haratāṃḍavanarttanavarṇanam
śūdra uvāca
idamāścaryarūpaṃ me pratibhāti vacastava ||
yadyapi syānmahākleśo vadatastava suvrata
||1||इदमाश्चर्यरूपं मे प्रतिभाति वचस्तव ॥
यद्यपि स्यान्महाक्लेशो वदतस्तव सुव्रत
tathāpi mama bhāgyena matpuṇyairmadgṛhaṃ gataḥ ||
na tṛpye tvanmukhāṃbhojāccyutaṃ vākyāmṛtaṃ punaḥ
||2||तथापि मम भाग्येन मत्पुण्यैर्मद्गृहं गतः ॥
न तृप्ये त्वन्मुखांभोजाच्च्युतं वाक्यामृतं पुनः
pibangaurīkathākhyānaṃ viśeṣaguṇapūritam ||
kathaṃ maheśvaro nṛtyaṃ cakāra surasaṃvṛtaḥ
||3||पिबन्गौरीकथाख्यानं विशेषगुणपूरितम् ॥
कथं महेश्वरो नृत्यं चकार सुरसंवृतः
cāturmāsye kathaṃ jātaṃ ki grāhyaṃ vratamucyate ||
anugrahaṃ kṛtavatī sā kathaṃ ko hyanugrahaḥ
||4||चातुर्मास्ये कथं जातं कि ग्राह्यं व्रतमुच्यते ॥
अनुग्रहं कृतवती सा कथं को ह्यनुग्रहः
etadvistarato brūhi pṛcchato me dvijottama ||
bhagavānpūjyate loke mamānugrahakārakaḥ
||5||एतद्विस्तरतो ब्रूहि पृच्छतो मे द्विजोत्तम ॥
भगवान्पूज्यते लोके ममानुग्रहकारकः
prasannavadano bhūtvā svasthaḥ kathaya suvrata ||
gālavaścāpi tacchrutvā punarāha prahṛṣṭavān
||6||प्रसन्नवदनो भूत्वा स्वस्थः कथय सुव्रत ॥
गालवश्चापि तच्छ्रुत्वा पुनराह प्रहृष्टवान्
gālava uvāca
itihāsamimaṃ puṇyaṃ kathayāmi tavānagha ||
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yajñāyutaphalapradam
||7||इतिहासमिमं पुण्यं कथयामि तवानघ ॥
शृणुष्वावहितो भूत्वा यज्ञायुतफलप्रदम्
cāturmāsye'tha saṃprāpte haro bhaktisamanvitaḥ ||
brahmacaryavrataparaḥ prahṛṣṭavadano'bhavat
||8||चातुर्मास्येऽथ संप्राप्ते हरो भक्तिसमन्वितः ॥
ब्रह्मचर्यव्रतपरः प्रहृष्टवदनोऽभवत्
devatānāṃ ca saṃkalpaṃ maharṣīṇāṃ cakāra ha ||
samāgatya tato devā mandarācalamāsthitāḥ
||9||देवतानां च संकल्पं महर्षीणां चकार ह ॥
समागत्य ततो देवा मन्दराचलमास्थिताः
praṇamya te maheśānaṃ tasthuḥ prāṃjalayo'grataḥ ||
tānuvāca surānsarvānharo dṛṣṭvā samāgatān
||10||प्रणम्य ते महेशानं तस्थुः प्रांजलयोऽग्रतः ॥
तानुवाच सुरान्सर्वान्हरो दृष्ट्वा समागतान्
pārvatyābhihitaṃ prāha kasminkāryāṃtare sati ||
mayā niyukte'bhinaye yatra sāhāyyakāriṇaḥ
||11||पार्वत्याभिहितं प्राह कस्मिन्कार्यांतरे सति ॥
मया नियुक्तेऽभिनये यत्र साहाय्यकारिणः
bhavaṃtviṃdrapurogāśca cāturmāsye samāgate ||
te tathocuśca saṃhṛṣṭā namaskṛtya ca śūlinam
||12||भवंत्विंद्रपुरोगाश्च चातुर्मास्ये समागते ॥
ते तथोचुश्च संहृष्टा नमस्कृत्य च शूलिनम्
svaṃsvaṃ bhavanamājagmurvimānaiḥ sūryasannibhaiḥ ||
tathā''ṣāḍhe śuklapakṣe caturdaśyāṃ maheśvaraḥ
||13||स्वंस्वं भवनमाजग्मुर्विमानैः सूर्यसन्निभैः ॥
तथाऽऽषाढे शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां महेश्वरः
pranarttayitumārebhe bhavānītoṣaṇāya ca ||
maṃdare parvataśreṣṭhe tatra jagmurmaharṣayaḥ
||14||प्रनर्त्तयितुमारेभे भवानीतोषणाय च ॥
मंदरे पर्वतश्रेष्ठे तत्र जग्मुर्महर्षयः
nārado devalo vyāsaḥ śukadvaipāyanādayaḥ ||
aṃgirāśca marīciśca kardamaśca prajāpatiḥ
||15||नारदो देवलो व्यासः शुकद्वैपायनादयः ॥
अंगिराश्च मरीचिश्च कर्दमश्च प्रजापतिः
kaśyapo gautamaścātrirvasiṣṭho bhṛgureva ca ||
jamadagnistathottaṃko rāmo bhārgava eva ca
||16||कश्यपो गौतमश्चात्रिर्वसिष्ठो भृगुरेव च ॥
जमदग्निस्तथोत्तंको रामो भार्गव एव च
agastyaśca pulomā ca pulastyaḥ pulahastathā ||
pracetāśca kratuścaiva tathaivānye maharṣayaḥ
||17||अगस्त्यश्च पुलोमा च पुलस्त्यः पुलहस्तथा ॥
प्रचेताश्च क्रतुश्चैव तथैवान्ये महर्षयः
siddhā yakṣāḥ piśācāśca cāraṇāścāraṇaiḥ saha ||
ādityā guhyakāścaiva sā dhyāśca vasavo'śvinau
||18||सिद्धा यक्षाः पिशाचाश्च चारणाश्चारणैः सह ॥
आदित्या गुह्यकाश्चैव सा ध्याश्च वसवोऽश्विनौ
ete sarve tathendrādyā brahmaviṣṇupurogamāḥ ||
samājagmurmaheśasya nṛtyadarśanalālasāḥ
||19||एते सर्वे तथेन्द्राद्या ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः ॥
समाजग्मुर्महेशस्य नृत्यदर्शनलालसाः
tato gaṇā naṃdimukhā ratnāni pradadustathā ||
bhūṣaṇāni ca vāsāṃsi munyādibhyo yathākramam
||20||ततो गणा नंदिमुखा रत्नानि प्रददुस्तथा ॥
भूषणानि च वासांसि मुन्यादिभ्यो यथाक्रमम्
tato vādyasahasreṣu vāditreṣu samaṃtataḥ ||
sarvairjayeti caivoktā bhagavā nvratamādiśat
||21||ततो वाद्यसहस्रेषु वादित्रेषु समंततः ॥
सर्वैर्जयेति चैवोक्ता भगवा न्व्रतमादिशत्
bhavānī hṛṣṭahṛdayā mahādevaṃ vyalokayat ||
jayā ca vijayā caiva jayantī maṃgalāruṇā
||22||भवानी हृष्टहृदया महादेवं व्यलोकयत् ॥
जया च विजया चैव जयन्ती मंगलारुणा
catuṣṭayasakhīmadhye vira rāja śubhānanā ||
tasyāḥ sānnidhyayogena jagadbhāti guṇottaram
||23||चतुष्टयसखीमध्ये विर राज शुभानना ॥
तस्याः सान्निध्ययोगेन जगद्भाति गुणोत्तरम्
yasyāḥ śarīrajā śobhā varṇituṃ naiva śakyate ||
īśo'pi gaṇakoṭībhirnā nāvakttrābhirīkṣitaḥ
||24||यस्याः शरीरजा शोभा वर्णितुं नैव शक्यते ॥
ईशोऽपि गणकोटीभिर्ना नावक्त्त्राभिरीक्षितः
piśācabhūtasaṃghaiśca vṛtaḥ paramaśobhanaḥ ||
svarṇavetradharo nandī babhau kapimukho'grataḥ
||25||पिशाचभूतसंघैश्च वृतः परमशोभनः ॥
स्वर्णवेत्रधरो नन्दी बभौ कपिमुखोऽग्रतः
vidyādharāśca gaṃdharvāści trasenādayastathā ||
citranyastā iva babhustatra nāgā munīśvarāḥ
||26||विद्याधराश्च गंधर्वाश्चि त्रसेनादयस्तथा ॥
चित्रन्यस्ता इव बभुस्तत्र नागा मुनीश्वराः
śrīrāgapramukhā rāgāstasya putrā mahaujasaḥ ||
amūrttāścaiva te putrā haradeva samudbhavāḥ
||27||श्रीरागप्रमुखा रागास्तस्य पुत्रा महौजसः ॥
अमूर्त्ताश्चैव ते पुत्रा हरदेव समुद्भवाः
ekaikasya ca ṣaḍbhāryāḥ sarvāsāṃ ca pitāmahaḥ ||
tābhiḥ sahaiva te rāgā līlāvapurdharāstathā
||28||एकैकस्य च षड्भार्याः सर्वासां च पितामहः ॥
ताभिः सहैव ते रागा लीलावपुर्धरास्तथा
prādurbabhūvuḥ sahasā ciṃtitāstena śaṃbhunā ||
teṣāṃ nāmāni te vacmi śṛṇuṣva tvaṃ mahādhana
||29||प्रादुर्बभूवुः सहसा चिंतितास्तेन शंभुना ॥
तेषां नामानि ते वच्मि शृणुष्व त्वं महाधन
śrīrāgaḥ prathamaḥ putra īśvarasya vimohanaḥ ||
āsāṃ cakre bhruvormadhye parabrahma pradāyakaḥ
||30||श्रीरागः प्रथमः पुत्र ईश्वरस्य विमोहनः ॥
आसां चक्रे भ्रुवोर्मध्ये परब्रह्म प्रदायकः
tanmadhyaścaiva māheśātsamudbhūto gaṇottamaḥ ||
dvitīyo'tha vasanto'bhūtkaṭideśānmahāyaśāḥ
||31||तन्मध्यश्चैव माहेशात्समुद्भूतो गणोत्तमः ॥
द्वितीयोऽथ वसन्तोऽभूत्कटिदेशान्महायशाः
mahadaṃkaśca bhūtānāṃ cakrāccaiva viśuddhitaḥ ||
paṃcamastu tṛtīyo'bhūtsuto viśvavibhūṣaṇaḥ
||32||महदंकश्च भूतानां चक्राच्चैव विशुद्धितः ॥
पंचमस्तु तृतीयोऽभूत्सुतो विश्वविभूषणः
maheśvarahṛdo jātaṃ cakraṃ caivamanāhatam ||
nāsādeśātsamudbhūto bhairavo bhairavaḥ svayam
||33||महेश्वरहृदो जातं चक्रं चैवमनाहतम् ॥
नासादेशात्समुद्भूतो भैरवो भैरवः स्वयम्
maṇipūrakanāmedaṃ cakraṃ taddhi vimuktidam ||
paṃcāśacca tathā varṇā aṃkā nāma maheśvarāt
||34||मणिपूरकनामेदं चक्रं तद्धि विमुक्तिदम् ॥
पंचाशच्च तथा वर्णा अंका नाम महेश्वरात्
rāśayo dvādaśa tathā nakṣatrāṇi tathaiva ca ||
svādhiṣṭhānasamudbhūtā jagadbījasamanvitāḥ
||35||राशयो द्वादश तथा नक्षत्राणि तथैव च ॥
स्वाधिष्ठानसमुद्भूता जगद्बीजसमन्विताः
kṣaṇena vṛddhimāyāṃti tato retaḥ pravartate ||
retasastu jagatsṛṣṭaṃ tadīśajananeṃdriyam
||36||क्षणेन वृद्धिमायांति ततो रेतः प्रवर्तते ॥
रेतसस्तु जगत्सृष्टं तदीशजननेंद्रियम्
ādhārācca mahānṣaṣṭho naṭo nārāyaṇo'bhavat ||
maheśavallabhaḥ putro nīlo viṣṇuparākramaḥ
||37||आधाराच्च महान्षष्ठो नटो नारायणोऽभवत् ॥
महेशवल्लभः पुत्रो नीलो विष्णुपराक्रमः
ete mūrtidharā rāgā jātā bhāryāsahāyinaḥ ||
bhāryāsteṣāṃ samudbhūtāḥ śirobhāgātpinākinaḥ
||38||एते मूर्तिधरा रागा जाता भार्यासहायिनः ॥
भार्यास्तेषां समुद्भूताः शिरोभागात्पिनाकिनः
ṣaṭtriṃśatparimāṇena tatastāstvaṃ niśāmaya ||
gaurī kolāhalī dhīrā drāviḍī māla kauśikī
||39||षट्त्रिंशत्परिमाणेन ततस्तास्त्वं निशामय ॥
गौरी कोलाहली धीरा द्राविडी माल कौशिकी
ṣaṣṭhī syāddevagāṃdhārī śrīrāgatya priyā imāḥ ||
āndolā kauśikī caiva tathā caramamaṃjarī
||40||षष्ठी स्याद्देवगांधारी श्रीरागत्य प्रिया इमाः ॥
आन्दोला कौशिकी चैव तथा चरममंजरी
gaṃḍagirī devaśākhā rāma girī vasantagā ||
triguṇā stambhatīrthā ca ahirī kuṃkumā tathā
||41||गंडगिरी देवशाखा राम गिरी वसन्तगा ॥
त्रिगुणा स्तम्भतीर्था च अहिरी कुंकुमा तथा
vairāṭī sāmaverī ca ṣaḍbhāryāḥ paṃcame matāḥ ||
bhairavī gurjarī caiva bhāṣā velāgulī tathā
||42||वैराटी सामवेरी च षड्भार्याः पंचमे मताः ॥
भैरवी गुर्जरी चैव भाषा वेलागुली तथा
karṇāṭakī raktahaṃsā ṣaḍbhāryā bhairavānugāḥ ||
baṃgālī madhurā caiva kāmodā cākṣinārikā
||43||कर्णाटकी रक्तहंसा षड्भार्या भैरवानुगाः ॥
बंगाली मधुरा चैव कामोदा चाक्षिनारिका
devagirī ca devālī megha rāgānugā imā ||
troṭakī mīḍakī caiva narādumbī tathaiva ca
||44||देवगिरी च देवाली मेघ रागानुगा इमा ॥
त्रोटकी मीडकी चैव नरादुम्बी तथैव च
malhārī sindhumalhārī naṭanārāyaṇānugāḥ ||
etā hi giriśaṃ natvā maheśaṃ ca maheśvarīm
||45||मल्हारी सिन्धुमल्हारी नटनारायणानुगाः ॥
एता हि गिरिशं नत्वा महेशं च महेश्वरीम्
svamūrttivāhanopetāḥ svabhartṛsahitāḥ sthitāḥ ||
brahmā mṛdaṃgavādyena toṣayāmāsa śaṃkaram
||46||स्वमूर्त्तिवाहनोपेताः स्वभर्तृसहिताः स्थिताः ॥
ब्रह्मा मृदंगवाद्येन तोषयामास शंकरम्
caturakṣaravādyena suvādyaṃ cākarotpunaḥ ||
tālakriyāṃ maheśāya darśayāmāsa keśavaḥ
||47||चतुरक्षरवाद्येन सुवाद्यं चाकरोत्पुनः ॥
तालक्रियां महेशाय दर्शयामास केशवः
vāyavastatra vādyaṃ ca cakruḥ susvaramojasā ||
mahendro vaṃśavādyaṃ ca sugiraṃ susvaraṃ bahuḥ
||48||वायवस्तत्र वाद्यं च चक्रुः सुस्वरमोजसा ॥
महेन्द्रो वंशवाद्यं च सुगिरं सुस्वरं बहुः
vahniḥ śūrparavaṃ cakre paṇavaṃ ca tathāśvinau ||
upāṃgavādanaṃ cakre somaḥ sūryaḥ samaṃtataḥ
||49||वह्निः शूर्परवं चक्रे पणवं च तथाश्विनौ ॥
उपांगवादनं चक्रे सोमः सूर्यः समंततः
ghaṃṭānāṃ vādanaṃ cakrurgaṇāḥ śatasahasraśaḥ ||
munīśvarāstathā devyaḥ pārvatīsahitāstathā
||50||घंटानां वादनं चक्रुर्गणाः शतसहस्रशः ॥
मुनीश्वरास्तथा देव्यः पार्वतीसहितास्तथा
svarṇabhadrāsaneṣvete hyupaviṣṭā vyalokayan ||
śṛṃgāṇāṃ vādanaṃ cakrurvasavaḥ samahoragāḥ
||51||स्वर्णभद्रासनेष्वेते ह्युपविष्टा व्यलोकयन् ॥
शृंगाणां वादनं चक्रुर्वसवः समहोरगाः
bherīdhvaniṃ tathā sādhyā vādyānyanye surottamāḥ ||
jharjharīgomukhādīni sādhyāścakrurmahotsave
||52||भेरीध्वनिं तथा साध्या वाद्यान्यन्ये सुरोत्तमाः ॥
झर्झरीगोमुखादीनि साध्याश्चक्रुर्महोत्सवे
tantrīlayasamāyuktā gaṃdharvā madhura svarāḥ ||
suvarṇaśṛṃganādaṃ ca cakruḥ siddhāḥ samaṃtataḥ
||53||तन्त्रीलयसमायुक्ता गंधर्वा मधुर स्वराः ॥
सुवर्णशृंगनादं च चक्रुः सिद्धाः समंततः
tatastu bhagavānāsīnmahānaṭavapurdharaḥ ||
mukuṭāḥ paṃcaśīrṣe tu pannagairupaśobhitāḥ
||54||ततस्तु भगवानासीन्महानटवपुर्धरः ॥
मुकुटाः पंचशीर्षे तु पन्नगैरुपशोभिताः
jaṭā vimucya sakalā bhasmoddhūlitavigrahaḥ ||
bāhubhirdaśabhiryukto hārakeyūrasaṃyutaḥ
||55||जटा विमुच्य सकला भस्मोद्धूलितविग्रहः ॥
बाहुभिर्दशभिर्युक्तो हारकेयूरसंयुतः
trailokyavyāpakaṃ rūpaṃ sūryakoṭisamaprabham ||
kṛtvā nanartta bhagavānbhāsuraṃ sa mahānage
||56||त्रैलोक्यव्यापकं रूपं सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥
कृत्वा ननर्त्त भगवान्भासुरं स महानगे
tataṃ vīṇādikaṃ vādyaṃ kāṃsyatālādikaṃ ghanam ||
vaṃśādikaṃ tu vāditraṃ tomarādikanāmakam
||57||ततं वीणादिकं वाद्यं कांस्यतालादिकं घनम् ॥
वंशादिकं तु वादित्रं तोमरादिकनामकम्
caturvidhaṃ tato vādyaṃ tumulaṃ samajāyata ||
tālānāṃ paṭahādīnāṃ hastakānāṃ tathaiva ca
||58||चतुर्विधं ततो वाद्यं तुमुलं समजायत ॥
तालानां पटहादीनां हस्तकानां तथैव च
mānānāṃ caiva tānānāṃ pratyakṣaṃ rūpamābabhau ||
sukaṃṭhaṃ susvaraṃ muktaṃ sugambhīraṃ mahāsvanam
||59||मानानां चैव तानानां प्रत्यक्षं रूपमाबभौ ॥
सुकंठं सुस्वरं मुक्तं सुगम्भीरं महास्वनम्
viśvāvasurnāradaśca tuṃburuścaiva gāyakāḥ ||
jagurgaṃdharvapatayo'psaraso madhurasvarāḥ
||60||विश्वावसुर्नारदश्च तुंबुरुश्चैव गायकाः ॥
जगुर्गंधर्वपतयोऽप्सरसो मधुरस्वराः
grāmatrayasamopetaṃ svarasaptakasaṃyutam ||
divyaṃ śuddhaṃ ca sāṃkalpaṃ tatra geyamavarttata
||61||ग्रामत्रयसमोपेतं स्वरसप्तकसंयुतम् ॥
दिव्यं शुद्धं च सांकल्पं तत्र गेयमवर्त्तत
parvato'pi mahānādaṃ harapādatalāhataḥ ||
bhramibhirbhramayaṃstatra mahīṃ sapurakānanām
||62||पर्वतोऽपि महानादं हरपादतलाहतः ॥
भ्रमिभिर्भ्रमयंस्तत्र महीं सपुरकाननाम्
hastakāṃścaturāśītiṃ sa sasarja sadāśivaḥ ||
lalāṭaphalakasvedātsūtamāgadhabaṃdinaḥ
||63||हस्तकांश्चतुराशीतिं स ससर्ज सदाशिवः ॥
ललाटफलकस्वेदात्सूतमागधबंदिनः
maheśahṛdayājjātā gaṃdharvā viśvagāyakāḥ ||
te mūrttā devadevasya suraṃgālayasaṃyutāḥ
||64||महेशहृदयाज्जाता गंधर्वा विश्वगायकाः ॥
ते मूर्त्ता देवदेवस्य सुरंगालयसंयुताः
prekṣakāṇāmṛṣīṇāṃ ca cakrurāścaryamojasā ||
kinnarāḥ puṣpavarṣāṇi sasṛjuḥ svairguṇairiha
||65||प्रेक्षकाणामृषीणां च चक्रुराश्चर्यमोजसा ॥
किन्नराः पुष्पवर्षाणि ससृजुः स्वैर्गुणैरिह
evaṃ caturṣumāseṣu yadā nṛtyamajāyata ||
atikrāṃtā śarajjātā nirmalākāśaśobhitā
||66||एवं चतुर्षुमासेषु यदा नृत्यमजायत ॥
अतिक्रांता शरज्जाता निर्मलाकाशशोभिता
padmakhaṃḍasamācchannasarovaramukhāṃbujā ||
phalavṛkṣauṣadhībhiśca kiṃcitpāṃḍumukhacchaviḥ
||67||पद्मखंडसमाच्छन्नसरोवरमुखांबुजा ॥
फलवृक्षौषधीभिश्च किंचित्पांडुमुखच्छविः
ūrjaśuklacaturdaśyāṃ prasannā girijā tadā ||
samāptavratacaryaḥ sa īśvaro'pi tadā babhau
||68||ऊर्जशुक्लचतुर्दश्यां प्रसन्ना गिरिजा तदा ॥
समाप्तव्रतचर्यः स ईश्वरोऽपि तदा बभौ
sā covāca tadā śaṃbhuṃ vikacasvaralocanā ||
vipraśāpapātitaṃ ca yadā liṃgaṃ bhaviṣyati
||69||सा चोवाच तदा शंभुं विकचस्वरलोचना ॥
विप्रशापपातितं च यदा लिंगं भविष्यति
narmadājalasaṃbhūtaṃ viśvapūjyaṃ bhaviṣyati ||
evamuktvā tatastuṣṭā harastotraṃ cakāra ha
||70||नर्मदाजलसंभूतं विश्वपूज्यं भविष्यति ॥
एवमुक्त्वा ततस्तुष्टा हरस्तोत्रं चकार ह
namaste devadevāya mahādevāya mauline ||
jagaddhātre savitre ca śaṃkarāya śivāya ca
||71||नमस्ते देवदेवाय महादेवाय मौलिने ॥
जगद्धात्रे सवित्रे च शंकराय शिवाय च
kapardine'jayādāya brahmagarbhāya te namaḥ ||
hiraṇyaretase tubhyaṃ nīlagrīvāya te namaḥ
||71||कपर्दिनेऽजयादाय ब्रह्मगर्भाय ते नमः ॥
हिरण्यरेतसे तुभ्यं नीलग्रीवाय ते नमः
namo brahmaṇya devāya sitabhūtidharāya ca ||
paṃcavaktrāya rūpāya nīrūpāya namonamaḥ
||73||नमो ब्रह्मण्य देवाय सितभूतिधराय च ॥
पंचवक्त्राय रूपाय नीरूपाय नमोनमः
sahasrākṣāya śubhrāya namaste kṛttivāsase ||
andhakāsuramokṣāya paśūnāṃ pataye namaḥ
||74||सहस्राक्षाय शुभ्राय नमस्ते कृत्तिवाससे ॥
अन्धकासुरमोक्षाय पशूनां पतये नमः
vipravahnimukhāgrāya harāya ca bhavāya ca ||
śaṃkarāya maheśāya īśvarāya namo namaḥ
||76||विप्रवह्निमुखाग्राय हराय च भवाय च ॥
शंकराय महेशाय ईश्वराय नमो नमः
amūrtabrahmarūpāya mūrttānāṃ bhāvanāya ca ||
namaḥ śivāya cogrāya harāya ca bhavāya ca
||76||अमूर्तब्रह्मरूपाय मूर्त्तानां भावनाय च ॥
नमः शिवाय चोग्राय हराय च भवाय च
namaḥ kṛṣṇāya śarvāya tripurāṃtaka hāriṇe ||
aghorāya namaste'stu namaste puruṣāya te
||77||नमः कृष्णाय शर्वाय त्रिपुरांतक हारिणे ॥
अघोराय नमस्तेऽस्तु नमस्ते पुरुषाय ते
sadyojātāya tubhyaṃ bho vāmadevāya te namaḥ ||
īśānāya namastubhyaṃ paṃcāsyāya kapāline
||78||सद्योजाताय तुभ्यं भो वामदेवाय ते नमः ॥
ईशानाय नमस्तुभ्यं पंचास्याय कपालिने
virūpākṣāya bhāvāya bhaganetranipātine ||
pūṣadaṃtanipātāya mahāyajñanipātine
||79||विरूपाक्षाय भावाय भगनेत्रनिपातिने ॥
पूषदंतनिपाताय महायज्ञनिपातिने
mṛgavyādhāya dharmāya kālacakrāya cakriṇe ||
mahāpuruṣapūjyāya gaṇānāṃ pataye namaḥ
||80||मृगव्याधाय धर्माय कालचक्राय चक्रिणे ॥
महापुरुषपूज्याय गणानां पतये नमः
gaṃgādharāya mṛḍine bhavānīpriyakāriṇe ||
jagadānaṃdadātre ca brahmarūpāya te namaḥ
||91||गंगाधराय मृडिने भवानीप्रियकारिणे ॥
जगदानंददात्रे च ब्रह्मरूपाय ते नमः
guṇātītāya guṇine sūkṣmāya gurave'pi ca ||
namo mahāsvarūpāya bhasmano janmakāriṇe
||82||गुणातीताय गुणिने सूक्ष्माय गुरवेऽपि च ॥
नमो महास्वरूपाय भस्मनो जन्मकारिणे
vairāgyarūpiṇe nityaṃ yogācāryāya vai namaḥ ||
mayoktamapriyaṃ deva smarasaṃhārakāraka
||83||वैराग्यरूपिणे नित्यं योगाचार्याय वै नमः ॥
मयोक्तमप्रियं देव स्मरसंहारकारक
kṣaṃtumarhasi viśveśa śirasā tvāṃ prasādaye ||
śāpānugraha evaiṣa kṛtaste vai na saṃśayaḥ
||84||क्षंतुमर्हसि विश्वेश शिरसा त्वां प्रसादये ॥
शापानुग्रह एवैष कृतस्ते वै न संशयः
mamāparādhajo manyurna kāryo bhavatā'nagha ||
evaṃ prasāditaḥ śaṃbhurhṛṣṭātmā tridaśaiḥ saha
||85||ममापराधजो मन्युर्न कार्यो भवताऽनघ ॥
एवं प्रसादितः शंभुर्हृष्टात्मा त्रिदशैः सह
tīrṇavrataparānaṃdanirbharaḥ prāha tāmumām ||
ya imāṃ matstutiṃ bhaktyā paṭhiṣyati tavodgatām ||
tasya ceṣṭaviyogaśca na bhaviṣyati pārvati
||86||तीर्णव्रतपरानंदनिर्भरः प्राह तामुमाम् ॥
य इमां मत्स्तुतिं भक्त्या पठिष्यति तवोद्गताम् ॥
तस्य चेष्टवियोगश्च न भविष्यति पार्वति
janmatrayadhanairyuktaḥ sarvavyādhivivarjitaḥ ||
bhuktveha vividhānbhogānaṃte yāsyati matpuram
||87||जन्मत्रयधनैर्युक्तः सर्वव्याधिविवर्जितः ॥
भुक्त्वेह विविधान्भोगानंते यास्यति मत्पुरम्
ityuktvā tāṃ maheśo'pi svamaṃgaṃ pradadau tataḥ ||
vaiṣṇavaṃ vāmabhāgaṃ sā pratijagrāha pārvatī
||88||इत्युक्त्वा तां महेशोऽपि स्वमंगं प्रददौ ततः ॥
वैष्णवं वामभागं सा प्रतिजग्राह पार्वती
śarvaṃ kapālahastaṃ ca grīvārddhe garalānvitam ||
ruṇḍamālārddhahāraṃ ca sitagauraṃ samaṃtataḥ
||89||शर्वं कपालहस्तं च ग्रीवार्द्धे गरलान्वितम् ॥
रुण्डमालार्द्धहारं च सितगौरं समंततः
brahmāṃḍakoṭijanakaṃ jaṭābhirbhūṣitaṃ śiraḥ ||
sita dyutikalākhaṃḍaratnabhāsāvabhāsitam
||90||ब्रह्मांडकोटिजनकं जटाभिर्भूषितं शिरः ॥
सित द्युतिकलाखंडरत्नभासावभासितम्
svarṇābharaṇasaṃyuktamekato bhujagāṃgadam ||
ekataḥ kṛttivasanamanyataḥ paṭṭakūlavat 91 ||
matsya vāhanasaṃyuktamanyato vṛṣabhāṃkitam ||
ekataḥ pārṣadaiḥ sevyamanyataḥ sakhisevitam
||92||स्वर्णाभरणसंयुक्तमेकतो भुजगांगदम् ॥
एकतः कृत्तिवसनमन्यतः पट्टकूलवत् ९१ ॥
मत्स्य वाहनसंयुक्तमन्यतो वृषभांकितम् ॥
एकतः पार्षदैः सेव्यमन्यतः सखिसेवितम्
rūpamevaṃvidhaṃ dṛṣṭvā brahmādyā devatāgaṇāḥ ||
tuṣṭuvuḥ parayā bhaktyā tejobhūṣitalocanam
||93||रूपमेवंविधं दृष्ट्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः ॥
तुष्टुवुः परया भक्त्या तेजोभूषितलोचनम्
tvameko bhagavānsarvavyāpakaḥ sarvadehinām ||
pitṛvadrakṣako'si tvaṃ mātā tvaṃ jīvasaṃjñakaḥ
||94||त्वमेको भगवान्सर्वव्यापकः सर्वदेहिनाम् ॥
पितृवद्रक्षकोऽसि त्वं माता त्वं जीवसंज्ञकः
sākṣī viśvasya bījaṃ tvaṃ brahmāṃḍavaśakārakaḥ ||
utpadyaṃte vilīyaṃte tvayi brahmāṃḍakoṭayaḥ
||95||साक्षी विश्वस्य बीजं त्वं ब्रह्मांडवशकारकः ॥
उत्पद्यंते विलीयंते त्वयि ब्रह्मांडकोटयः
ūrmayaḥ sāgare nityaṃ salile budbudā yathā ||
ahaṃ kadā citte netrātkadācittava bhālataḥ
||96||ऊर्मयः सागरे नित्यं सलिले बुद्बुदा यथा ॥
अहं कदा चित्ते नेत्रात्कदाचित्तव भालतः
kvacitsaṃge śivādevyā prāhurbhūtvā sṛje jagat ||
tavājñākariṇaḥ sarve vayaṃ brahmādayaḥ surāḥ
||97||क्वचित्संगे शिवादेव्या प्राहुर्भूत्वा सृजे जगत् ॥
तवाज्ञाकरिणः सर्वे वयं ब्रह्मादयः सुराः
anaṃtavaibhavo'naṃto'naṃtadhāmā'syanaṃtakaḥ ||
anaṃtaḥ sarvabhaṃgāya kuruṣe rūpamadbhutam
||98||अनंतवैभवोऽनंतोऽनंतधामाऽस्यनंतकः ॥
अनंतः सर्वभंगाय कुरुषे रूपमद्भुतम्
bhavāni tvaṃ bhayaṃ nityamaśivānāṃ pavitrakṛt ||
śivā nāmapi dātrī tvaṃ tapasāmapi tvaṃ phalam 99 ||
yaḥ śivaḥ sa svayaṃ viṣṇuryo viṣṇuḥ sa sadāśivaḥ ||
ityabhedamatirjātā svalpā nastvatprasādataḥ
||100||भवानि त्वं भयं नित्यमशिवानां पवित्रकृत् ॥
शिवा नामपि दात्री त्वं तपसामपि त्वं फलम् ९९ ॥
यः शिवः स स्वयं विष्णुर्यो विष्णुः स सदाशिवः ॥
इत्यभेदमतिर्जाता स्वल्पा नस्त्वत्प्रसादतः
yatkiṃcicca jagatyasmindṛśyate śrūyate'pi vā ||
madhye bahiśca tatsarvaṃ trayaṃ vyāpya sthitā yadā
||1||यत्किंचिच्च जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ॥
मध्ये बहिश्च तत्सर्वं त्रयं व्याप्य स्थिता यदा
jagatpūjye sureśāni jagadvaṃdye tathāṃbike ||
prasādaṃ kuru deveśi deveśa praṇatā vayam
||2||जगत्पूज्ये सुरेशानि जगद्वंद्ये तथांबिके ॥
प्रसादं कुरु देवेशि देवेश प्रणता वयम्
ityuktvā tridaśāḥ sarve hṛṣṭā jagmuryathāgatam
||3||इत्युक्त्वा त्रिदशाः सर्वे हृष्टा जग्मुर्यथागतम्
gālava uvāca
taddivyarūpamatulaṃ bhuvi ye manuṣyāḥ saṃsārasāgarasamuttaraṇaikapotam ||
saṃcintayaṃti manasā hṛtakilbiṣāste brahmasvarūpamanuyāṃti vimuktasaṃgāḥ
||104||तद्दिव्यरूपमतुलं भुवि ये मनुष्याः संसारसागरसमुत्तरणैकपोतम् ॥
संचिन्तयंति मनसा हृतकिल्बिषास्ते ब्रह्मस्वरूपमनुयांति विमुक्तसंगाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsya māhātmye haratāṃḍavanarttanavarṇanaṃnāma catuḥpañcāśaduttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 254 ||