्रवधूभिश्च भृत्यवर्गयुतस्य च ॥
पत्नीहीनानि नो रेजुर्गृहाणि गृहमेधिनाम्
yadīyaṃ karṇanetrāṃtā tanvaṃgī madhurasvarā ||
na jīvati pṛthuśroṇī mariṣye' hamasaṃśayam
||61||यदीयं कर्णनेत्रांता तन्वंगी मधुरस्वरा ॥
न जीवति पृथुश्रोणी मरिष्येऽ हमसंशयम्
evaṃ vilapamānasya mama sūta kulodvaha ||
āgatāḥ suhṛdaḥ sarve ruruduste'pi duḥkhitāḥ
||62||एवं विलपमानस्य मम सूत कुलोद्वह ॥
आगताः सुहृदः सर्वे रुरुदुस्तेऽपि दुःखिताः
ruditvā suciraṃ tatra taiḥ samaṃ mahatīṃ citām ||
kṛtvā tāṃ saṃnidhāyātha pradatto havyavāhanaḥ
||63||रुदित्वा सुचिरं तत्र तैः समं महतीं चिताम् ॥
कृत्वा तां संनिधायाथ प्रदत्तो हव्यवाहनः
tata ādāya māṃ kṛcchrānninyuśca svagṛhaṃ prati ||
rudantaṃ praskhalantaṃ ca muhyamānaṃ padepade
||64||तत आदाय मां कृच्छ्रान्निन्युश्च स्वगृहं प्रति ॥
रुदन्तं प्रस्खलन्तं च मुह्यमानं पदेपदे
tato niśāvaśeṣe'hamutthāya tvarayā'nvitaḥ ||
kāṃtāduḥkhaparītātmā gato'raṇyaṃ tadeva hi
||65||ततो निशावशेषेऽहमुत्थाय त्वरयाऽन्वितः ॥
कांतादुःखपरीतात्मा गतोऽरण्यं तदेव हि
kāmenonmattatāṃ prāpto bhramamāṇa itastataḥ ||
vilapanneva duḥkhārto vane janavivarjite
||66||कामेनोन्मत्ततां प्राप्तो भ्रममाण इतस्ततः ॥
विलपन्नेव दुःखार्तो वने जनविवर्जिते
kva gatāsi viśālākṣi vijane'sminvihāya mām ||
nāhaṃ gṛhaṃ gamiṣyāmi mama duḥkhāya nirdayaḥ
||67||क्व गतासि विशालाक्षि विजनेऽस्मिन्विहाय माम् ॥
नाहं गृहं गमिष्यामि मम दुःखाय निर्दयः
eṣo'ruṇakarasparśātsvābhāṃ tyajati caṃdramāḥ ||
niśākṣaye nirutsāho yathāhaṃ vidhinā kṛtaḥ
||68||एषोऽरुणकरस्पर्शात्स्वाभां त्यजति चंद्रमाः ॥
निशाक्षये निरुत्साहो यथाहं विधिना कृतः
ayaṃ tanuḥ samāyāti savitā raktamaṃḍalaḥ ||
nigadiṣyati me vārtāṃ nūnaṃ kaccittvadudbhavām
||69||अयं तनुः समायाति सविता रक्तमंडलः ॥
निगदिष्यति मे वार्तां नूनं कच्चित्त्वदुद्भवाम्
gaganaṃ vyāpayansūryaḥ saṃtāpayati māṃ bhṛśam ||
bāhye cābhyaṃtare kāmaḥ kathaṃ vakṣyāmi jīvitam
||70||गगनं व्यापयन्सूर्यः संतापयति मां भृशम् ॥
बाह्ये चाभ्यंतरे कामः कथं वक्ष्यामि जीवितम्
karīṃdaḥ svayamabhyeti tatkucābhau samudvahan ||
kumbhau gatvā tu pṛcchāmi yadi śaṃsati tāṃ priyām
||71||करींदः स्वयमभ्येति तत्कुचाभौ समुद्वहन् ॥
कुम्भौ गत्वा तु पृच्छामि यदि शंसति तां प्रियाम्
evaṃ pralapamānasya mama moho mahānabhūt ||
bhāskarāṃśuprataptasya madanākulitasya ca
||72||एवं प्रलपमानस्य मम मोहो महानभूत् ॥
भास्करांशुप्रतप्तस्य मदनाकुलितस्य च
yaṃyaṃ paśyāmi tatrāhaṃ bhramamāṇo mahāvane ||
vṛkṣaṃ vā prāṇino vāpi taṃtaṃ pṛcchāmi mohataḥ
||73||यंयं पश्यामि तत्राहं भ्रममाणो महावने ॥
वृक्षं वा प्राणिनो वापि तंतं पृच्छामि मोहतः
tvaddaṃtamusalaprakhyaṃ yasyā ūruyugaṃ gaja ||
tāṃ bālāṃ vada ceddṛṣṭā dayāṃ kṛtvā mamopari ||
74 tvayā jaṃbūka ceddṛṣṭā biṃbāphalanibhādharā ||
dayitā mama tadbrūhi śreyaste bhavitā mahat
||75||त्वद्दंतमुसलप्रख्यं यस्या ऊरुयुगं गज ॥
तां बालां वद चेद्दृष्टा दयां कृत्वा ममोपरि ॥
७४ त्वया जंबूक चेद्दृष्टा बिंबाफलनिभाधरा ॥
दयिता मम तद्ब्रूहि श्रेयस्ते भविता महत्
athavā bilva śaṃsa tvaṃ yadi bilvopamastanī ||
bhramamāṇā vane dṛṣṭā mama prāṇasamā priyā
||76||अथवा बिल्व शंस त्वं यदि बिल्वोपमस्तनी ॥
भ्रममाणा वने दृष्टा मम प्राणसमा प्रिया
tvatpuṣpasadṛśāṃgī sā mama bhāryā manasvinī ||
sa tvaṃ caṃpaka jānīṣe yadi tvaṃ śaṃsa me drutam
||77||त्वत्पुष्पसदृशांगी सा मम भार्या मनस्विनी ॥
स त्वं चंपक जानीषे यदि त्वं शंस मे द्रुतम्
madhūka tava puṣpeṇa dayitāyāḥ samau śubhau ||
kapolau pāṃḍuracchāyau dṛṣṭvā tvāṃ smṛtimāgatau
||78||मधूक तव पुष्पेण दयितायाः समौ शुभौ ॥
कपोलौ पांडुरच्छायौ दृष्ट्वा त्वां स्मृतिमागतौ
kadalīstaṃbha suvyaktaṃ priyāyāśca sukomalau ||
ūrū tvatto'pi tanvaṃgyāḥ satyenātmānamālabhe
||79||कदलीस्तंभ सुव्यक्तं प्रियायाश्च सुकोमलौ ॥
ऊरू त्वत्तोऽपि तन्वंग्याः सत्येनात्मानमालभे
bhobho mṛga na me bhāryā tvayā dṛṣṭā'tra kānane ||
tvatsame locane spaṣṭe kajjalena samāvṛte
||80||भोभो मृग न मे भार्या त्वया दृष्टाऽत्र कानने ॥
त्वत्समे लोचने स्पष्टे कज्जलेन समावृते
tṛṇādo'pi suvṛddho'pi vane vṛddho'pi yaḥ paśuḥ ||
so'pi kāṃtāparityakto na mṛgo ramate kṣaṇam
||8||तृणादोऽपि सुवृद्धोऽपि वने वृद्धोऽपि यः पशुः ॥
सोऽपि कांतापरित्यक्तो न मृगो रमते क्षणम्
kāṃtāyāḥ purato nityaṃ vidhatteṃ'gaṃ kalāpakṛt ||
vihaṃgayoni jāto'pi vṛddhyarthaṃ puṣpadhanvanaḥ
||82||कांतायाः पुरतो नित्यं विधत्तेंऽगं कलापकृत् ॥
विहंगयोनि जातोऽपि वृद्ध्यर्थं पुष्पधन्वनः
yo'yaṃ saṃdṛśyate haṃso haṃsīmanusmaratyasau ||
gatistādṛṅna cāpyasya matpriyāyāśca yādṛśī
||83||योऽयं संदृश्यते हंसो हंसीमनुस्मरत्यसौ ॥
गतिस्तादृङ्न चाप्यस्य मत्प्रियायाश्च यादृशी
eka eva sudhanyo'yaṃ cakravāko vihaṃgamaḥ ||
muhūrtamapi yo'bhīṣṭāṃ na tyajeccakravākikām
||84||एक एव सुधन्योऽयं चक्रवाको विहंगमः ॥
मुहूर्तमपि योऽभीष्टां न त्यजेच्चक्रवाकिकाम्
ya eṣa śrūyate rāvo vibhramaṃ janayanmama ||
kiṃvā pikasamuttho 'yaṃ kiṃ vā me dayitodbhavaḥ
||85||य एष श्रूयते रावो विभ्रमं जनयन्मम ॥
किंवा पिकसमुत्थो ऽयं किं वा मे दयितोद्भवः
māṃ dṛṣṭvā'yaṃ mṛgo yāti taṃ mṛgī yāti pṛṣṭhataḥ ||
dhāvamānā mamāpyevamanuyāti purā priyā
||86||मां दृष्ट्वाऽयं मृगो याति तं मृगी याति पृष्ठतः ॥
धावमाना ममाप्येवमनुयाति पुरा प्रिया
vāraṇo'yaṃ priyāṃ kāṃtāmanurāgānuyāyinīm ||
sparśayatyagrahastena mama saṃsmārayanpriyāma
||87||वारणोऽयं प्रियां कांतामनुरागानुयायिनीम् ॥
स्पर्शयत्यग्रहस्तेन मम संस्मारयन्प्रियाम
hā priye mṛgaśāvākṣi taptakāṃcanasaṃnibhe ||
kathaṃ māṃ na vijānāsi bhramaṃtamiha kānane
||88||हा प्रिये मृगशावाक्षि तप्तकांचनसंनिभे ॥
कथं मां न विजानासि भ्रमंतमिह कानने
kva sā bhaktiḥ kva sā prītiḥ kva sā tuṣṭiḥ kva sā dayā ||
nigadantaṃ sudīnaṃ māṃ saṃbhāṣayasi no yataḥ
||89||क्व सा भक्तिः क्व सा प्रीतिः क्व सा तुष्टिः क्व सा दया ॥
निगदन्तं सुदीनं मां संभाषयसि नो यतः
evaṃ pralapamānasya mama prāptāḥ suhṛjjanāḥ ||
anveṣaṃtaḥ padaṃ tatra vaneṣu viṣameṣu ca
||90||एवं प्रलपमानस्य मम प्राप्ताः सुहृज्जनाः ॥
अन्वेषंतः पदं तत्र वनेषु विषमेषु च
tatastaiḥ koparaktākṣaiḥ prokto'haṃ sūtanaṃdana ||
bhartsadbhiḥ paruṣairvākyairdhiktvāṃ kāmamayādhunā
||91||ततस्तैः कोपरक्ताक्षैः प्रोक्तोऽहं सूतनंदन ॥
भर्त्सद्भिः परुषैर्वाक्यैर्धिक्त्वां काममयाधुना
tvaṃ kiṃ śocasi mūḍhātmannaśocyaṃ jīvitaṃ nṛṇām ||
yatastvāmapi śocaṃtaṃ śocayiṣyaṃti cāpare
||92||त्वं किं शोचसि मूढात्मन्नशोच्यं जीवितं नृणाम् ॥
यतस्त्वामपि शोचंतं शोचयिष्यंति चापरे
yūyaṃ vayaṃ tathā cānye saṃjātāḥ prāṇino bhuvi ||
sarva eva mariṣyāmastatra kā paridevanā
||93||यूयं वयं तथा चान्ये संजाताः प्राणिनो भुवि ॥
सर्व एव मरिष्यामस्तत्र का परिदेवना
adarśanātpriyā prāptā punaścādarśanaṃ gatā ||
na sā tava na tasyāstvaṃ vṛthā kimanuśocasi
||94||अदर्शनात्प्रिया प्राप्ता पुनश्चादर्शनं गता ॥
न सा तव न तस्यास्त्वं वृथा किमनुशोचसि
nāyamatyaṃtasaṃvāsaḥ kasyacitkenacitsaha ||
api svena śarīreṇa kimutānyairvṛthā janaiḥ
||95||नायमत्यंतसंवासः कस्यचित्केनचित्सह ॥
अपि स्वेन शरीरेण किमुतान्यैर्वृथा जनैः
mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yotītamanuśocati ||
sa duḥkhena labhedduḥkhaṃ dvāvanartho prapadyate
||96||मृतं वा यदि वा नष्टं योतीतमनुशोचति ॥
स दुःखेन लभेद्दुःखं द्वावनर्थो प्रपद्यते
evaṃ saṃbodhayitvā māṃ gṛhītvā te muhurjanaiḥ ||
ninyu rgṛhaṃ tataḥ sarve vanāttasmātsudāruṇāt
||97||एवं संबोधयित्वा मां गृहीत्वा ते मुहुर्जनैः ॥
निन्यु र्गृहं ततः सर्वे वनात्तस्मात्सुदारुणात्
tato mama gṛhasthasya smaramāṇasya tāṃ priyām ||
utpannaḥ sumahānkopaḥ sarpānprati mahāmate
||98||ततो मम गृहस्थस्य स्मरमाणस्य तां प्रियाम् ॥
उत्पन्नः सुमहान्कोपः सर्पान्प्रति महामते
tataḥ kopaparītena pratijñātaṃ mayā sphuṭam ||
sarpānuddiśya yatsarvaṃ tannibodhaya dāruṇam
||99||ततः कोपपरीतेन प्रतिज्ञातं मया स्फुटम् ॥
सर्पानुद्दिश्य यत्सर्वं तन्निबोधय दारुणम्
adyaprabhṛti cennāhaṃ sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam ||
nihanmi daṇḍaghātena tatpāpaṃ syāddhruvaṃ mama
||100||अद्यप्रभृति चेन्नाहं सर्पं दृष्टिवशं गतम् ॥
निहन्मि दण्डघातेन तत्पापं स्याद्ध्रुवं मम
yacca nikṣepahartṝṇāṃ yacca viśvāsaghātinām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||101||यच्च निक्षेपहर्तॄणां यच्च विश्वासघातिनाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
yatpāpaṃ sādhuniṃdāyāṃ mātāpitṛvadhe ca yat ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||102||यत्पापं साधुनिंदायां मातापितृवधे च यत् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
paradāraratānāṃ ca yatpāpaṃ jīvaghātinām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||103||परदाररतानां च यत्पापं जीवघातिनाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
uktau cābhiratānāṃ ca yatpāpaṃ garadāyinām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||104||उक्तौ चाभिरतानां च यत्पापं गरदायिनाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
kṛtaghnānāṃ ca yatpāpaṃ paravittāpahāriṇām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||105||कृतघ्नानां च यत्पापं परवित्तापहारिणाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
yatpāpaṃ śastrakartṛṇāṃ tathā vahnipradāyinām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||106||यत्पापं शस्त्रकर्तृणां तथा वह्निप्रदायिनाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
vratabhaṃgena yatpāpaṃ vratināṃ niṃdayāpi yat ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||107||व्रतभंगेन यत्पापं व्रतिनां निंदयापि यत् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
yatpāpaṃ bhrūṇahatyāyāṃ mṛṣṭamāṃsāśināṃ ca yat ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||108||यत्पापं भ्रूणहत्यायां मृष्टमांसाशिनां च यत् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
vṛkṣaccheda prasaktānāṃ yatpāpaṃ śalyakāriṇām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||109||वृक्षच्छेद प्रसक्तानां यत्पापं शल्यकारिणाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
pākhaṃḍināṃ ca yatpāpaṃ nāstikānāṃ ca yadbhavet ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||110||पाखंडिनां च यत्पापं नास्तिकानां च यद्भवेत् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
māṃsamadyaprasaktānāṃ yatpāpaṃ viṭabhojinām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||111||मांसमद्यप्रसक्तानां यत्पापं विटभोजिनाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
mṛṣāvādaprasaktānāṃ pararaṃdhrāvalokinām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||112||मृषावादप्रसक्तानां पररंध्रावलोकिनाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
yatpāpaṃ sākṣyakartṛṇāṃ dhānyasaṃgrahakāriṇām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||113||यत्पापं साक्ष्यकर्तृणां धान्यसंग्रहकारिणाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
ākheṭakaratānāṃ ca yatpāpaṃ pāśadāyinām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||114||आखेटकरतानां च यत्पापं पाशदायिनाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
nityaṃ preṣaṇakartṝṇāṃ yatpāpaṃ madhujīvinām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||115||नित्यं प्रेषणकर्तॄणां यत्पापं मधुजीविनाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
adṛṣṭadevavaktrāṇāṃ yatpāpaṃ matsyajīvinām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||116||अदृष्टदेववक्त्राणां यत्पापं मत्स्यजीविनाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
vivāde pṛcchamānānāṃ pakṣapātena jalpatām ||
bhayādvā yadi vā lobhāddveṣādvā kāmato'pi vā
||117||विवादे पृच्छमानानां पक्षपातेन जल्पताम् ॥
भयाद्वा यदि वा लोभाद्द्वेषाद्वा कामतोऽपि वा
yatpāpaṃ tu bhavetteṣāṃ nirdayānāṃ durātmanām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||118||यत्पापं तु भवेत्तेषां निर्दयानां दुरात्मनाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
kanyāvikrayakartṛṇāṃ yatpāpaṃ pāpasaṃginām ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||119||कन्याविक्रयकर्तृणां यत्पापं पापसंगिनाम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
vidyāvikrayakartṝṇāṃ yatpāpaṃ samudāhṛtam ||
tanme syādyadi no hanmi sarpaṃ dṛṣṭivaśaṃ gatam
||120||विद्याविक्रयकर्तॄणां यत्पापं समुदाहृतम् ॥
तन्मे स्याद्यदि नो हन्मि सर्पं दृष्टिवशं गतम्
evaṃ mayā pratijñāya kopāviṣṭena sūtaja ||
gṛhīto laguḍaḥ sthūlo vadhārthaṃ pavanāśinām
||121||एवं मया प्रतिज्ञाय कोपाविष्टेन सूतज ॥
गृहीतो लगुडः स्थूलो वधार्थं पवनाशिनाम्
tataḥprabhṛtyahaṃ bhūmau bhramāmi laguḍāyudhaḥ ||
brāhmīṃ vṛttiṃ parityajya mārgamāṇo bhujaṃgamān
||122||ततःप्रभृत्यहं भूमौ भ्रमामि लगुडायुधः ॥
ब्राह्मीं वृत्तिं परित्यज्य मार्गमाणो भुजंगमान्
mayā kopaparītena bahavaḥ pannagā hatāḥ ||
viṣolbaṇā mahākāyāstathānye madhyamādhamāḥ
||123||मया कोपपरीतेन बहवः पन्नगा हताः ॥
विषोल्बणा महाकायास्तथान्ये मध्यमाधमाः
ekadāhaṃ vanaṃ prāpto gahanaṃ laguḍāyudhaḥ ||
śayānaṃ tatra cāpaśyaṃ jalasarpaṃ vayo'dhikam
||124||एकदाहं वनं प्राप्तो गहनं लगुडायुधः ॥
शयानं तत्र चापश्यं जलसर्पं वयोऽधिकम्
tato'haṃ daṃḍamudyamya kāladaṃḍopamaṃ ruṣā ||
hanmi taṃ yāvadevāhaṃ sa māṃ provāca pannagaḥ
||125||ततोऽहं दंडमुद्यम्य कालदंडोपमं रुषा ॥
हन्मि तं यावदेवाहं स मां प्रोवाच पन्नगः
nāparādhyāmi te kiṃcidahaṃ brāhmaṇasattama ||
saṃraṃbhāttatkimarthaṃ māṃ jighāṃsasi vayo'dhikam
||126||नापराध्यामि ते किंचिदहं ब्राह्मणसत्तम ॥
संरंभात्तत्किमर्थं मां जिघांससि वयोऽधिकम्
tato mayā sa saṃproktaḥ kopātsalilapannagaḥ ||
mahāmanyuparītena smṛtvā bhāryāṃ mṛgāvatīm ||
mama bhāryā priyā pūrvaṃ sarpeṇāsīdvināśitā
||127||ततो मया स संप्रोक्तः कोपात्सलिलपन्नगः ॥
महामन्युपरीतेन स्मृत्वा भार्यां मृगावतीम् ॥
मम भार्या प्रिया पूर्वं सर्पेणासीद्विनाशिता
tato'haṃ tena vaireṇa sūdayāmi maho ragān ||
adya tvāmapi neṣyāmi vaivasvatagṛhaṃ prati ||
hatvā daṃḍaprahāreṇa tasmādiṣṭatamaṃ smara
||128||ततोऽहं तेन वैरेण सूदयामि महो रगान् ॥
अद्य त्वामपि नेष्यामि वैवस्वतगृहं प्रति ॥
हत्वा दंडप्रहारेण तस्मादिष्टतमं स्मर
tataḥ sa māṃ punaḥ prāha bhayena mahatāvṛtaḥ ||
śṛṇu tāvadvaco'smākaṃ tataḥ kuru yathocitam
||129||ततः स मां पुनः प्राह भयेन महतावृतः ॥
शृणु तावद्वचोऽस्माकं ततः कुरु यथोचितम्
anye te pannagā vipra ye daśaṃtīha mānavān ||
vayaṃ salilasaṃbhūtā nirviṣāḥ sarparūpiṇaḥ
||130||अन्ये ते पन्नगा विप्र ये दशंतीह मानवान् ॥
वयं सलिलसंभूता निर्विषाः सर्परूपिणः
evaṃ prajalpamāno'pi sa daṃḍena mayā hataḥ ||
sūta tatsūdanārthāya nirvikalpena cetasā
||131||एवं प्रजल्पमानोऽपि स दंडेन मया हतः ॥
सूत तत्सूदनार्थाय निर्विकल्पेन चेतसा
athāsau laguḍasparśāttatkṣaṇādeva pannagaḥ ||
dvādaśārkapratīkāśo babhūva puruṣo mahān
||132||अथासौ लगुडस्पर्शात्तत्क्षणादेव पन्नगः ॥
द्वादशार्कप्रतीकाशो बभूव पुरुषो महान्
tadāścaryaṃ samālokya tato'haṃ vismayānvitaḥ ||
uktavāṃstaṃ praṇamyoccaiḥ kṣamyatāmiti sādaram
||133||तदाश्चर्यं समालोक्य ततोऽहं विस्मयान्वितः ॥
उक्तवांस्तं प्रणम्योच्चैः क्षम्यतामिति सादरम्
ko bhavānkimidaṃ rūpaṃ kṛtaṃ sarpamayaṃ vibho ||
kiṃ vā te brahmaśāpo'yaṃ kiṃ vā krīḍāsadedṛśī
||134||को भवान्किमिदं रूपं कृतं सर्पमयं विभो ॥
किं वा ते ब्रह्मशापोऽयं किं वा क्रीडासदेदृशी
tataḥ provāca māṃ hṛṣṭaḥ sa naraḥ praśrayānvitaḥ ||
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā vṛttāṃtaṃ svaṃ vadāmi te
||135||ततः प्रोवाच मां हृष्टः स नरः प्रश्रयान्वितः ॥
शृणुष्वावहितो भूत्वा वृत्तांतं स्वं वदामि ते
ahamāsaṃ purā vipra camatkārapurottame ||
yuvā paramatejasvī dhanavānsusamṛddhibhāk
||136||अहमासं पुरा विप्र चमत्कारपुरोत्तमे ॥
युवा परमतेजस्वी धनवान्सुसमृद्धिभाक्
tatraiva nagare ramye hyasti puṇyaṃ śivālayam [|
siddheśvarasya devasya patākābhiralaṃkṛtama
||37||तत्रैव नगरे रम्ये ह्यस्ति पुण्यं शिवालयम् [।
सिद्धेश्वरस्य देवस्य पताकाभिरलंकृतम
kasyacittvatha kālasya tatra yātrā vyajāyata ||
tatra vāditraghoṣeṇa nāditaṃ bhuvanatrayam
||138||कस्यचित्त्वथ कालस्य तत्र यात्रा व्यजायत ॥
तत्र वादित्रघोषेण नादितं भुवनत्रयम्
atha tatra samāyātā munayaḥ saṃśitavratāḥ ||
devasya darśanārthāya śataśo'tha sahasraśaḥ
||139||अथ तत्र समायाता मुनयः संशितव्रताः ॥
देवस्य दर्शनार्थाय शतशोऽथ सहस्रशः
śaivāḥ pāśupatāścaiva tathā kāpālikāśca ye ||
mahāvratadharāścānye śivabhaktiparāyaṇāḥ
||140||शैवाः पाशुपताश्चैव तथा कापालिकाश्च ये ॥
महाव्रतधराश्चान्ये शिवभक्तिपरायणाः
ekāhārā nirāhārā vāyubhakṣāstathāpare ||
abbhakṣāḥ phala bhakṣāśca śīrṇaparṇāśinastathā
||141||एकाहारा निराहारा वायुभक्षास्तथापरे ॥
अब्भक्षाः फल भक्षाश्च शीर्णपर्णाशिनस्तथा
te'bhivandya yathānyāyaṃ devadevaṃ maheśvaram ||
upāviṣṭāḥ purastasya kathāścakruḥ pṛthagvidhāḥ
||142||तेऽभिवन्द्य यथान्यायं देवदेवं महेश्वरम् ॥
उपाविष्टाः पुरस्तस्य कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ devendrāṇāṃ ca harṣitāḥ ||
dayādharmasamopetāstathānye'pi ca bhūriśaḥ
||143||राजर्षीणां पुराणानां देवेन्द्राणां च हर्षिताः ॥
दयाधर्मसमोपेतास्तथान्येऽपि च भूरिशः
kecittatra pranṛtyaṃti gāyaṃti ca tathā'pare ||
sādhavo bhaktisaṃyuktā vādyaṃ cakruśca bhūriśaḥ
||94||केचित्तत्र प्रनृत्यंति गायंति च तथाऽपरे ॥
साधवो भक्तिसंयुक्ता वाद्यं चक्रुश्च भूरिशः
anye dānāni yacchaṃti dhaninaḥ śraddhayānvitāḥ ||
dīnāṃdhakṛpaṇebhyaśca tapasvibhyo viśeṣataḥ
||45||अन्ये दानानि यच्छंति धनिनः श्रद्धयान्विताः ॥
दीनांधकृपणेभ्यश्च तपस्विभ्यो विशेषतः
evaṃ mahotsave tatra vartamāne mahodaye ||
āgato bahubhiḥ sārdhamahaṃ yauvanagarvitaḥ
||146||एवं महोत्सवे तत्र वर्तमाने महोदये ॥
आगतो बहुभिः सार्धमहं यौवनगर्वितः
śivadarśanavidveṣī tamasā saṃvṛtāśayaḥ ||
yātrotsava vināśāya prerito'nyaiḥ sudurjanaiḥ
||147||शिवदर्शनविद्वेषी तमसा संवृताशयः ॥
यात्रोत्सव विनाशाय प्रेरितोऽन्यैः सुदुर्जनैः
jalasarpaṃ samādāya sudīrghaṃ bhīṣaṇākṛtim ||
lelihānaṃ muhurjihvāṃ jarayā parayā vṛtam
||148||जलसर्पं समादाय सुदीर्घं भीषणाकृतिम् ॥
लेलिहानं मुहुर्जिह्वां जरया परया वृतम्
tataśca kṣiptavāṃstatra mahājanasamāgame ||
taṃ dṛṣṭvā vidrutāḥ sarve janā mṛtyubhayārditāḥ
||149||ततश्च क्षिप्तवांस्तत्र महाजनसमागमे ॥
तं दृष्ट्वा विद्रुताः सर्वे जना मृत्युभयार्दिताः
tatrāsīttāpaso nāmnā suprabhaḥ śaṃsitavrataḥ ||
samādhisthaḥ suśiṣyāḍhyastapasā dagdhakilbiṣaḥ
||150||तत्रासीत्तापसो नाम्ना सुप्रभः शंसितव्रतः ॥
समाधिस्थः सुशिष्याढ्यस्तपसा दग्धकिल्बिषः
niṣkaṃpāṃ sudṛḍhāmṛjvīṃ nātistabdhāṃ na kuṃcitām ||
grīvāṃ dadhatsthirāṃ yatnādgātrayaṣṭiṃ ca sarvataḥ
||151||निष्कंपां सुदृढामृज्वीं नातिस्तब्धां न कुंचिताम् ॥
ग्रीवां दधत्स्थिरां यत्नाद्गात्रयष्टिं च सर्वतः
saṃpaśyannāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan ||
tālumadhyagatenaiva jihvāgreṇācalena ca
||152||संपश्यन्नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥
तालुमध्यगतेनैव जिह्वाग्रेणाचलेन च
āvartapaṃkajāṃtaḥsthamaṣṭapatra madhomukham ||
tanmadhyakarṇikāsaṃsthaṃ saṃpaśyanravimaṃḍalam
||583||आवर्तपंकजांतःस्थमष्टपत्र मधोमुखम् ॥
तन्मध्यकर्णिकासंस्थं संपश्यन्रविमंडलम्
tasyāpi madhyataścānyaṃ naramaṃguṣṭhamātrakam ||
dvādaśārkapratīkāśamapratarkyatamākṛtim
||54||तस्यापि मध्यतश्चान्यं नरमंगुष्ठमात्रकम् ॥
द्वादशार्कप्रतीकाशमप्रतर्क्यतमाकृतिम्
paśyanpadmāsanasthaṃ ca vaidanāthaṃ maheśvaram ||
yamakṣaraṃ vadaṃtyeva sarvagaṃ sarvavedinam
||155||पश्यन्पद्मासनस्थं च वैदनाथं महेश्वरम् ॥
यमक्षरं वदंत्येव सर्वगं सर्ववेदिनम्
aniṃdyaṃ cāpyabhedyaṃ ca jarāmaraṇavarjitam ||
pulakāṃcitasarvāṃgo yoganidrāvaśaṃgataḥ
||156||अनिंद्यं चाप्यभेद्यं च जरामरणवर्जितम् ॥
पुलकांचितसर्वांगो योगनिद्रावशंगतः
ānaṃdāśrupariklinnaḥ saṃniruddheṃdriyākṛtiḥ ||
kuṃbhayitvodarāṃtaḥsthaṃ svabhyāsādvāyupañcakam
||57||आनंदाश्रुपरिक्लिन्नः संनिरुद्धेंद्रियाकृतिः ॥
कुंभयित्वोदरांतःस्थं स्वभ्यासाद्वायुपञ्चकम्
aṃguṣṭhatarjanīyogaṃ kṛtvā hṛdayasaṃgatam ||
evaṃ tatropaviṣṭasya sa sarpastasya vigraham
||158||अंगुष्ठतर्जनीयोगं कृत्वा हृदयसंगतम् ॥
एवं तत्रोपविष्टस्य स सर्पस्तस्य विग्रहम्
veṣṭayāmāsa bhogena niścalasya mahātmanaḥ ||
etasminnaṃtare śiṣyastasyāsītsutapo'nvitaḥ
||159||वेष्टयामास भोगेन निश्चलस्य महात्मनः ॥
एतस्मिन्नंतरे शिष्यस्तस्यासीत्सुतपोऽन्वितः
śrīvardhanaitikhyāto nānāśāstrakṛtaśramaḥ ||
sa dṛṣṭvā sarpabhogena samaṃtādveṣṭitaṃ gurum
||160||श्रीवर्धनइतिख्यातो नानाशास्त्रकृतश्रमः ॥
स दृष्ट्वा सर्पभोगेन समंताद्वेष्टितं गुरुम्
nātidūrasthitaṃ māṃ ca jñātvā tatkarmakāriṇam ||
uvāca paruṣaṃ vākyaṃ kopasaṃraktalocanaḥ
||161||नातिदूरस्थितं मां च ज्ञात्वा तत्कर्मकारिणम् ॥
उवाच परुषं वाक्यं कोपसंरक्तलोचनः
sphuratādharayugmena bāṣpagadgadayā girā ||
mayā cetsutapastaptaṃ guruśuśrūṣayā sadā
||162||स्फुरताधरयुग्मेन बाष्पगद्गदया गिरा ॥
मया चेत्सुतपस्तप्तं गुरुशुश्रूषया सदा
nirvikalpena cittena yadi dhyāto maheśvaraḥ ||
tena satyena duṣṭo'yaṃ pāpātmā brāhmaṇādhamaḥ ||
īdṛkkāyo bhavatvāśu gururme yena dharṣitaḥ
||163||निर्विकल्पेन चित्तेन यदि ध्यातो महेश्वरः ॥
तेन सत्येन दुष्टोऽयं पापात्मा ब्राह्मणाधमः ॥
ईदृक्कायो भवत्वाशु गुरुर्मे येन धर्षितः
athāhaṃ sarpatāṃ prāptastatkṣaṇādeva dāruṇām ||
paśyatāṃ sarvalokānāṃ vadatāṃ sādhusādhviti
||164||अथाहं सर्पतां प्राप्तस्तत्क्षणादेव दारुणाम् ॥
पश्यतां सर्वलोकानां वदतां साधुसाध्विति
atha gatvā samādheḥ sa paryaṃtaṃ saṃyato muniḥ ||
dadarśa nija gātrasthaṃ dvijihvaṃ dāruṇākṛtim
||165||अथ गत्वा समाधेः स पर्यंतं संयतो मुनिः ॥
ददर्श निज गात्रस्थं द्विजिह्वं दारुणाकृतिम्
atha sarpākṛtiṃ māṃ ca duḥkhena mahatānvitam ||
taṭasthaṃ bhayasaṃtrastaṃ tathā sarvajanaṃ tadā
||166||अथ सर्पाकृतिं मां च दुःखेन महतान्वितम् ॥
तटस्थं भयसंत्रस्तं तथा सर्वजनं तदा
tato vijñāya tatsarvaṃ sa munirjñānacakṣuṣā ||
abravītkṛpāyāviṣṭaḥ śiṣyaṃ śrīvardhanaṃ ruṣā
||67||ततो विज्ञाय तत्सर्वं स मुनिर्ज्ञानचक्षुषा ॥
अब्रवीत्कृपायाविष्टः शिष्यं श्रीवर्धनं रुषा
na me priyaṃ kṛtaṃ śiṣya tvayaitatkarma kurvatā ||
śapatā brāhmaṇaṃ dīnaṃ naiṣa dharmastapasvinām
||168||न मे प्रियं कृतं शिष्य त्वयैतत्कर्म कुर्वता ॥
शपता ब्राह्मणं दीनं नैष धर्मस्तपस्विनाम्
samo māne'pamāne ca samaloṣṭāśmakāṃcanaḥ ||
tapasvī siddhimāyāti suhṛcchatrusamākṛtiḥ
||169||समो मानेऽपमाने च समलोष्टाश्मकांचनः ॥
तपस्वी सिद्धिमायाति सुहृच्छत्रुसमाकृतिः
tasmādajānatā vatsa śapto'yaṃ brāhmaṇastvayā ||
bālyabhāvātprasādo'sya bhūyoyukto mamājñayā
||170||तस्मादजानता वत्स शप्तोऽयं ब्राह्मणस्त्वया ॥
बाल्यभावात्प्रसादोऽस्य भूयोयुक्तो ममाज्ञया
atha śrīvardhanaḥ prāha praṇipatya nijaṃ gurum ||
amarṣavaśamāpannaḥ kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ
||171||अथ श्रीवर्धनः प्राह प्रणिपत्य निजं गुरुम् ॥
अमर्षवशमापन्नः कृतांजलिपुटः स्थितः
ajñānādyadivā jñānānmayā yadvyāhṛtaṃ vacaḥ ||
tattathaiva na saṃdehastasmānmaunaṃ guro kuru
||172||अज्ञानाद्यदिवा ज्ञानान्मया यद्व्याहृतं वचः ॥
तत्तथैव न संदेहस्तस्मान्मौनं गुरो कुरु
na mṛṣā vacanaṃ proktaṃ svaireṇāpi guro mayā ||
kiṃ punaryattavārthāya tasmānmaunaṃ samācara
||173||न मृषा वचनं प्रोक्तं स्वैरेणापि गुरो मया ॥
किं पुनर्यत्तवार्थाय तस्मान्मौनं समाचर
paścādudayate sūryaḥ śoṣaṃ yāti mahārṇavaḥ ||
api meruśca śīryeta na me syādanyathā vacaḥ
||174||पश्चादुदयते सूर्यः शोषं याति महार्णवः ॥
अपि मेरुश्च शीर्येत न मे स्यादन्यथा वचः
tamuvāca guruḥ śiṣyaṃ sa punaḥ ślakṣṇayā girā ||
jānāmyahaṃ na te vāṇī kathaṃcijjāyate'nyathā
||175||तमुवाच गुरुः शिष्यं स पुनः श्लक्ष्णया गिरा ॥
जानाम्यहं न ते वाणी कथंचिज्जायतेऽन्यथा
sadā śiṣyo vayaḥsthopi śāsanīyaḥ prayatnataḥ ||
kiṃ punarbāla eva tvaṃ tena tvāṃ vacmi bhūriśaḥ
||176||सदा शिष्यो वयःस्थोपि शासनीयः प्रयत्नतः ॥
किं पुनर्बाल एव त्वं तेन त्वां वच्मि भूरिशः
dharmaṃ na vyayate ko'pi munīnāṃ pūrvasaṃcitam ||
tapodharmavihīnānāṃ gatisteṣāṃ na vidyate
||177||धर्मं न व्ययते कोऽपि मुनीनां पूर्वसंचितम् ॥
तपोधर्मविहीनानां गतिस्तेषां न विद्यते
kṣamaikā siddhidā proktā yatīnāṃ ca viśeṣataḥ 3 ||
tasmātkṣamāṃ puraskṛtya vartitavyaṃ tapasvibhiḥ
||178||क्षमैका सिद्धिदा प्रोक्ता यतीनां च विशेषतः ३ ॥
तस्मात्क्षमां पुरस्कृत्य वर्तितव्यं तपस्विभिः
na pāpaṃ prati pāpaḥ syādbuddhireṣā sanātanī ||
ātmanaiva hataḥ pāpo yaḥ pāpaṃ tu samācaret
||179||न पापं प्रति पापः स्याद्बुद्धिरेषा सनातनी ॥
आत्मनैव हतः पापो यः पापं तु समाचरेत्
dagdhaḥ sa dahate bhūyo hatameva nihaṃti ca ||
samyagjñānaparityakto yaḥ pāpe pāpamācaret
||180||दग्धः स दहते भूयो हतमेव निहंति च ॥
सम्यग्ज्ञानपरित्यक्तो यः पापे पापमाचरेत्
upakāriṣu yaḥ sādhuḥ sādhutve tasya ko guṇaḥ ||
apakāriṣu yaḥ sādhuḥ kīrtyate janaiḥ
||181||उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः ॥
अपकारिषु यः साधुः कीर्त्यते जनैः
evamuktvā sa taṃ śiṣyaṃ tato māmidamabravīt ||
dayayā parayā yuktaḥ suvrataḥ śaṃsitavrataḥ
||182||एवमुक्त्वा स तं शिष्यं ततो मामिदमब्रवीत् ॥
दयया परया युक्तः सुव्रतः शंसितव्रतः
nānyathā vacanaṃ bhāvi mama śiṣyasya pannaga ||
kañcitkālaṃ pratīkṣasva tasmātsarpavapuḥsthitaḥ
||183||नान्यथा वचनं भावि मम शिष्यस्य पन्नग ॥
कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व तस्मात्सर्पवपुःस्थितः
sarpa uvāca
kasminkāle muniśreṣṭha śāpo me'stamupaiṣyati ||
prasādaṃ kuru dīnasya śāpasyājñāninastathā
||184||कस्मिन्काले मुनिश्रेष्ठ शापो मेऽस्तमुपैष्यति ॥
प्रसादं कुरु दीनस्य शापस्याज्ञानिनस्तथा
suvrata uvāca
muhūrtamapi gītādi yaḥ karoti śivālaye ||
na tasya śakyate kartuṃ saṃkhyā dharmasya bhadraka
||185||मुहूर्तमपि गीतादि यः करोति शिवालये ॥
न तस्य शक्यते कर्तुं संख्या धर्मस्य भद्रक
muhūrtamapi yo vighnaṃ karoti ca mahotsave ||
tasya pāpasya no saṃkhyā kartuṃ śakyā hi kenacit
||186||मुहूर्तमपि यो विघ्नं करोति च महोत्सवे ॥
तस्य पापस्य नो संख्या कर्तुं शक्या हि केनचित्
tasmāttvaṃ pāpako vipro naiva muktimavāpsyasi ||
vārtāsaṃgena durbuddhe tasmācchṛṇu vaco mama
||87||तस्मात्त्वं पापको विप्रो नैव मुक्तिमवाप्स्यसि ॥
वार्तासंगेन दुर्बुद्धे तस्माच्छृणु वचो मम
śaivaṃ ṣaḍakṣaraṃ maṃtraṃ yojapecchraddhayānvitaḥ ||
api brahmavadhā tpāpaṃ jātaṃ tasya praṇaśyati
||188||शैवं षडक्षरं मंत्रं योजपेच्छ्रद्धयान्वितः ॥
अपि ब्रह्मवधा त्पापं जातं तस्य प्रणश्यति
daśabhirdinajaṃ pāpaṃ viṃśatyā vatsarodbhavam ||
ṣaḍakṣarasya jāpyena pāpaṃ kṣālayate naraḥ
||189||दशभिर्दिनजं पापं विंशत्या वत्सरोद्भवम् ॥
षडक्षरस्य जाप्येन पापं क्षालयते नरः
tasmāttvaṃ jalamadhyasthastaṃ maṃtraṃ japa sādaram ||
yena pāpaṃ kṣayaṃ yāti kṛtamapyanyajanmani
||190||तस्मात्त्वं जलमध्यस्थस्तं मंत्रं जप सादरम् ॥
येन पापं क्षयं याति कृतमप्यन्यजन्मनि
yadā tvāṃ jalamadhyasthaṃ vatsonāma dvijo ruṣā ||
tāḍayiṣyati daṇḍena tadā mokṣamavāpsyasi
||191||यदा त्वां जलमध्यस्थं वत्सोनाम द्विजो रुषा ॥
ताडयिष्यति दण्डेन तदा मोक्षमवाप्स्यसि
tasmādgaccha drutaṃ sarpa sthānādasmājjalāśaye ||
kiñcidiṣṭaṃ mayā prokto virarāma sa sanmuniḥ
||192||तस्माद्गच्छ द्रुतं सर्प स्थानादस्माज्जलाशये ॥
किञ्चिदिष्टं मया प्रोक्तो विरराम स सन्मुनिः
tato'haṃ duḥkhasaṃyuktaḥ saṃprāpto'tra jalāśaye ||
ṣaḍakṣaraṃ japanmantraṃ nityameva vyavasthitaḥ
||193||ततोऽहं दुःखसंयुक्तः संप्राप्तोऽत्र जलाशये ॥
षडक्षरं जपन्मन्त्रं नित्यमेव व्यवस्थितः
tvatprasādādahaṃ muktaḥ sarpatvādbrāhmaṇottama ||
kiṃ karomi priyaṃ te'dya tasmācchīghrataraṃ vada
||194||त्वत्प्रसादादहं मुक्तः सर्पत्वाद्ब्राह्मणोत्तम ॥
किं करोमि प्रियं तेऽद्य तस्माच्छीघ्रतरं वद
vatsonāma na sandehaḥ sa tvaṃ yaḥ kīrtito mama ||
suvratena vimānaṃ me paśyaitadupasarpati
||195||वत्सोनाम न सन्देहः स त्वं यः कीर्तितो मम ॥
सुव्रतेन विमानं मे पश्यैतदुपसर्पति
tataḥ prokto mayā samyaksa sarpo divyarūpadhṛk ||
bhagavannupadeśaṃ me kiñciddehi śubhāvaham
||196||ततः प्रोक्तो मया सम्यक्स सर्पो दिव्यरूपधृक् ॥
भगवन्नुपदेशं मे किञ्चिद्देहि शुभावहम्
yena no jāyate duḥkhaṃ priyalopasamudbhavam ||
na dāridyaṃ na ca vyādhirna ca śatruparābhavaḥ
||197||येन नो जायते दुःखं प्रियलोपसमुद्भवम् ॥
न दारिद्यं न च व्याधिर्न च शत्रुपराभवः
athovāca sa māṃ bhūyaḥ sotsukaḥ puruṣottamaḥ ||
praśnabhāraḥ samākhyātastvayā mama dvijottama
||198||अथोवाच स मां भूयः सोत्सुकः पुरुषोत्तमः ॥
प्रश्नभारः समाख्यातस्त्वया मम द्विजोत्तम
na caitacchakyate vaktuṃ vimāne samupasthite ||
vistarāttu tato vacmi saṃkṣepeṇa tava dvija
||199||न चैतच्छक्यते वक्तुं विमाने समुपस्थिते ॥
विस्तरात्तु ततो वच्मि संक्षेपेण तव द्विज
śaivaḥ ṣaḍakṣaro mantro nṛṇāmaśubhahārakaḥ ||
sa tvayā śaktito vipra japanīyo divāniśam
||200||शैवः षडक्षरो मन्त्रो नृणामशुभहारकः ॥
स त्वया शक्तितो विप्र जपनीयो दिवानिशम्
tataḥ prāpsyatyasaṃdigdhaṃ yadyadvāṃchasi cetasā ||
svargaṃ vā yadi vā mokṣaṃ vimuktaḥ sarvapātakaiḥ
||201||ततः प्राप्स्यत्यसंदिग्धं यद्यद्वांछसि चेतसा ॥
स्वर्गं वा यदि वा मोक्षं विमुक्तः सर्वपातकैः
mayā hi sumahatpāpaṃ sarvadā samanuṣṭhitam ||
tatrāpi maṃtramāhātmyātprāptā lokā mahodayāḥ
||202||मया हि सुमहत्पापं सर्वदा समनुष्ठितम् ॥
तत्रापि मंत्रमाहात्म्यात्प्राप्ता लोका महोदयाः
eko dānāni sarvāṇi yacchati śraddhayānvitaḥ ||
ṣaḍakṣaraṃ japenmaṃtramanyastābhyāṃ samaṃ phalam
||203||एको दानानि सर्वाणि यच्छति श्रद्धयान्वितः ॥
षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्
sarvatīrthābhiṣekaṃ ca kurute'nyo naro dvija ||
ṣaḍakṣaraṃ japenmaṃtramanyastābhyāṃ samaṃ phalam
||204||सर्वतीर्थाभिषेकं च कुरुतेऽन्यो नरो द्विज ॥
षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्
cāṃdrāyaṇasahasraṃ tu kurute'nyo yathocitam ||
ṣaḍakṣaraṃ japedanyo maṃtraṃ tābhyāṃ samaṃ phalam
||205||चांद्रायणसहस्रं तु कुरुतेऽन्यो यथोचितम् ॥
षडक्षरं जपेदन्यो मंत्रं ताभ्यां समं फलम्
varṣāsvākāśaśāyī ca hemaṃte salilāśayaḥ ||
pañcāgnisādhako grīṣme yāvadvarṣaśataṃ naraḥ
||206||वर्षास्वाकाशशायी च हेमंते सलिलाशयः ॥
पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे यावद्वर्षशतं नरः
anyaḥ ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ śuciḥ śraddhāsamanvitaḥ ||
japedaharniśaṃ martyaḥ phalaṃ tābhyāṃ samaṃ smṛtam
||207||अन्यः षडक्षरं मन्त्रं शुचिः श्रद्धासमन्वितः ॥
जपेदहर्निशं मर्त्यः फलं ताभ्यां समं स्मृतम्
pitṛpakṣe sadā caiko gayāyāṃ śrāddhamācaret ||
anyaḥ ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ japettābhyāṃ samaṃ phalam
||208||पितृपक्षे सदा चैको गयायां श्राद्धमाचरेत् ॥
अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम्
gosahasraṃ dadātyekaḥ kārtikyāṃ jyeṣṭhapuṣkare ||
ṣaḍakṣaraṃ japenmaṃtramanyastābhyāṃ samaṃ phalam
||209||गोसहस्रं ददात्येकः कार्तिक्यां ज्येष्ठपुष्करे ॥
षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्
saṃnihityāṃ naraḥ snāti rāhugraste divākare ||
eko anyastu japenmantraṃ ṣaḍarṇaṃ tulyameva tat
||210||संनिहित्यां नरः स्नाति राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥
एको अन्यस्तु जपेन्मन्त्रं षडर्णं तुल्यमेव तत्
some somagrahe'nyastu somanāthaṃ prapaśyati ||
anyaḥ ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ japettābhyāṃ samaṃ phalam
||211||सोमे सोमग्रहेऽन्यस्तु सोमनाथं प्रपश्यति ॥
अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम्
ekaścaṇḍīśvaraṃ paśyedayane cottare naraḥ ||
anyaḥ ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ japettābhyāṃ samaṃ phalam
||212||एकश्चण्डीश्वरं पश्येदयने चोत्तरे नरः ॥
अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम्
bhṛgupātaṃ patedekaḥ kedāraṃ vīkṣya bhaktitaḥ ||
anyaḥ ṣaḍakṣaraṃ maṃtraṃ japettābhyāṃ samaṃ phalam
||213||भृगुपातं पतेदेकः केदारं वीक्ष्य भक्तितः ॥
अन्यः षडक्षरं मंत्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम्
karīṣaṃ sādhayedanyo dattvā sarvasvamāditaḥ ||
ṣaḍakṣaraṃ japenmaṃtramanyastābhyāṃ samaṃ phalam
||214||करीषं साधयेदन्यो दत्त्वा सर्वस्वमादितः ॥
षडक्षरं जपेन्मंत्रमन्यस्ताभ्यां समं फलम्
sarva saṃgaparityāgaṃ kṛtvaiko jñānamāpnuyāt ||
anyaḥ ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ japettābhyāṃ samaṃ phalam
||215||सर्व संगपरित्यागं कृत्वैको ज्ञानमाप्नुयात् ॥
अन्यः षडक्षरं मन्त्रं जपेत्ताभ्यां समं फलम्
etatte paramaṃ guhyaṃ mayā vipra prakīrtitam ||
nāstikāya na dātavyaṃ bhaktihīnāya naiva ca
||216||एतत्ते परमं गुह्यं मया विप्र प्रकीर्तितम् ॥
नास्तिकाय न दातव्यं भक्तिहीनाय नैव च
tathānyadapi vakṣyāmi hitabuddhyā dvijottama ||
mama vākyaṃ kuruṣvādya yadīcchasi parāṃ gatim
||217||तथान्यदपि वक्ष्यामि हितबुद्ध्या द्विजोत्तम ॥
मम वाक्यं कुरुष्वाद्य यदीच्छसि परां गतिम्
ahiṃsā paramo dharmaḥ sarvavede prakīrtitaḥ ||
brāhmaṇasya viśeṣeṇa tasmātsarpavadhaṃ tyaja
||218||अहिंसा परमो धर्मः सर्ववेदे प्रकीर्तितः ॥
ब्राह्मणस्य विशेषेण तस्मात्सर्पवधं त्यज
ahiṃsakāni bhūtāni yo hinasti sunirdayaḥ ||
sa yāti narakaṃ ghoraṃ yāvadābhūtasaṃplavam
||219||अहिंसकानि भूतानि यो हिनस्ति सुनिर्दयः ॥
स याति नरकं घोरं यावदाभूतसंप्लवम्
carācarāṇāṃ bhūtānāmabhayaṃ yaḥ prayacchati ||
sarvadā sarvasaukhyāḍhyo jāyate divi ceha ca
||220||चराचराणां भूतानामभयं यः प्रयच्छति ॥
सर्वदा सर्वसौख्याढ्यो जायते दिवि चेह च
nāsti bhargasamo devo nāsti gaṃgāsamā nadī ||
nāsti hiṃsāsamaṃ pāpaṃ nāsti dharmo dayāparaḥ
||221||नास्ति भर्गसमो देवो नास्ति गंगासमा नदी ॥
नास्ति हिंसासमं पापं नास्ति धर्मो दयापरः
athāhamabruvaṃ taṃ ca tacchrutvā tasya jalpitam ||
ahiṃsālakṣaṇaṃ dharmaṃ paralokabhayāturaḥ
||222||अथाहमब्रुवं तं च तच्छ्रुत्वा तस्य जल्पितम् ॥
अहिंसालक्षणं धर्मं परलोकभयातुरः
manyate vṛddhalokānāmetadvākyaṃ śrutaṃ mayā ||
bhūpaterneva doṣaḥ syādvane vyāpāditairmṛgaiḥ ||
pravadaṃti tathā vaidyā vaidyaśāstravicakṣaṇāḥ ||
bhavaṃti puṣṭisaṃyukā māṃsādāścirajīvinaḥ
||224||मन्यते वृद्धलोकानामेतद्वाक्यं श्रुतं मया ॥
भूपतेर्नेव दोषः स्याद्वने व्यापादितैर्मृगैः ॥
प्रवदंति तथा वैद्या वैद्यशास्त्रविचक्षणाः ॥
भवंति पुष्टिसंयुका मांसादाश्चिरजीविनः
tadatra viṣaye brūhi paraṃ niḥśreyasaṃ vacaḥ ||
sarvaṃ kartāsmyasaṃdigdhaṃ tava vaktrādvinirgatam
||225||तदत्र विषये ब्रूहि परं निःश्रेयसं वचः ॥
सर्वं कर्तास्म्यसंदिग्धं तव वक्त्राद्विनिर्गतम्
atha māṃ sa punaḥ prāha vada maivaṃ dvijottama ||
matametada sādhūnāṃ pāpānāṃ māṃsagṛddhinām
||226||अथ मां स पुनः प्राह वद मैवं द्विजोत्तम ॥
मतमेतद साधूनां पापानां मांसगृद्धिनाम्
aho śocyatamā loke pāpātmānaḥ sunirdayāḥ ||
sarvadoṣākaraṃ māṃsaṃ mūḍhāḥ svādaṃti ye narāḥ
||227||अहो शोच्यतमा लोके पापात्मानः सुनिर्दयाः ॥
सर्वदोषाकरं मांसं मूढाः स्वादंति ये नराः
na māṃsamāyuṣo heturārogyasya balasya vā ||
sarvametadasatyaṃ syācchraṇuṣvādya nidarśanam
||228||न मांसमायुषो हेतुरारोग्यस्य बलस्य वा ॥
सर्वमेतदसत्यं स्याच्छ्रणुष्वाद्य निदर्शनम्
māṃsāśino'pi dṛśyaṃte rogārtā durbalāstathā ||
svalpāyuṣaśca matvaivaṃ māṃsaṃ varjaya dūrataḥ
||229||मांसाशिनोऽपि दृश्यंते रोगार्ता दुर्बलास्तथा ॥
स्वल्पायुषश्च मत्वैवं मांसं वर्जय दूरतः
amāṃsādā api kṣmāyāṃ dṛśyaṃte rogavarjitāḥ ||
cirāyuṣaśca pīnāṃgāsta smānmāṃsaṃ vivarjayet
||230||अमांसादा अपि क्ष्मायां दृश्यंते रोगवर्जिताः ॥
चिरायुषश्च पीनांगास्त स्मान्मांसं विवर्जयेत्
yo bhakṣayati māṃsāni sattvānāṃ jīvitaiṣiṇām ||
sa yāti narakaṃ ghoraṃ tatrastho bhakṣyate ca taiḥ
||231||यो भक्षयति मांसानि सत्त्वानां जीवितैषिणाम् ॥
स याति नरकं घोरं तत्रस्थो भक्ष्यते च तैः
na hi māṃsaṃ tṛṇātkāṣṭhādupalādapi jāyate ||
hate jaṃtau bhavenmāṃsaṃ tasmāttatparivarjayet
||232||न हि मांसं तृणात्काष्ठादुपलादपि जायते ॥
हते जंतौ भवेन्मांसं तस्मात्तत्परिवर्जयेत्
etadeva hi dṛṣṭāṃtaṃ māṃsasya parivarjane ||
yadaṃgaṃ hriyate svaṃ ca kaṃṭakenāpi vikṣatam
||233||एतदेव हि दृष्टांतं मांसस्य परिवर्जने ॥
यदंगं ह्रियते स्वं च कंटकेनापि विक्षतम्
ātmaupamyena bhūtāni tasmātsarvāṇi paṃḍitaiḥ ||
draṣṭavyāni na hiṃsyāni rakṣaṇīyāni śaktitaḥ
||234||आत्मौपम्येन भूतानि तस्मात्सर्वाणि पंडितैः ॥
द्रष्टव्यानि न हिंस्यानि रक्षणीयानि शक्तितः
haṃtā caivānumaṃtā ca viśastā krayavikrayī ||
saṃskartā copahartā ca khādakaścāṣṭa ghātakāḥ
||235||हंता चैवानुमंता च विशस्ता क्रयविक्रयी ॥
संस्कर्ता चोपहर्ता च खादकश्चाष्ट घातकाः
dhanena krayakṛddhaṃti bhakṣaṇena ca khādakaḥ ||
ghātako vadhabaṃdhābhyāmityanyastrividho vadhaḥ
||236||धनेन क्रयकृद्धंति भक्षणेन च खादकः ॥
घातको वधबंधाभ्यामित्यन्यस्त्रिविधो वधः
karmaṇā manasā vācā yo hinasti na kiṃcana ||
sa prāpnoti paraṃ sthānaṃ jarā maraṇavarjitam
||237||कर्मणा मनसा वाचा यो हिनस्ति न किंचन ॥
स प्राप्नोति परं स्थानं जरा मरणवर्जितम्
śākamūlaphalāhāro brahmacaryaparāyaṇaḥ ||
na tasya phalamāpnoti yadi hiṃsāparo naraḥ
||238||शाकमूलफलाहारो ब्रह्मचर्यपरायणः ॥
न तस्य फलमाप्नोति यदि हिंसापरो नरः
eko varṣaśataṃ sāgraṃ tapastapati dustaram ||
ahiṃsānirato yastu tayoḥ śreṣṭho dayānvitaḥ
||239||एको वर्षशतं साग्रं तपस्तपति दुस्तरम् ॥
अहिंसानिरतो यस्तु तयोः श्रेष्ठो दयान्वितः
yaṃyaṃ kāmayate kāmaṃ duṣprāpamapi mānavaḥ ||
taṃ tamāpnotyasaṃdigdhaṃ yadi syātsudayānvitaḥ
||240||यंयं कामयते कामं दुष्प्रापमपि मानवः ॥
तं तमाप्नोत्यसंदिग्धं यदि स्यात्सुदयान्वितः
kāmagena vimānena divyastrīśatasevitaḥ ||
devavanmodate svarge savabhūtābhayapradaḥ
||241||कामगेन विमानेन दिव्यस्त्रीशतसेवितः ॥
देववन्मोदते स्वर्गे सवभूताभयप्रदः
evamuktvā mahātmā sa paśyato mama sūtaja ||
vimānavaramāruhya gataśca tridivālayam
||242||एवमुक्त्वा महात्मा स पश्यतो मम सूतज ॥
विमानवरमारुह्य गतश्च त्रिदिवालयम्
gandharvairgīyamānastu stūyamānaśca kinnaraiḥ ||
ṣaḍakṣarasya maṃtrasya māhātmye na mahāmate
||243||गन्धर्वैर्गीयमानस्तु स्तूयमानश्च किन्नरैः ॥
षडक्षरस्य मंत्रस्य माहात्म्ये न महामते
tasmingate tadā svargaṃ duḥkhaṃ me samupasthitam ||
smṛtvā pūrvaṃ hatānsarpānbhagnagātro'bhavaṃ tadā
||244||तस्मिन्गते तदा स्वर्गं दुःखं मे समुपस्थितम् ॥
स्मृत्वा पूर्वं हतान्सर्पान्भग्नगात्रोऽभवं तदा
tato'haṃ kṛtavāṃstatra vipralāpānanekaśaḥ ||
svakarmabhayasaṃtrastastasminneva mahāvane
||245||ततोऽहं कृतवांस्तत्र विप्रलापाननेकशः ॥
स्वकर्मभयसंत्रस्तस्तस्मिन्नेव महावने
aho mayā nṛśaṃsena bahavaḥ prāṇino hatāḥ ||
ninditaśca mahādevo nara kārtirbhaviṣyati
||246||अहो मया नृशंसेन बहवः प्राणिनो हताः ॥
निन्दितश्च महादेवो नर कार्तिर्भविष्यति
so'haṃ hiṃsāṃ parityajya cariṣyāmi mahattapaḥ ||
śivadīkṣāṃ samāsādya pūjayiṣye maheśvaram
||247||सोऽहं हिंसां परित्यज्य चरिष्यामि महत्तपः ॥
शिवदीक्षां समासाद्य पूजयिष्ये महेश्वरम्
yatkiṃcittriṣu lokeṣu prārthayaṃti narāḥ sukham ||
tatsarvaṃ tapasā sādhyaṃ tasmātkāryaṃ mayā tapaḥ
||248||यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु प्रार्थयंति नराः सुखम् ॥
तत्सर्वं तपसा साध्यं तस्मात्कार्यं मया तपः
adhunaiko'hamekāhamekaikasminvanaspatau ||
caranbhaikṣaṃ munirmaunī cariṣyāmyāśramānimān
||249||अधुनैकोऽहमेकाहमेकैकस्मिन्वनस्पतौ ॥
चरन्भैक्षं मुनिर्मौनी चरिष्याम्याश्रमानिमान्
pāṃsunā samavacchannaḥ śūnyāgārapratiśrayaḥ ||
vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ
||250||पांसुना समवच्छन्नः शून्यागारप्रतिश्रयः ॥
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः
evaṃ vilapya yatnena mayā sūtakulodvaha ||
gṛhītaṃ bhaktiyuktena śivadīkṣāvrataṃ tataḥ
||251||एवं विलप्य यत्नेन मया सूतकुलोद्वह ॥
गृहीतं भक्तियुक्तेन शिवदीक्षाव्रतं ततः
ṣaḍakṣarasya maṃtrasya ayutaṃ prajapāmyaham ||
trisandhyaṃ śraddhayā yuktaḥ siddheśvarasamīpataḥ
||252||षडक्षरस्य मंत्रस्य अयुतं प्रजपाम्यहम् ॥
त्रिसन्ध्यं श्रद्धया युक्तः सिद्धेश्वरसमीपतः
tatprabhāvena me sthairyaṃ saṃjātaṃ yauvanodbhavam ||
tathā lokātaṃrajñānaṃ khecaratvaṃ ca sūtaja
||253||तत्प्रभावेन मे स्थैर्यं संजातं यौवनोद्भवम् ॥
तथा लोकातंरज्ञानं खेचरत्वं च सूतज
siddheśvaraṃ prayāsyāmi dvāparāṃte hyavasthite ||
sadāśivaṃ prayāsyāmi satyametanmayoditam
||254||सिद्धेश्वरं प्रयास्यामि द्वापरांते ह्यवस्थिते ॥
सदाशिवं प्रयास्यामि सत्यमेतन्मयोदितम्
etatte sarvamākhyātaṃ mayā sūtaja mokṣadam ||
ṣaḍakṣarasya māhātmyaṃ sarvapāpapraṇāśanam
||255||एतत्ते सर्वमाख्यातं मया सूतज मोक्षदम् ॥
षडक्षरस्य माहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम्
yaścaitacchṛṇuyānnityaṃ samyakchraddhāsamanvitaḥ ||
ājanmamaraṇātpāpātso'pi mucyeta mānavaḥ
||256||यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं सम्यक्छ्रद्धासमन्वितः ॥
आजन्ममरणात्पापात्सोऽपि मुच्येत मानवः
tasmāttvaṃ hi mahābhāga mantramenaṃ sadā japa ||
saṃprāpsyasi parānkāmānmanasā vāṃchitānsadā
||257||तस्मात्त्वं हि महाभाग मन्त्रमेनं सदा जप ॥
संप्राप्स्यसि परान्कामान्मनसा वांछितान्सदा
sūta uvāca
etacchrutaṃ mayā pūrvaṃ sakāśāttasya sadguroḥ ||
ṣaḍakṣarasya māhātmyaṃ yadyuṣmākaṃ prakīrtitam
||258||एतच्छ्रुतं मया पूर्वं सकाशात्तस्य सद्गुरोः ॥
षडक्षरस्य माहात्म्यं यद्युष्माकं प्रकीर्तितम्
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ śatrupakṣakṣayāvaham ||
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ nityaṃ sarvakāmābhayapradam
||259||धन्यं यशस्यमायुष्यं शत्रुपक्षक्षयावहम् ॥
पठतां शृण्वतां नित्यं सर्वकामाभयप्रदम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetra māhātmye ṣaḍakṣaramantramāhātmye siddheśvaramāhātmyavarṇanaṃnāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29 ||