tārakāsuravadhaḥ
brahmovāca
kārtikeyaśca pārvatyāḥ prāṇebhyaścātivallabhaḥ ||
saṃkrīḍati samīpastho nānāceṣṭābhirudyataḥ
||1||कार्तिकेयश्च पार्वत्याः प्राणेभ्यश्चातिवल्लभः ॥
संक्रीडति समीपस्थो नानाचेष्टाभिरुद्यतः
raktakāṃtirmahātejāḥ ṣaṇmukho'dbhuta vikramaḥ ||
kvacidgāyati cātyarthaṃ kvacinnṛtyati svecchayā
||2||रक्तकांतिर्महातेजाः षण्मुखोऽद्भुत विक्रमः ॥
क्वचिद्गायति चात्यर्थं क्वचिन्नृत्यति स्वेच्छया
mātaraṃ pitaraṃ dṛṣṭvā vinayāvanataḥ kvacit ||
kvacicca gaṃgāpuline sikatālepanākṛtiḥ
||3||मातरं पितरं दृष्ट्वा विनयावनतः क्वचित् ॥
क्वचिच्च गंगापुलिने सिकतालेपनाकृतिः
gaṇaiḥ saha vicinvāno vividhānvanabhūruhān ||
evaṃ prakrīḍitastasya divasāḥ paṃca jajñire
||4||गणैः सह विचिन्वानो विविधान्वनभूरुहान् ॥
एवं प्रक्रीडितस्तस्य दिवसाः पंच जज्ञिरे
tato devā mahendrādyāstārakatrāsavidrutāḥ ||
stuvantaḥ śaṃkaraṃ sarve tārakasya jighṛkṣayā
||5||ततो देवा महेन्द्राद्यास्तारकत्रासविद्रुताः ॥
स्तुवन्तः शंकरं सर्वे तारकस्य जिघृक्षया
cakruḥ kumāraṃ senānyaṃ jāhnavyāṃ svagaṇaiḥ surāḥ ||
sasvanurdevavādyāni puṣpavarṣaṃ papāta ha
||6||चक्रुः कुमारं सेनान्यं जाह्नव्यां स्वगणैः सुराः ॥
सस्वनुर्देववाद्यानि पुष्पवर्षं पपात ह
vahnistu svāṃ dadau śaktiṃ himavānvāhanaṃ dadau ||
sarvadevasamudbhūtagaṇakoṭisamāvṛtaḥ
||7||वह्निस्तु स्वां ददौ शक्तिं हिमवान्वाहनं ददौ ॥
सर्वदेवसमुद्भूतगणकोटिसमावृतः
praṇamya munisaṃghebhyaḥ prayayau ripuvigrahe ||
tāmravatyāṃ nagaryāṃ ca śaṃkhaṃ dadhmau pratāpavān
||8||प्रणम्य मुनिसंघेभ्यः प्रययौ रिपुविग्रहे ॥
ताम्रवत्यां नगर्यां च शंखं दध्मौ प्रतापवान्
tatastārakasainyasya daityadānavakoṭayaḥ ||
samājagmustasya purācchaṃkhanādabhayāturāḥ
||9||ततस्तारकसैन्यस्य दैत्यदानवकोटयः ॥
समाजग्मुस्तस्य पुराच्छंखनादभयातुराः
svavāhanasamārūḍhāḥ saṃyatā baladarpitāḥ ||
devāḥ sarve'pi yuyudhuḥ skandatejopabṛṃhitāḥ
||10||स्ववाहनसमारूढाः संयता बलदर्पिताः ॥
देवाः सर्वेऽपि युयुधुः स्कन्दतेजोपबृंहिताः
tadā dānavasainyāni nijaghāna ca sarvaśaḥ ||
viṣṇucakreṇa te chinnāḥ petururvyāṃ sahasraśaḥ
||11||तदा दानवसैन्यानि निजघान च सर्वशः ॥
विष्णुचक्रेण ते छिन्नाः पेतुरुर्व्यां सहस्रशः
tato bhagnāśca śataśo dānavā nihatāstadā ||
nadyaḥ śoṇitasaṃbhūtā jātā bahuvidhāmune
||12||ततो भग्नाश्च शतशो दानवा निहतास्तदा ॥
नद्यः शोणितसंभूता जाता बहुविधामुने
tadbhagnaṃ dānavabalaṃ dṛṣṭvā sa yuyudhe raṇe ||
babhaṃja sadyo deveśo bāṇajālairanekadhā
||13||तद्भग्नं दानवबलं दृष्ट्वा स युयुधे रणे ॥
बभंज सद्यो देवेशो बाणजालैरनेकधा
śaktināyudhya gaṃginyāścikṣepa kṛṣṇapreritāḥ ||
sarathaṃ ca sayaṃtāraṃ cakre taṃ bhasmasātkṣaṇāt
||14||शक्तिनायुध्य गंगिन्याश्चिक्षेप कृष्णप्रेरिताः ॥
सरथं च सयंतारं चक्रे तं भस्मसात्क्षणात्
śeṣāḥ pātālamagamanhataṃ dṛṣṭvā'tha tārakam ||
tato devagaṇāḥ sarve śasaṃsustasya vikramam
||15||शेषाः पातालमगमन्हतं दृष्ट्वाऽथ तारकम् ॥
ततो देवगणाः सर्वे शसंसुस्तस्य विक्रमम्
devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭistathā'bhavat ||
te labdhavijayāḥ sarve maheśvarapurogamāḥ
||16||देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिस्तथाऽभवत् ॥
ते लब्धविजयाः सर्वे महेश्वरपुरोगमाः
siṣicuḥ sarvadevānāṃ senāpatye ṣaḍānanam ||
tataḥ skaṃdaṃ samāliṃgya pārvatī harṣagadgadā
||17||सिषिचुः सर्वदेवानां सेनापत्ये षडाननम् ॥
ततः स्कंदं समालिंग्य पार्वती हर्षगद्गदा
māṃgalyāni tadā cakre svasakhībhiḥ samāvṛtā ||
evaṃ ca tārakaṃ hatvā saptame'hani bālakaḥ
||18||मांगल्यानि तदा चक्रे स्वसखीभिः समावृता ॥
एवं च तारकं हत्वा सप्तमेऽहनि बालकः
maṃdarācalamāsādya pitarau saṃpraharṣayan ||
uvāca sakalaṃ skandaḥ paramānaṃdanirbharaḥ
||19||मंदराचलमासाद्य पितरौ संप्रहर्षयन् ॥
उवाच सकलं स्कन्दः परमानंदनिर्भरः
kāle dārakriyāṃ tasya cintayāmāsa śaṃkaraḥ ||
sa uvāca prasannātmā gāṃgeyamamitadyutim
||20||काले दारक्रियां तस्य चिन्तयामास शंकरः ॥
स उवाच प्रसन्नात्मा गांगेयममितद्युतिम्
prāptaḥ kālastava vibho pāṇigrahaṇasaṃmataḥ ||
kuru dārānsamāsādya dharmaste puṃsasaṃmataḥ ||
krīḍasva vividhairbhogairvimānaiḥ saha kāmikaiḥ ||
tacchrutvā bhagavānskandaḥ pitaraṃ vākyamabravīt ||
ahameva hi sarvatra dṛśyaḥ sarvagaṇeṣu ca ||
dṛśyādṛśyapadārtheṣu kiṃ gṛhṇāmi tyajāmi kim
||23||प्राप्तः कालस्तव विभो पाणिग्रहणसंमतः ॥
कुरु दारान्समासाद्य धर्मस्ते पुंससंमतः ॥
क्रीडस्व विविधैर्भोगैर्विमानैः सह कामिकैः ॥
तच्छ्रुत्वा भगवान्स्कन्दः पितरं वाक्यमब्रवीत् ॥
अहमेव हि सर्वत्र दृश्यः सर्वगणेषु च ॥
दृश्यादृश्यपदार्थेषु किं गृह्णामि त्यजामि किम्
yāḥ striyaḥ sakalā viśve pārvatyā tāḥ samā hi me ||
narāḥ sarve'pi deveśa bhavadvattānvilokaye
||24||याः स्त्रियः सकला विश्वे पार्वत्या ताः समा हि मे ॥
नराः सर्वेऽपि देवेश भवद्वत्तान्विलोकये
tvaṃ gururmāṃ ca rakṣasva punarnarakamajjanāt ||
yena jñātamidaṃ jñānaṃ tvatprasādādakhaṃḍitam
||25||त्वं गुरुर्मां च रक्षस्व पुनर्नरकमज्जनात् ॥
येन ज्ञातमिदं ज्ञानं त्वत्प्रसादादखंडितम्
punareva mahāghorasaṃsārābdhau nimajjaye ||
dīpahasto yathā vastu dṛṣṭvā tatkaraṇaṃ tyajet
||26||पुनरेव महाघोरसंसाराब्धौ निमज्जये ॥
दीपहस्तो यथा वस्तु दृष्ट्वा तत्करणं त्यजेत्
tathā jñānamadhiprāpya yogī tyajati saṃsṛtim ||
jñātvā sarvagataṃ brahma sarvajña parameśvara
||27||तथा ज्ञानमधिप्राप्य योगी त्यजति संसृतिम् ॥
ज्ञात्वा सर्वगतं ब्रह्म सर्वज्ञ परमेश्वर
nivarttaṃte kriyāḥ sarvā yasya taṃ yoginaṃ viduḥ ||
viṣaye lubdhacittānāṃ vane'pi jāyate ratiḥ
||28||निवर्त्तंते क्रियाः सर्वा यस्य तं योगिनं विदुः ॥
विषये लुब्धचित्तानां वनेऽपि जायते रतिः
sarvatra samadṛṣṭīnāṃ gehe muktirhi śāśvatī ||
jñānameva maheśāna manuṣyāṇāṃ sudurlabham
||29||सर्वत्र समदृष्टीनां गेहे मुक्तिर्हि शाश्वती ॥
ज्ञानमेव महेशान मनुष्याणां सुदुर्लभम्
labdhaṃ jñānaṃ kathamapi paṃḍito naiva pātayet ||
nāhamasmi na mātā me na pitā na ca bāṃdhavaḥ
||30||लब्धं ज्ञानं कथमपि पंडितो नैव पातयेत् ॥
नाहमस्मि न माता मे न पिता न च बांधवः
jñānaṃ prāpya pṛthakbhāvamāpanno bhuvaneṣvaham ||
prāpyaṃ bhāgamidaṃ daivātprabhāvāttava nārhasi
||31||ज्ञानं प्राप्य पृथक्भावमापन्नो भुवनेष्वहम् ॥
प्राप्यं भागमिदं दैवात्प्रभावात्तव नार्हसि
vaktumevaṃvidhaṃ vākyaṃ mumukṣorme na saṃśayaḥ ||
yadāgrahaparā devī punaḥpunarabhāṣata
||32||वक्तुमेवंविधं वाक्यं मुमुक्षोर्मे न संशयः ॥
यदाग्रहपरा देवी पुनःपुनरभाषत
tadā tau pitarau natvā gato'sau krauñcaparvatam ||
tatrāśrame mahāpuṇye cacāra paramaṃ tapaḥ
||33||तदा तौ पितरौ नत्वा गतोऽसौ क्रौञ्चपर्वतम् ॥
तत्राश्रमे महापुण्ये चचार परमं तपः
jajāpa paramaṃ brahma dvādaśākṣarabījakam ||
pūrvaṃ dhyānena sarvāṇi vaśīkṛtyendriyāṇi ca
||34||जजाप परमं ब्रह्म द्वादशाक्षरबीजकम् ॥
पूर्वं ध्यानेन सर्वाणि वशीकृत्येन्द्रियाणि च
mamatāṃ saṃviyujyātha jñānayogamavāptavān ||
siddhayastasya nirvighnā aṇimādyā yadā''gatāḥ
||35||ममतां संवियुज्याथ ज्ञानयोगमवाप्तवान् ॥
सिद्धयस्तस्य निर्विघ्ना अणिमाद्या यदाऽऽगताः
tadā tāsāṃ gaṇā kruddho vākyametaduvāca ha ||
mamāpi dṣṭabhāvena yadi yūyamupāgatāḥ
||36||तदा तासां गणा क्रुद्धो वाक्यमेतदुवाच ह ॥
ममापि दु्ष्टभावेन यदि यूयमुपागताः
tadāsmatsamaśāṃtānāṃ nābhibhūtiṃ kariṣyatha ||
evaṃ jñātvā maheśo'pi yato jñānamahodayam
||37||तदास्मत्समशांतानां नाभिभूतिं करिष्यथ ॥
एवं ज्ञात्वा महेशोऽपि यतो ज्ञानमहोदयम्
matto'pi jñānayogenaskando'pyadhikabhāvabhṛt ||
vismayāviṣṭahṛdayaḥ pārvatīmanuśiṣṭavān
||38||मत्तोऽपि ज्ञानयोगेनस्कन्दोऽप्यधिकभावभृत् ॥
विस्मयाविष्टहृदयः पार्वतीमनुशिष्टवान्
putraśokaparāṃ comāṃ śubhairvākyāmṛtairharaḥ ||
cāturmāsasya māhātmyaṃ sarvapāpapraṇāśanam
||39||पुत्रशोकपरां चोमां शुभैर्वाक्यामृतैर्हरः ॥
चातुर्मासस्य माहात्म्यं सर्वपापप्रणाशनम्
maheśvaro vā madhukaiṭabhārirhṛdyāśrito dhyānamayo'dvitīyaḥ ||
abhedabuddhyā paramārtihaṃtā ripuḥ sa evātipriyo bhavettataḥ
||40||महेश्वरो वा मधुकैटभारिर्हृद्याश्रितो ध्यानमयोऽद्वितीयः ॥
अभेदबुद्ध्या परमार्तिहंता रिपुः स एवातिप्रियो भवेत्ततः
sūta uvāca
etadvaḥ kathitaṃ viprāścāturmāsyasamudbhavam ||
māhātmyaṃ vistareṇaiva kimanyacchrotumicchatha
||41||एतद्वः कथितं विप्राश्चातुर्मास्यसमुद्भवम् ॥
माहात्म्यं विस्तरेणैव किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye tārakāsuravadho nāma catuḥṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 264 ||