śaṃkhādityaśaṃkhatīrthotpattivṛttāṃtavarṇanam
ānarta uvāca
sāṃprataṃ muniśārdūla śaṃkhatīrtha samudbhavam ||
māhātmyaṃ vada me kṛtsnaṃ śraddhā me mahatī sthitā
||1||सांप्रतं मुनिशार्दूल शंखतीर्थ समुद्भवम् ॥
माहात्म्यं वद मे कृत्स्नं श्रद्धा मे महती स्थिता
aho tīrthamaho tīrthaṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam [|
kṣetraṃ yacca dharāpṛṣṭhe sarvāścaryamayaṃ śubham
||2||अहो तीर्थमहो तीर्थं हाटकेश्वरसंज्ञितम् [।
क्षेत्रं यच्च धरापृष्ठे सर्वाश्चर्यमयं शुभम्
nāhaṃ tṛptiṃ dvijaśreṣṭha pragacchāmi kathaṃcana ||
śṛṇvānastu sumāhātmyaṃ kṣetrasyāsya samudbhavam
||3||नाहं तृप्तिं द्विजश्रेष्ठ प्रगच्छामि कथंचन ॥
शृण्वानस्तु सुमाहात्म्यं क्षेत्रस्यास्य समुद्भवम्
viśvāmitra uvāca
atra te kīrtayiṣyāmi pūrvavṛttaṃ kathāṃtaram ||
śaṃkhatīrthasya māhātmyaṃ yathājātaṃ dharātale
||4||अत्र ते कीर्तयिष्यामि पूर्ववृत्तं कथांतरम् ॥
शंखतीर्थस्य माहात्म्यं यथाजातं धरातले
ānartādhipatiḥ pūrvamāsīdanyo mahīpatiḥ ||
yathā tvaṃ sāṃprataṃ bhūmau sarvalokaprapālakaḥ
||5||आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीदन्यो महीपतिः ॥
यथा त्वं सांप्रतं भूमौ सर्वलोकप्रपालकः
so'kasmātkuṣṭhabhāgjāto vikalāṃgo babhūva ha ||
aputraḥ śatrubhirvyāptastrastaśca nṛpasattamaḥ
||6||सोऽकस्मात्कुष्ठभाग्जातो विकलांगो बभूव ह ॥
अपुत्रः शत्रुभिर्व्याप्तस्त्रस्तश्च नृपसत्तमः
sa sarvairbhūmipālaiśca sarvataḥ paripīḍitaḥ ||
rājyabhraṃśasamopetaḥ prāpto raivatakaṃ girim
||7||स सर्वैर्भूमिपालैश्च सर्वतः परिपीडितः ॥
राज्यभ्रंशसमोपेतः प्राप्तो रैवतकं गिरिम्
tatrāpi pīḍyate nityaṃ sarvatastu malimlucaiḥ
||8||तत्रापि पीड्यते नित्यं सर्वतस्तु मलिम्लुचैः
hastyaśvarathahīnastu kośahīno yadā'bhavat ||
sa tadā ciṃtayāmāsa kiṃ karomi ca sāṃpratam
||9||हस्त्यश्वरथहीनस्तु कोशहीनो यदाऽभवत् ॥
स तदा चिंतयामास किं करोमि च सांप्रतम्
kalatrāṇyapi sarvāṇi hriyaṃte taskarairbalāt
||10||कलत्राण्यपि सर्वाणि ह्रियंते तस्करैर्बलात्
sa evaṃ ciṃtayānastu gato vai nāradaṃ vibhum ||
draṣṭuṃ pārthivaśārdūla vaiṣṇave divase sthite
||11||स एवं चिंतयानस्तु गतो वै नारदं विभुम् ॥
द्रष्टुं पार्थिवशार्दूल वैष्णवे दिवसे स्थिते
tatrāpaśyatsa saṃprāptaṃ nāradaṃ munisattamam ||
tīrthayātrāprasaṃgena dāmodaradidṛkṣayā
||12||तत्रापश्यत्स संप्राप्तं नारदं मुनिसत्तमम् ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन दामोदरदिदृक्षया
taṃ praṇamyātha śirasā kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ ||
provāca vacanaṃ dīna upaviśya tadagrataḥ
||13||तं प्रणम्याथ शिरसा कृतांजलिपुटः स्थितः ॥
प्रोवाच वचनं दीन उपविश्य तदग्रतः
rājovāca
śatrubhiḥ paribhūto'haṃ samatānmunisattama ||
tato rājyaparibhraṃśātsaṃprāpto'tra mahāgirau
||14||शत्रुभिः परिभूतोऽहं समतान्मुनिसत्तम ॥
ततो राज्यपरिभ्रंशात्संप्राप्तोऽत्र महागिरौ
vipine taskaraiḥ pāpaiḥ prapīḍye'haṃ samaṃtataḥ ||
yatkiṃcidaśvanāgādyaṃ mayā saha samāgatam
||15||विपिने तस्करैः पापैः प्रपीड्येऽहं समंततः ॥
यत्किंचिदश्वनागाद्यं मया सह समागतम्
tatsarvaṃ taskarairnītaṃ kośā dārāstathā vasu ||
tasmādvada muniśreṣṭha vairāgyaṃ me mahatsthitam
||16||तत्सर्वं तस्करैर्नीतं कोशा दारास्तथा वसु ॥
तस्माद्वद मुनिश्रेष्ठ वैराग्यं मे महत्स्थितम्
anyajanmodbhavaṃ kiṃcinmama pāpaṃ sudāruṇam ||
yenemāṃ ca daśāṃ prāptaḥ sahasā munisattama
||17||अन्यजन्मोद्भवं किंचिन्मम पापं सुदारुणम् ॥
येनेमां च दशां प्राप्तः सहसा मुनिसत्तम
tasya tadvacanaṃ śrutvā ciraṃ dhyātvā munīśvaraḥ ||
provācā'tha nṛpaṃ dīnaṃ jñātvā divyena cakṣuṣā
||18||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा मुनीश्वरः ॥
प्रोवाचाऽथ नृपं दीनं ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा
nārada uvāca
na tvayā kutsitaṃ kiṃcitpūrva dehāṃtare kṛtam ||
mayā jñātaṃ mahārāja sarvaṃ divyena cakṣuṣā
||19||न त्वया कुत्सितं किंचित्पूर्व देहांतरे कृतम् ॥
मया ज्ञातं महाराज सर्वं दिव्येन चक्षुषा
tvamāsīḥ pārthivaḥ pūrvaṃ siddhapannagasaṃjñite ||
pattane somavaṃśīyaḥ sarva śatrunibarhaṇaḥ
||20||त्वमासीः पार्थिवः पूर्वं सिद्धपन्नगसंज्ञिते ॥
पत्तने सोमवंशीयः सर्व शत्रुनिबर्हणः
tvayā ceṣṭaṃ mahāyajñaiḥ sadā saṃpūrṇadakṣiṇaiḥ ||
mahādānāni dattāni pūjitā brāhmaṇottamāḥ
||21||त्वया चेष्टं महायज्ञैः सदा संपूर्णदक्षिणैः ॥
महादानानि दत्तानि पूजिता ब्राह्मणोत्तमाः
tena karma vipākena bhūyaḥ pārthivatāṃ gataḥ
||22||तेन कर्म विपाकेन भूयः पार्थिवतां गतः
ānarta uvāca
iha janmani no kṛtyaṃ saṃsmarāmi vibho kṛtam ||
tatkiṃ rājyapari bhraṃśaḥ sahasā me samutthitaḥ
||23||इह जन्मनि नो कृत्यं संस्मरामि विभो कृतम् ॥
तत्किं राज्यपरि भ्रंशः सहसा मे समुत्थितः
lakṣmyā hīnasya lokasya loke'sminvyarthatāṃ vrajet ||
jīvitaṃ muniśārdūla vijñātaṃ hi mayā'dhunā
||24||लक्ष्म्या हीनस्य लोकस्य लोकेऽस्मिन्व्यर्थतां व्रजेत् ॥
जीवितं मुनिशार्दूल विज्ञातं हि मयाऽधुना
mṛto naro gataśrīko mṛtaṃ rāṣṭramarājakam ||
mṛtamaśrotriye dānaṃ mṛto yajñastvadakṣiṇaḥ
||25||मृतो नरो गतश्रीको मृतं राष्ट्रमराजकम् ॥
मृतमश्रोत्रिये दानं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः
lakṣmyā hīnasya martyasya bāṃdhavo'pi vijāyate ||
prārthayiṣyati māṃ nūnaṃ dṛṣṭvā taṃ cānyato vrajet
||26||लक्ष्म्या हीनस्य मर्त्यस्य बांधवोऽपि विजायते ॥
प्रार्थयिष्यति मां नूनं दृष्ट्वा तं चान्यतो व्रजेत्
yathā māṃ sāṃprataṃ dṛṣṭvā ye mayā'pi pratarpitāḥ ||
te'pi dūrataraṃ yāṃti eṣa māṃ prārthayi ṣyati
||27||यथा मां सांप्रतं दृष्ट्वा ये मयाऽपि प्रतर्पिताः ॥
तेऽपि दूरतरं यांति एष मां प्रार्थयि ष्यति
dhanahīnaṃ naraṃ tyaktvā kulīnamapi cottamam ||
gacchati svajano'nyatra śuṣkaṃ vṛkṣamivāṃḍajāḥ
||28||धनहीनं नरं त्यक्त्वा कुलीनमपि चोत्तमम् ॥
गच्छति स्वजनोऽन्यत्र शुष्कं वृक्षमिवांडजाः
tatkāryakāraṇārthāya daridro' bhyeti cedgṛham ||
dhanino bhartsayaṃtyenaṃ samāgacchaṃti nāṃtikam
||29||तत्कार्यकारणार्थाय दरिद्रोऽ भ्येति चेद्गृहम् ॥
धनिनो भर्त्सयंत्येनं समागच्छंति नांतिकम्
kṛpaṇo'pi dhanāḍhyaścedāgacchati hi yācitum ||
eṣa dāsyati me kiṃci diti citte nṛṇāṃ bhavet
||30||कृपणोऽपि धनाढ्यश्चेदागच्छति हि याचितुम् ॥
एष दास्यति मे किंचि दिति चित्ते नृणां भवेत्
mama tvaṃ pūrvavaṃśīyaḥ pitā te ca piturmama ||
sadā snehaparaścāsīttvaṃ ca snehavivarjitaḥ
||31||मम त्वं पूर्ववंशीयः पिता ते च पितुर्मम ॥
सदा स्नेहपरश्चासीत्त्वं च स्नेहविवर्जितः
evaṃ bruvaṃti loke'tra dhanināṃ purataḥ sthitāḥ ||
kulīnā api pāpānāṃ dṛśyaṃte dhanalipsayā ||
daridrasya manuṣyasya kṣitau rājyaṃ prakurvataḥ
||32||एवं ब्रुवंति लोकेऽत्र धनिनां पुरतः स्थिताः ॥
कुलीना अपि पापानां दृश्यंते धनलिप्सया ॥
दरिद्रस्य मनुष्यस्य क्षितौ राज्यं प्रकुर्वतः
praśoṣaḥ kevalaṃ bhāvī hṛdayasya mahāmune ||
dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣiṇau ||
yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ
||33||प्रशोषः केवलं भावी हृदयस्य महामुने ॥
द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ ॥
यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः
śmaśānamapi sevaṃte dhanalubdhā niśāgame ||
janetāramapi tyaktvā nityaṃ yāṃti sudūrataḥ
||34||श्मशानमपि सेवंते धनलुब्धा निशागमे ॥
जनेतारमपि त्यक्त्वा नित्यं यांति सुदूरतः
sumūrkhopi bhavedvidvānakulīno'pi satkulaḥ ||
yasya vittaṃ bhave ddharmye viparītamato'nyathā
||35||सुमूर्खोपि भवेद्विद्वानकुलीनोऽपि सत्कुलः ॥
यस्य वित्तं भवे द्धर्म्ये विपरीतमतोऽन्यथा
nirviṇṇo'haṃ muniśreṣṭha jīvitasya ca sāṃpratam ||
tasmādbrūhi kimarthaṃ me dāridryaṃ samupasthitam
||36||निर्विण्णोऽहं मुनिश्रेष्ठ जीवितस्य च सांप्रतम् ॥
तस्माद्ब्रूहि किमर्थं मे दारिद्र्यं समुपस्थितम्
kuṣṭhaścāpi mamopetaḥ śatrubhiśca parābhavam ||
anyajanmāṃtaraṃ dṛṣṭaṃ tvayā divyena cakṣuṣā
||37||कुष्ठश्चापि ममोपेतः शत्रुभिश्च पराभवम् ॥
अन्यजन्मांतरं दृष्टं त्वया दिव्येन चक्षुषा
kukarmaṇā na saṃspṛṣṭaṃ svalpenāpi bravīṣi mām ||
etajjanmātaraṃ dṛṣṭaṃ smarāmi munisattama
||38||कुकर्मणा न संस्पृष्टं स्वल्पेनापि ब्रवीषि माम् ॥
एतज्जन्मातरं दृष्टं स्मरामि मुनिसत्तम
na mayā kukṛtaṃ kiṃcitkadācitsamanuṣṭhitam ||
tatkiṃ rājyaparibhraṃśo jāto'yaṃ mama sanmune
||39||न मया कुकृतं किंचित्कदाचित्समनुष्ठितम् ॥
तत्किं राज्यपरिभ्रंशो जातोऽयं मम सन्मुने
atra me kautukaṃ jātaṃ tasmāddehi vinirṇayam ||
bhavenna vā bhavetkarma kṛtaṃ yacca śubhāśubham
||40||अत्र मे कौतुकं जातं तस्माद्देहि विनिर्णयम् ॥
भवेन्न वा भवेत्कर्म कृतं यच्च शुभाशुभम्
viśvāmitra uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā ciraṃ dhyātvā tu nāradaḥ ||
kṛpayā parayāviṣṭastataḥ provāca sādaram
||41||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा तु नारदः ॥
कृपया परयाविष्टस्ततः प्रोवाच सादरम्
śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathā śuddhiḥ prajāyate ||
tava rājyasya saṃprāptiryathā bhūyo'pi jāyate
||42||शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा शुद्धिः प्रजायते ॥
तव राज्यस्य संप्राप्तिर्यथा भूयोऽपि जायते
tava bhūmau mahāpuṇyamasti kṣetraṃ jagattraye ||
hāṭakeśvarasaṃjñaṃ tu tīrthaṃ tatrāsti śobhanam ||
śaṃkhatīrthamiti khyātaṃ sarvapātakanāśanam
||43||तव भूमौ महापुण्यमस्ति क्षेत्रं जगत्त्रये ॥
हाटकेश्वरसंज्ञं तु तीर्थं तत्रास्ति शोभनम् ॥
शंखतीर्थमिति ख्यातं सर्वपातकनाशनम्
yastatra kurute snānaṃ śraddhayā parayā yutaḥ ||
aṣṭamyāṃ śuklapakṣasya saṃprāpte māsi mādhave
||44||यस्तत्र कुरुते स्नानं श्रद्धया परया युतः ॥
अष्टम्यां शुक्लपक्षस्य संप्राप्ते मासि माधवे
sūryavāre tu samprāpte bhāskarasyodayaṃ prati ||
sarvakuṣṭhavinirmukto jāyate sūryasaṃnibhaḥ
||45||सूर्यवारे तु सम्प्राप्ते भास्करस्योदयं प्रति ॥
सर्वकुष्ठविनिर्मुक्तो जायते सूर्यसंनिभः
yaṃyaṃ kāmamabhidhyāyettaṃtaṃ sarveṣu durlabham ||
sa tadā''pnotyasaṃdigdhaṃ dṛṣṭvā śaṃkheśvaraṃ śubham
||46||यंयं काममभिध्यायेत्तंतं सर्वेषु दुर्लभम् ॥
स तदाऽऽप्नोत्यसंदिग्धं दृष्ट्वा शंखेश्वरं शुभम्
kiṃ tvayā na śrutaṃ tatra svadeśe vasatā nṛpa ||
tasya tīrthasya māhātmyaṃ yattvamatra samāgataḥ
||47||किं त्वया न श्रुतं तत्र स्वदेशे वसता नृप ॥
तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं यत्त्वमत्र समागतः
siddhasena uvāca
kathaṃ śaṃkheśvaro devaḥ saṃjāto vada sanmune
||48||कथं शंखेश्वरो देवः संजातो वद सन्मुने
nārada uvāca
ahaṃ te kathayiṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm ||
yathā śaṃkheśvaro jātaḥ śaṃkhatīrthaṃ tu pārthiva
||49||अहं ते कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ॥
यथा शंखेश्वरो जातः शंखतीर्थं तु पार्थिव
āsaturbrāhmaṇau pūrvaṃ likhitaḥ śaṃkha eva ca ||
bhrātarau vedaviduṣau tapasyugre vyavasthitau
||50||आसतुर्ब्राह्मणौ पूर्वं लिखितः शंख एव च ॥
भ्रातरौ वेदविदुषौ तपस्युग्रे व्यवस्थितौ
kasyacittvatha kālasya likhitasyāśramaṃ prati ||
bhrāturjyeṣṭhasya saṃprāpto namaskārakṛte nṛpa
||51||कस्यचित्त्वथ कालस्य लिखितस्याश्रमं प्रति ॥
भ्रातुर्ज्येष्ठस्य संप्राप्तो नमस्कारकृते नृप
so'paśyadāśramaṃ śūnyaṃ likhitena vivarjitam
||52||सोऽपश्यदाश्रमं शून्यं लिखितेन विवर्जितम्
athāpaśyadvane tasmi nparipakvaphalāni saḥ ||
praṇayātpratijagrāha matvā bhrāturnṛpā''śramam
||53||अथापश्यद्वने तस्मि न्परिपक्वफलानि सः ॥
प्रणयात्प्रतिजग्राह मत्वा भ्रातुर्नृपाऽऽश्रमम्
etasminnantare prāpto likhitastatra cāśrame ||
yāvatpaśyati śaṃkhaṃ sa pragṛhī tabṛhatphalam
||54||एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो लिखितस्तत्र चाश्रमे ॥
यावत्पश्यति शंखं स प्रगृही तबृहत्फलम्
kimidaṃ vihitaṃ pāpa pāpaṃ sādhuvigarhitam ||
cauryakarma tvayā niṃdyaṃ yaddhṛtāni phalāni ca
||55||किमिदं विहितं पाप पापं साधुविगर्हितम् ॥
चौर्यकर्म त्वया निंद्यं यद्धृतानि फलानि च
anena karmaṇā tubhyaṃ tapo yāsya ti saṃkṣayam ||
cauryakarmapravṛttasya brāhmaṇairgarhitasya ca
||56||अनेन कर्मणा तुभ्यं तपो यास्य ति संक्षयम् ॥
चौर्यकर्मप्रवृत्तस्य ब्राह्मणैर्गर्हितस्य च
śaṃkha uvāca
ekodarasamutpanno jyeṣṭhabhrātā yathā pitā ||
bhūyāditi śrutirloke prasiddhā sarvataḥ sthitā
||57||एकोदरसमुत्पन्नो ज्येष्ठभ्राता यथा पिता ॥
भूयादिति श्रुतिर्लोके प्रसिद्धा सर्वतः स्थिता
tatkiṃ putrasya viprendra nādhikāraḥ piturdhane ||
yathaivaṃ niṣṭhurairvākyairnirbhartsayasi māṃ vibho
||58||तत्किं पुत्रस्य विप्रेन्द्र नाधिकारः पितुर्धने ॥
यथैवं निष्ठुरैर्वाक्यैर्निर्भर्त्सयसि मां विभो
likhita uvāca
na doṣo jāyate hartuḥ putrasyātra kathaṃcana ||
ekatra saṃsthitasyātra piturvittamasaṃśayam
||59||न दोषो जायते हर्तुः पुत्रस्यात्र कथंचन ॥
एकत्र संस्थितस्यात्र पितुर्वित्तमसंशयम्
vibhaktastu yadā putro bhrātā vā'pahareddhanam ||
tadā doṣamavāpnoti cauryotthaṃ matameva me
||60||विभक्तस्तु यदा पुत्रो भ्राता वाऽपहरेद्धनम् ॥
तदा दोषमवाप्नोति चौर्योत्थं मतमेव मे
putrasya tu punarvittaṃ pitā harati sarvadā ||
na tasya vidyate doṣo vibhakta syāpi karhicit
||61||पुत्रस्य तु पुनर्वित्तं पिता हरति सर्वदा ॥
न तस्य विद्यते दोषो विभक्त स्यापि कर्हिचित्
atra ślokaḥ purā gīto manunā smṛtikāriṇā ||
taṃ te'haṃ saṃpravakṣyāmi dharmaśāstrodbhavaṃ vacaḥ
||62||अत्र श्लोकः पुरा गीतो मनुना स्मृतिकारिणा ॥
तं तेऽहं संप्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रोद्भवं वचः
traya evādhaproktā bhāryā dāsastathā sutaḥ ||
yatte samadhigacchaṃti yasya te tasya taddhanam
||63||त्रय एवाधप्रोक्ता भार्या दासस्तथा सुतः ॥
यत्ते समधिगच्छंति यस्य ते तस्य तद्धनम्
śaṃkha uvāca
yadyevaṃ cauryadoṣo'sti mama tāta mahattaraḥ ||
nigrahaṃ kuru me śīghraṃ yena na syāttapaḥkṣayaḥ
||64||यद्येवं चौर्यदोषोऽस्ति मम तात महत्तरः ॥
निग्रहं कुरु मे शीघ्रं येन न स्यात्तपःक्षयः
viśvāmitra uvāca
tasya taṃ niścayaṃ jñātvā śastramādāya nirmalam ||
cakartātha bhujau tasya bhrātā bhrātuśca nirghṛṇaḥ ||
sopi cchinnakaro vipro vyathayāpi samanvitaḥ
||65||तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शस्त्रमादाय निर्मलम् ॥
चकर्ताथ भुजौ तस्य भ्राता भ्रातुश्च निर्घृणः ॥
सोपि च्छिन्नकरो विप्रो व्यथयापि समन्वितः
manyamānaḥ prasādaṃ taṃ bhrāturjyeṣṭhasya pārthiva
||66||मन्यमानः प्रसादं तं भ्रातुर्ज्येष्ठस्य पार्थिव
tatastu kāmadaṃ kṣetraṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam ||
matvā prāpya tapastepe kaṃcitprāpya jalāśayam
||67||ततस्तु कामदं क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥
मत्वा प्राप्य तपस्तेपे कंचित्प्राप्य जलाशयम्
varṣāsvākāśaśāyī ca hemante salilāśrayaḥ ||
pañcāgnisādhako grīṣme ṣaṣṭhakālakṛtāśanaḥ
||68||वर्षास्वाकाशशायी च हेमन्ते सलिलाश्रयः ॥
पञ्चाग्निसाधको ग्रीष्मे षष्ठकालकृताशनः
saṃsnāpya bhāskaraṃ sthāṇuṃ tatpuraḥ śatarudriyam ||
japansāmoktarudrāṃśca bhava rudrāṃstathā japan ||
prāṇarudrāṃstathā nīlānskandasūktasamanvitān
||69||संस्नाप्य भास्करं स्थाणुं तत्पुरः शतरुद्रियम् ॥
जपन्सामोक्तरुद्रांश्च भव रुद्रांस्तथा जपन् ॥
प्राणरुद्रांस्तथा नीलान्स्कन्दसूक्तसमन्वितान्
tato varṣasahasrāṃte tuṣṭastasya maheśvaraḥ ||
provāca darśanaṃ gatvā saha sūrya vṛṣeśvaraiḥ
||70||ततो वर्षसहस्रांते तुष्टस्तस्य महेश्वरः ॥
प्रोवाच दर्शनं गत्वा सह सूर्य वृषेश्वरैः
maheśvara uvāca
śaṃkha tuṣṭo'smi te vatsa tapasānena suvrata ||
tasmātkathaya me kṣipraṃ yaddadāmi tavā'dhunā
||71||शंख तुष्टोऽस्मि ते वत्स तपसानेन सुव्रत ॥
तस्मात्कथय मे क्षिप्रं यद्ददामि तवाऽधुना
śaṃkha uvāca
yadi tuṣṭo'si me deva yadi deyo varo mama ||
jāyetāṃ tādṛśau hastau yādṛśo me purā sthitau
||72||यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम ॥
जायेतां तादृशौ हस्तौ यादृशो मे पुरा स्थितौ
tvayā'traiva sadā vāsaḥ kāryaḥ suravareśvara ||
liṃge kṛtvā dayāṃ deva mamopari mahattarām
||73||त्वयाऽत्रैव सदा वासः कार्यः सुरवरेश्वर ॥
लिंगे कृत्वा दयां देव ममोपरि महत्तराम्
etajjalāśayaṃ nātha mama nāmnā dharātale ||
prasiddhiṃ yātu lokasya yāvaccandrārkatārakāḥ
||74||एतज्जलाशयं नाथ मम नाम्ना धरातले ॥
प्रसिद्धिं यातु लोकस्य यावच्चन्द्रार्कतारकाः
atra yaḥ kurute snānaṃ dhṛtvā manasi durlabham ||
kiṃcidvastu samagraṃ tu tasya saṃpatsyate vibho
||75||अत्र यः कुरुते स्नानं धृत्वा मनसि दुर्लभम् ॥
किंचिद्वस्तु समग्रं तु तस्य संपत्स्यते विभो
śrībhagavānuvāca
adyāhaṃ darśanaṃ prāptastava caivāṣṭamīdine ||
mādhavasya site pakṣe yasmādbrāhmaṇasattama
||76||अद्याहं दर्शनं प्राप्तस्तव चैवाष्टमीदिने ॥
माधवस्य सिते पक्षे यस्माद्ब्राह्मणसत्तम
tasmātsaṃkramaṇaṃ liṃge tāvake'smindvijottama ||
kariṣyāmi na sandeho dinamekamasaṃśayam
||77||तस्मात्संक्रमणं लिंगे तावकेऽस्मिन्द्विजोत्तम ॥
करिष्यामि न सन्देहो दिनमेकमसंशयम्
yaścātra divase prāpte tīrthe'traiva bhavodbhave ||
snānaṃ kṛtvā ravervāra udayaṃ samupasthite
||78||यश्चात्र दिवसे प्राप्ते तीर्थेऽत्रैव भवोद्भवे ॥
स्नानं कृत्वा रवेर्वार उदयं समुपस्थिते
pūjayiṣyati me mūrtiṃ tvayā saṃsthāpitāṃ dvija ||
kuṣṭhavyādhivinirmukto mama lokaṃ sa yāsyati
||79||पूजयिष्यति मे मूर्तिं त्वया संस्थापितां द्विज ॥
कुष्ठव्याधिविनिर्मुक्तो मम लोकं स यास्यति
śeṣakāle'pi viprendra ajñānavihitādaghāt ||
muktiṃ prāpsyatyasaṃdigdhaṃ mama vākyāddvijottama
||80||शेषकालेऽपि विप्रेन्द्र अज्ञानविहितादघात् ॥
मुक्तिं प्राप्स्यत्यसंदिग्धं मम वाक्याद्द्विजोत्तम
tathā tavāpi yau hastau chinnāvetāvubhāvapi ||
tasminyoge'bhiṣekāttauḥ syātāṃ bhūyo'pi tādṛśau
||81||तथा तवापि यौ हस्तौ छिन्नावेतावुभावपि ॥
तस्मिन्योगेऽभिषेकात्तौः स्यातां भूयोऽपि तादृशौ
eṣa me pratyayo vipra bhaviṣyati tavā'dhunā ||
bhūyaḥ snānaṃ vidhāya tvaṃ tato mūrtiṃ mamārcaya
||82||एष मे प्रत्ययो विप्र भविष्यति तवाऽधुना ॥
भूयः स्नानं विधाय त्वं ततो मूर्तिं ममार्चय
anye'pi vyaṃgatāṃ prāptāḥ saṃyoge'tra tava sthite ||
snātvā māṃ pūjayiṣyaṃti muktiṃ yāsyaṃti te dvija
||83||अन्येऽपि व्यंगतां प्राप्ताः संयोगेऽत्र तव स्थिते ॥
स्नात्वा मां पूजयिष्यंति मुक्तिं यास्यंति ते द्विज
evamuktvā sahasrāṃśustataścādarśanaṃ gataḥ ||
śaṃkho'pi tatkṣaṇātsnātvā pūjayitvā divākaram
||84||एवमुक्त्वा सहस्रांशुस्ततश्चादर्शनं गतः ॥
शंखोऽपि तत्क्षणात्स्नात्वा पूजयित्वा दिवाकरम्
yāvatpaśyati cātmānaṃ tāvaddhastasamanvitam ||
ātmānaṃ paśyamānastu vismayaṃ paramaṃ gataḥ
||85||यावत्पश्यति चात्मानं तावद्धस्तसमन्वितम् ॥
आत्मानं पश्यमानस्तु विस्मयं परमं गतः
tataḥprabhṛti tatraiva kṛtvā''śramapadaṃ nṛpa ||
tapastepe dvija śreṣṭho gataśca paramāṃ gatim
||86||ततःप्रभृति तत्रैव कृत्वाऽऽश्रमपदं नृप ॥
तपस्तेपे द्विज श्रेष्ठो गतश्च परमां गतिम्
tasmāttvamapi rājeṃdra saṃyogaṃ prāpya tattvataḥ ||
tenaiva vidhinā snātvā tvaṃ pūjaya divākaram
||87||तस्मात्त्वमपि राजेंद्र संयोगं प्राप्य तत्त्वतः ॥
तेनैव विधिना स्नात्वा त्वं पूजय दिवाकरम्
yaścaitacchṛṇuyānnityaṃ paṭhedvā purato raveḥ ||
tasyānvaye'pi no kuṣṭhī kadācitsamprajāyate
||88||यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं पठेद्वा पुरतो रवेः ॥
तस्यान्वयेऽपि नो कुष्ठी कदाचित्सम्प्रजायते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyā ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śaṃkhādityaśaṃkhatīrthotpattivṛttāṃtavarṇanaṃnāma navottaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 209 ||