yadetadbhavatā proktaṃ tejovīryasamanvitaḥ
atha suparṇākhyamāhātmyaṃ bhaviṣyaṃti ||
ṛṣaya ūcuḥ ||
yadetadbhavatā proktaṃ tejovīryasamanvitaḥ ||
garuḍastena saṃjajñe munīnāṃ homakarmaṇā
||1||अथ सुपर्णाख्यमाहात्म्यं भविष्यंति ॥
ऋषय ऊचुः ॥
यदेतद्भवता प्रोक्तं तेजोवीर्यसमन्वितः ॥
गरुडस्तेन संजज्ञे मुनीनां होमकर्मणा
sa kathaṃ tatra saṃbhūta etanno vistarādvada ||
vinatāyāḥ samudbhūta ityeṣā śrūyate śrutiḥ
||2||स कथं तत्र संभूत एतन्नो विस्तराद्वद ॥
विनतायाः समुद्भूत इत्येषा श्रूयते श्रुतिः
sūta uvāca
yo'sāvātharvaṇairmaṃtraiḥ kalaśaścābhimantritaḥ ||
tairmaṃtrairvālakhilyaiśca mahā'marṣasamanvitaiḥ
||3||योऽसावाथर्वणैर्मंत्रैः कलशश्चाभिमन्त्रितः ॥
तैर्मंत्रैर्वालखिल्यैश्च महाऽमर्षसमन्वितैः
nivāritaiśca dakṣeṇa sūcite vihagādhipe ||
kaśyapastaṃ samādāya kalaśaṃ prayayau gṛham
||4||निवारितैश्च दक्षेण सूचिते विहगाधिपे ॥
कश्यपस्तं समादाय कलशं प्रययौ गृहम्
tataḥ provāca saṃhṛṣṭo vinatāṃ dayitāṃ nijām ||
etatpiba jalaṃ bhadre mantrapūtaṃ mahattaram
||5||ततः प्रोवाच संहृष्टो विनतां दयितां निजाम् ॥
एतत्पिब जलं भद्रे मन्त्रपूतं महत्तरम्
yena te jāyate putraḥ sahasrākṣādhiko balī ||
tejasvī ca yaśasvī ca ajeyaḥ sarva dānavaiḥ
||6||येन ते जायते पुत्रः सहस्राक्षाधिको बली ॥
तेजस्वी च यशस्वी च अजेयः सर्व दानवैः
tasya tadvacanaṃ śrutvā tatkṣaṇādeva saṃpapau ||
tattoyaṃ sā varārohā sadyo garbhaṃ tato dadhe
||7||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तत्क्षणादेव संपपौ ॥
तत्तोयं सा वरारोहा सद्यो गर्भं ततो दधे
evaṃ tajjalapānena tejovīryasama nvitaḥ ||
kaśyapādgaruḍo jajñe sarvasarpabhayāvahaḥ
||8||एवं तज्जलपानेन तेजोवीर्यसम न्वितः ॥
कश्यपाद्गरुडो जज्ञे सर्वसर्पभयावहः
yenāmṛtaṃ hṛtaṃ vīryātparibhūya puraṃdaram ||
mātṛbhaktiparītena sarpāṇāṃ saṃniveditam
||9||येनामृतं हृतं वीर्यात्परिभूय पुरंदरम् ॥
मातृभक्तिपरीतेन सर्पाणां संनिवेदितम्
yo jajñe dayito viṣṇorvāhanatvamupāgataḥ ||
dhvajāgre tu rathasyāpi yaḥ sadaiva vyavasthitaḥ
||10||यो जज्ञे दयितो विष्णोर्वाहनत्वमुपागतः ॥
ध्वजाग्रे तु रथस्यापि यः सदैव व्यवस्थितः
yena pūrvaṃ tapastaptvā kṣetre'traiva mahātmanā ||
trinetrastuṣṭimānīto gatapakṣeṇa dhīmatā
||11||येन पूर्वं तपस्तप्त्वा क्षेत्रेऽत्रैव महात्मना ॥
त्रिनेत्रस्तुष्टिमानीतो गतपक्षेण धीमता
pakṣāptiryena saṃjātā yasya bhūyo'pi tādṛśī ||
devadevaprasādena viśiṣṭā cā'tha nirmitā
||12||पक्षाप्तिर्येन संजाता यस्य भूयोऽपि तादृशी ॥
देवदेवप्रसादेन विशिष्टा चाऽथ निर्मिता
munaya ūcuḥ
kathaṃ tasya gatau pakṣau garuḍasya mahātmanaḥ ||
punarlabdhau kathaṃ tena kathaṃ tuṣṭo maheśvaraḥ ||
etanno vistarādbrūhi sūtaputra yathātatham
||13||कथं तस्य गतौ पक्षौ गरुडस्य महात्मनः ॥
पुनर्लब्धौ कथं तेन कथं तुष्टो महेश्वरः ॥
एतन्नो विस्तराद्ब्रूहि सूतपुत्र यथातथम्
sūta uvāca
purāsīdbrāhmaṇo mitraṃ bhṛguvaṃśakulodvahaḥ ||
garuḍasya dvijaśreṣṭhā bālabhāvādapi prabho
||14||पुरासीद्ब्राह्मणो मित्रं भृगुवंशकुलोद्वहः ॥
गरुडस्य द्विजश्रेष्ठा बालभावादपि प्रभो
tasya kanyā purā jātā mādhavī nāma saṃmatā ||
rūpaudāryasamopetā sarvalakṣaṇalakṣitā
||15||तस्य कन्या पुरा जाता माधवी नाम संमता ॥
रूपौदार्यसमोपेता सर्वलक्षणलक्षिता
na devī na ca gandharvī nāsurī na ca pannagī ||
tādṛgrūpā mahābhāgā yādṛśī sā sumadhyamā
||16||न देवी न च गन्धर्वी नासुरी न च पन्नगी ॥
तादृग्रूपा महाभागा यादृशी सा सुमध्यमा
atha tasyā varārthāya garuḍaṃ vihagādhipam ||
sa provāca paraṃ mitraṃ vinayāvanataḥ sthitaḥ
||17||अथ तस्या वरार्थाय गरुडं विहगाधिपम् ॥
स प्रोवाच परं मित्रं विनयावनतः स्थितः
etasyā mama kanyāyā varaṃ tvaṃ vihagādhipa ||
sadṛśaṃ vīkṣayasvādya yena tasmai dadāmyaham
||18||एतस्या मम कन्याया वरं त्वं विहगाधिप ॥
सदृशं वीक्षयस्वाद्य येन तस्मै ददाम्यहम्
garuḍa uvāca
mama pṛṣṭhaṃ samāruhya samastaṃ kṣitimaṃḍalam ||
tvaṃ bhramasva dvijaśreṣṭha gṛhītvemāṃ ca kanyakām
||19||मम पृष्ठं समारुह्य समस्तं क्षितिमंडलम् ॥
त्वं भ्रमस्व द्विजश्रेष्ठ गृहीत्वेमां च कन्यकाम्
tatastasyāḥ kumāryā vai anurūpaṃ guṇānvitam ||
svayaṃ cāhara bhartārameṣā maitrī mamodbhavā
||20||ततस्तस्याः कुमार्या वै अनुरूपं गुणान्वितम् ॥
स्वयं चाहर भर्तारमेषा मैत्री ममोद्भवा
sūta uvāca
evamukto'tha vipraḥ sa tatkṣaṇātkanyayā saha ||
ārūḍho gāruḍaṃ pṛṣṭhaṃ varārthāya dvijottamāḥ
||21||एवमुक्तोऽथ विप्रः स तत्क्षणात्कन्यया सह ॥
आरूढो गारुडं पृष्ठं वरार्थाय द्विजोत्तमाः
yaṃyaṃ paśyati vipraḥ sa kumāraṃ taruṇākṛtim ||
sa sa no tasya cittāṃte vartatesma kathaṃcana
||22||यंयं पश्यति विप्रः स कुमारं तरुणाकृतिम् ॥
स स नो तस्य चित्तांते वर्ततेस्म कथंचन
kasyacidrūpamatyugraṃ na kulaṃ ca sunirmalam ||
kulaṃ rūpaṃ ca yasya syāttasya no guṇasaṃcayaḥ
||23||कस्यचिद्रूपमत्युग्रं न कुलं च सुनिर्मलम् ॥
कुलं रूपं च यस्य स्यात्तस्य नो गुणसंचयः
yasya vā guṇasandohastasya no rūpamuttamam ||
pakṣapātaṃ ca vittaṃ ca tathānyadvaralakṣaṇam
||24||यस्य वा गुणसन्दोहस्तस्य नो रूपमुत्तमम् ॥
पक्षपातं च वित्तं च तथान्यद्वरलक्षणम्
evaṃ varṣasahasrāṃte bhramatastasyabhūtalam ||
viprasya pakṣināthasya varārthāya drijottamāḥ
||25||एवं वर्षसहस्रांते भ्रमतस्तस्यभूतलम् ॥
विप्रस्य पक्षिनाथस्य वरार्थाय द्रिजोत्तमाः
kadācidatha tau śrāntau bhramamāṇāvitastataḥ ||
kṣetre'traiva samāyātau vāsudevadidṛkṣayā
||26||कदाचिदथ तौ श्रान्तौ भ्रममाणावितस्ततः ॥
क्षेत्रेऽत्रैव समायातौ वासुदेवदिदृक्षया
śvetadvīpaṃ samālokya tathānyāṃ badarīṃ śubhām ||
kṣīrodaṃ ca savaikuṇṭhaṃ tathānyaṃ tasya saṃśrayam
||27||श्वेतद्वीपं समालोक्य तथान्यां बदरीं शुभाम् ॥
क्षीरोदं च सवैकुण्ठं तथान्यं तस्य संश्रयम्
atha tābhyāṃ munirdṛṣṭo nārado brahmasaṃbhavaḥ ||
sāṃtvapūrvaṃ tadā pṛṣṭo viṣṇuṃ brahma sanātanam
||28||अथ ताभ्यां मुनिर्दृष्टो नारदो ब्रह्मसंभवः ॥
सांत्वपूर्वं तदा पृष्टो विष्णुं ब्रह्म सनातनम्
kva devaḥ puṃḍarīkākṣaḥ sāṃprataṃ vartate mune ||
viṣṇusthānāni sarvāṇi vīkṣitāni samaṃtataḥ ||
āvābhyāṃ saṃprahṛṣṭābhyāṃ na saṃdṛṣṭaḥ sa keśavaḥ
||29||क्व देवः पुंडरीकाक्षः सांप्रतं वर्तते मुने ॥
विष्णुस्थानानि सर्वाणि वीक्षितानि समंततः ॥
आवाभ्यां संप्रहृष्टाभ्यां न संदृष्टः स केशवः
nārada uvāca
jalaśāyisvarūpeṇa yāvanmāsacatuṣṭayam ||
hāṭakeśvaraje kṣetre sa saṃtiṣṭhati sarvadā
||30||जलशायिस्वरूपेण यावन्मासचतुष्टयम् ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे स संतिष्ठति सर्वदा
tasmāttaddarśanārthāya gamyatāṃ tatra mā ciram ||
yena sandarśanaṃ yāti dvābhyāmapi sa cakradhṛk
||31||तस्मात्तद्दर्शनार्थाय गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥
येन सन्दर्शनं याति द्वाभ्यामपि स चक्रधृक्
ahamapyeva tatraiva prasthitastasya darśanāt ||
prasthitaśca tvayā yuko devakāryeṇa kenacit
||32||अहमप्येव तत्रैव प्रस्थितस्तस्य दर्शनात् ॥
प्रस्थितश्च त्वया युको देवकार्येण केनचित्
atha tau pakṣiviprendrau sa ca brahmasuto muniḥ ||
prāptāḥ sarve sthito yatra jalaśāyī janārdanaḥ
||33||अथ तौ पक्षिविप्रेन्द्रौ स च ब्रह्मसुतो मुनिः ॥
प्राप्ताः सर्वे स्थितो यत्र जलशायी जनार्दनः
atha dṛṣṭvā mahattejo vaiṣṇavaṃ dūrato'pi tam ||
brāhmaṇaṃ garuḍaḥ prāha nāradaśca munīśvaraḥ
||34||अथ दृष्ट्वा महत्तेजो वैष्णवं दूरतोऽपि तम् ॥
ब्राह्मणं गरुडः प्राह नारदश्च मुनीश्वरः
atraiva tvaṃ dvijaśreṣṭha tiṣṭha dūre'pi tejasaḥ ||
vaiṣṇavasya sutāyuktaḥ kalpāṃtāgnisamam va (?)
||35||अत्रैव त्वं द्विजश्रेष्ठ तिष्ठ दूरेऽपि तेजसः ॥
वैष्णवस्य सुतायुक्तः कल्पांताग्निसमम् व (?)
no cetsaṃpatsyase bhasma pataṃga iva pāvakam ||
samāsādya niśāyoge mūḍhaṃ bhāvaṃ samāśritaḥ
||36||नो चेत्संपत्स्यसे भस्म पतंग इव पावकम् ॥
समासाद्य निशायोगे मूढं भावं समाश्रितः
āvābhyāṃ tatprasādena soḍhametatsuduḥsaham ||
na karoti śarīrārti tathānyadapi kutsitam
||37||आवाभ्यां तत्प्रसादेन सोढमेतत्सुदुःसहम् ॥
न करोति शरीरार्ति तथान्यदपि कुत्सितम्
evaṃ taṃ brāhmaṇaṃ tatra muktvā dūre sutānvitam ||
gatau tau tatra saṃsuptastoye yatra janārdanaḥ
||38||एवं तं ब्राह्मणं तत्र मुक्त्वा दूरे सुतान्वितम् ॥
गतौ तौ तत्र संसुप्तस्तोये यत्र जनार्दनः
divyastutiparau mūrdhni dhṛtahastāṃjalīpuṭau ||
pulakāṃkitasarvāṃgāvānandāśruplutānanau
||39||दिव्यस्तुतिपरौ मूर्ध्नि धृतहस्तांजलीपुटौ ॥
पुलकांकितसर्वांगावानन्दाश्रुप्लुताननौ
triḥparikamya taṃ devamaṣṭāṃgaṃ praṇatau harim ||
dṛṣṭavantau ca pādāṃte saṃniviṣṭāṃ samudrajām
||40||त्रिःपरिकम्य तं देवमष्टांगं प्रणतौ हरिम् ॥
दृष्टवन्तौ च पादांते संनिविष्टां समुद्रजाम्
pādasaṃvāhanāsaktāṃ viṣṇu vaktrāhitekṣaṇām ||
athāparāṃ vayovṛddhāṃ śvetavastrāvaguṃṭhitām
||41||पादसंवाहनासक्तां विष्णु वक्त्राहितेक्षणाम् ॥
अथापरां वयोवृद्धां श्वेतवस्त्रावगुंठिताम्
sanniviṣṭāṃ tadabhyāśe samyagdhyānaparāyaṇām ||
dvādaśārkaprabhāyuktāṃ kṛśāṃgīṃ pulakānvitām
||42||सन्निविष्टां तदभ्याशे सम्यग्ध्यानपरायणाम् ॥
द्वादशार्कप्रभायुक्तां कृशांगीं पुलकान्विताम्
atha tau viṣṇunā harṣādubhāvapi praharṣitau ||
saṃbhāṣitau ca saṃpṛṣṭau yadarthaṃ ca samāgatau
||43||अथ तौ विष्णुना हर्षादुभावपि प्रहर्षितौ ॥
संभाषितौ च संपृष्टौ यदर्थं च समागतौ
śrīnārada uvāca
ahaṃ hi surakāryeṇa saṃprāpyo'tra tavāṃtikam ||
garuḍo vai brāhmaṇāya yanmāṃ pṛcchasi keśava
||44||अहं हि सुरकार्येण संप्राप्योऽत्र तवांतिकम् ॥
गरुडो वै ब्राह्मणाय यन्मां पृच्छसि केशव
śrībhagavānuvāca
kaccitkṣemaṃ muniśreṣṭha sarveṣāṃ tridivaukasām ||
kaccinneṃdrasya saṃjātaṃ bhayaṃ dānavasaṃbhavam
||45||कच्चित्क्षेमं मुनिश्रेष्ठ सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् ॥
कच्चिन्नेंद्रस्य संजातं भयं दानवसंभवम्
yajñabhāgaṃ labhaṃte sma kacciddevāḥ savāsavāḥ ||
kaccinna dānavaḥ kaścidutkaṭo'bhūddharātale
||46||यज्ञभागं लभंते स्म कच्चिद्देवाः सवासवाः ॥
कच्चिन्न दानवः कश्चिदुत्कटोऽभूद्धरातले
śrīnārada uvāca
sāṃprataṃ dharaṇī prāptā caturvaktrasya saṃnidhau ||
rorūyamāṇā bhārārtā dānavaiḥ pīḍitā bhṛśam ||
provāca padmajaṃ tatra duḥkhena mahatā'nvitā
||47||सांप्रतं धरणी प्राप्ता चतुर्वक्त्रस्य संनिधौ ॥
रोरूयमाणा भारार्ता दानवैः पीडिता भृशम् ॥
प्रोवाच पद्मजं तत्र दुःखेन महताऽन्विता
dharaṇyuvāca
kālanemirhato yo'sau viṣṇunāprabhaviṣṇunā ||
ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ saṃbhūtaḥ sa mahāsuraḥ
||48||कालनेमिर्हतो योऽसौ विष्णुनाप्रभविष्णुना ॥
उग्रसेनसुतः कंसः संभूतः स महासुरः
ariṣṭo dhenukaḥ keśī pralambonāma cāparaḥ ||
tathānyā tu mahāraudrā pūtanā nāma rākṣasī
||49||अरिष्टो धेनुकः केशी प्रलम्बोनाम चापरः ॥
तथान्या तु महारौद्रा पूतना नाम राक्षसी
itaścetaśca dhāvadbhirdānavairebhireva ca ||
vṛthā me jāyate pīḍā tathānyairapi dāruṇaiḥ
||50||इतश्चेतश्च धावद्भिर्दानवैरेभिरेव च ॥
वृथा मे जायते पीडा तथान्यैरपि दारुणैः
ūrdhvabāhustathā jāto martyaloke jano'dhunā ||
bahutvānna pramāti sma kathaṃciddhi mamopari
||51||ऊर्ध्वबाहुस्तथा जातो मर्त्यलोके जनोऽधुना ॥
बहुत्वान्न प्रमाति स्म कथंचिद्धि ममोपरि
bhārāvataraṇaṃ deva na kariṣyasi cāśu cet ||
rasātalaṃ prayāsyāmi tadā'haṃ nātra saṃśayaḥ
||52||भारावतरणं देव न करिष्यसि चाशु चेत् ॥
रसातलं प्रयास्यामि तदाऽहं नात्र संशयः
tasyāstadvacanaṃ śrutvā brahmaṇā lokakartṛṇā ||
saṃmaṃtrya vibudhaiḥ sārdhaṃ preṣito'haṃ tavāṃtikam
||53||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मणा लोककर्तृणा ॥
संमंत्र्य विबुधैः सार्धं प्रेषितोऽहं तवांतिकम्
proktavyo bhagavānvākyaṃ tvayā devo janārdanaḥ ||
yathā'vatīrya bhūpṛṣṭhe bhāramasyāḥ praṇāśayet
||54||प्रोक्तव्यो भगवान्वाक्यं त्वया देवो जनार्दनः ॥
यथाऽवतीर्य भूपृष्ठे भारमस्याः प्रणाशयेत्
tasmādbhūbhitale deva kṛtvā janma svayaṃ vibho ||
bhāraṃ nāśaya medinyā etadartha mihāgataḥ
||55||तस्माद्भूभितले देव कृत्वा जन्म स्वयं विभो ॥
भारं नाशय मेदिन्या एतदर्थ मिहागतः
śrībhagavānuvāca
evaṃ mune kariṣyāmi saṃmaṃtrya brahmaṇā saha ||
bhārāvataraṇaṃ bhūmeḥ sākaṃ devaiḥ savāsavaiḥ
||56||एवं मुने करिष्यामि संमंत्र्य ब्रह्मणा सह ॥
भारावतरणं भूमेः साकं देवैः सवासवैः
evamuktvā'tha taṃ viṣṇurnāradaṃ munipuṃgavam ||
tataśca garuḍaṃ prāha tvaṃ kimarthamihāgataḥ
||57||एवमुक्त्वाऽथ तं विष्णुर्नारदं मुनिपुंगवम् ॥
ततश्च गरुडं प्राह त्वं किमर्थमिहागतः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye suparṇākhyamāhātmye viṣṇudarśanamāhātmyavarṇanaṃnāmāśītitamo'dhyāyaḥ || 80 ||