caturyugasvarūpavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
caturyugasvarūpaṃ tu māhātmyaṃ caiva sūtaja ||
pramāṇaṃ vada kārtsnyena paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||1||चतुर्युगस्वरूपं तु माहात्म्यं चैव सूतज ॥
प्रमाणं वद कार्त्स्न्येन परं कौतूहलं हि नः
sūta uvāca
imamarthaṃ purā pṛṣṭo vāsavena bṛhaspatiḥ ||
yathā provāca vipreṃdrāstadvo vakṣyāmi sāṃpratam
||2||इममर्थं पुरा पृष्टो वासवेन बृहस्पतिः ॥
यथा प्रोवाच विप्रेंद्रास्तद्वो वक्ष्यामि सांप्रतम्
purā śakraṃ samāsīnaṃ sabhāyāṃ tridaśaiḥ saha ||
saha śacyā mahātmānamupāsāṃcakrire surāḥ
||3||पुरा शक्रं समासीनं सभायां त्रिदशैः सह ॥
सह शच्या महात्मानमुपासांचक्रिरे सुराः
gandharvāpsarasaścaiva siddhavidyādharāśca ye ||
guhyakāḥ kiṃnarā daityā rākṣasā uragāstathā
||4||गन्धर्वाप्सरसश्चैव सिद्धविद्याधराश्च ये ॥
गुह्यकाः किंनरा दैत्या राक्षसा उरगास्तथा
kalāḥ kāṣṭhānimeṣāśca nakṣatrāṇi grahāstathā ||
sāṃgā vedāstathā mūrtāstīrthānyāyatanāni ca
||5||कलाः काष्ठानिमेषाश्च नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ॥
सांगा वेदास्तथा मूर्तास्तीर्थान्यायतनानि च
tathā cakruḥ kathāścitrā devadānavarakṣasām ||
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ brahmarṣīṇāṃ viśeṣataḥ
||6||तथा चक्रुः कथाश्चित्रा देवदानवरक्षसाम् ॥
राजर्षीणां पुराणानां ब्रह्मर्षीणां विशेषतः
kasmiṃścidatha saṃprāpte prastāve tridaśeśvaraḥ ||
papraccha vinayopeto vipraśreṣṭhaṃ bṛhaspatim
||7||कस्मिंश्चिदथ संप्राप्ते प्रस्तावे त्रिदशेश्वरः ॥
पप्रच्छ विनयोपेतो विप्रश्रेष्ठं बृहस्पतिम्
bhagavañchrotumicchāmi pramāṇaṃ yugasaṃbhavam ||
māhātmyaṃ ca svarūpaṃ ca yathāvadvaktumarhasi
||8||भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि प्रमाणं युगसंभवम् ॥
माहात्म्यं च स्वरूपं च यथावद्वक्तुमर्हसि
bṛhaspati ruvāca
ahaṃ te kīrtayiṣyāmi māhātmyaṃ yugasaṃbhavam ||
yatpramāṇaṃ svarūpaṃ ca śṛṇuṣvāvahitaḥ sthitaḥ
||9||अहं ते कीर्तयिष्यामि माहात्म्यं युगसंभवम् ॥
यत्प्रमाणं स्वरूपं च शृणुष्वावहितः स्थितः
aṣṭāviṃśatisahasrāṇi lakṣāḥ saptadaśaiva tu ||
pramāṇena kṛtaṃ proktaṃ yatra śuklo janārdanaḥ
||10||अष्टाविंशतिसहस्राणि लक्षाः सप्तदशैव तु ॥
प्रमाणेन कृतं प्रोक्तं यत्र शुक्लो जनार्दनः
catuṣpādastathā dharmaḥ susaṃpūrṇā vasundharā ||
kāmakrodhavinirmuktā bhayadveṣavivarjitāḥ ||
janāścirāyuṣastatra śāntātmāno jitendriyāḥ ||
pañcatālapramāṇāśca dīptimanto bahuśrutāḥ
||12||चतुष्पादस्तथा धर्मः सुसंपूर्णा वसुन्धरा ॥
कामक्रोधविनिर्मुक्ता भयद्वेषविवर्जिताः ॥
जनाश्चिरायुषस्तत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः ॥
पञ्चतालप्रमाणाश्च दीप्तिमन्तो बहुश्रुताः
tatra ṣoḍaśasāhasraṃ bālatvaṃ jāyate nṛṇām ||
tataśca yauvanaṃ proktaṃ dvātriṃśadyāvadeva hi
||13||तत्र षोडशसाहस्रं बालत्वं जायते नृणाम् ॥
ततश्च यौवनं प्रोक्तं द्वात्रिंशद्यावदेव हि
tataḥ paraṃ ca vārddhakyaṃ śanaiḥ saṃjāyate nṛṇām ||
lakṣāṃte paramaṃ yāvadanyeṣāmadhikaṃ kvacit
||14||ततः परं च वार्द्धक्यं शनैः संजायते नृणाम् ॥
लक्षांते परमं यावदन्येषामधिकं क्वचित्
tatra sattvāśca ye kecitpaśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ ||
daivīṃ vācaṃ prajalpaṃti na virodhaṃ vrajaṃti ca |
ā15 ||
krīḍaṃti nakulaiḥ sarpā biḍālā mūṣakaiḥ samam ||
pañcānanairmṛgā nityamulūkāścāpi vāyasaiḥ
||6||तत्र सत्त्वाश्च ये केचित्पशवः पक्षिणो मृगाः ॥
दैवीं वाचं प्रजल्पंति न विरोधं व्रजंति च ।
ा१५ ॥
क्रीडंति नकुलैः सर्पा बिडाला मूषकैः समम् ॥
पञ्चाननैर्मृगा नित्यमुलूकाश्चापि वायसैः
akṛṣṭā ca mahī sasyaṃ janayatyati bhūriśaḥ ||
vrīhimudgayavaprāyaṃ susvādu balavṛddhidam
||7||अकृष्टा च मही सस्यं जनयत्यति भूरिशः ॥
व्रीहिमुद्गयवप्रायं सुस्वादु बलवृद्धिदम्
sarvartuphalino vṛkṣāḥ sapuṣpaphaladhāriṇaḥ ||
supatrāḥ kaṃṭakairhīnāḥ kalpapādapasaṃnibhāḥ
||8||सर्वर्तुफलिनो वृक्षाः सपुष्पफलधारिणः ॥
सुपत्राः कंटकैर्हीनाः कल्पपादपसंनिभाः
dhenavaśca prayacchaṃti vāṃchitaṃ svādu satpayaḥ ||
sarveṣvapi hi kāleṣu bhūri sarppiḥpradaṃ nṛṇām
||19||धेनवश्च प्रयच्छंति वांछितं स्वादु सत्पयः ॥
सर्वेष्वपि हि कालेषु भूरि सर्प्पिःप्रदं नृणाम्
na tatra vidhavā nārī jāyate na ca durbhagā ||
kākavaṃdhyā sutairhīnā na ca śīlavivarjitā
||20||न तत्र विधवा नारी जायते न च दुर्भगा ॥
काकवंध्या सुतैर्हीना न च शीलविवर्जिता
yathājanma tathā mṛtyuḥ kramātsaṃjāyate nṛṇām ||
na vīkṣate pitā putraṃ mṛtaṃ kvāpi kadācana
||21||यथाजन्म तथा मृत्युः क्रमात्संजायते नृणाम् ॥
न वीक्षते पिता पुत्रं मृतं क्वापि कदाचन
na pretatvaṃ ca lokānāṃ mṛtānāṃ tatra jāyate ||
na cāpi narake vāso na ca rogavyathā kvacit
||22||न प्रेतत्वं च लोकानां मृतानां तत्र जायते ॥
न चापि नरके वासो न च रोगव्यथा क्वचित्
vedāṃtagā dvijāḥ sarve nityaṃ svādhyāyaśīlinaḥ ||
vedavyākhyānasaṃhṛṣṭā brahmajñānavicakṣaṇāḥ
||23||वेदांतगा द्विजाः सर्वे नित्यं स्वाध्यायशीलिनः ॥
वेदव्याख्यानसंहृष्टा ब्रह्मज्ञानविचक्षणाः
kṣatriyāścāpi bhūpālamekaṃ kṛtvā subhaktitaḥ ||
tadādeśātprabhuṃjaṃti mahīṃ dharmeṇa nityaśaḥ
||24||क्षत्रियाश्चापि भूपालमेकं कृत्वा सुभक्तितः ॥
तदादेशात्प्रभुंजंति महीं धर्मेण नित्यशः
vaiśyā vaiśyajanārhāṇi cakruḥ karmāṇi bhūriśaḥ ||
paśupālanapūrvāṇi krayavikrayajāni ca
||25||वैश्या वैश्यजनार्हाणि चक्रुः कर्माणि भूरिशः ॥
पशुपालनपूर्वाणि क्रयविक्रयजानि च
muktvaikāṃ dvijaśuśrūṣā na śūdrāstatra cakrire ||
kiṃcitkarma suraśreṣṭha śraddhayā parayā yutāḥ
||26||मुक्त्वैकां द्विजशुश्रूषा न शूद्रास्तत्र चक्रिरे ॥
किंचित्कर्म सुरश्रेष्ठ श्रद्धया परया युताः
na tatra cāṃtyajo jajñe na ca saṃkarasaṃbhavaḥ ||
nāpavitro na varṇānāṃ pañcamo dṛśyate bhuvi
||27||न तत्र चांत्यजो जज्ञे न च संकरसंभवः ॥
नापवित्रो न वर्णानां पञ्चमो दृश्यते भुवि
yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ vrataṃ niyama eva ca ||
tīrthayātrāṃ narāstatra niṣkāmā eva kurvate
||28||यजनं याजनं दानं व्रतं नियम एव च ॥
तीर्थयात्रां नरास्तत्र निष्कामा एव कुर्वते
evaṃvidhaṃ sahasrākṣa mayā te parikīrtitam ||
ādyaṃ kṛtayugaṃ puṇyaṃ sarvalokasukhāvaham
||29||एवंविधं सहस्राक्ष मया ते परिकीर्तितम् ॥
आद्यं कृतयुगं पुण्यं सर्वलोकसुखावहम्
tatastretāyugaṃ nāma dvitīyaṃ saṃpravartate ||
varṣāṇāṃ ṣaṇṇavatyāḍhyā lakṣā dvādaśa saṃkhyayā
||30||ततस्त्रेतायुगं नाम द्वितीयं संप्रवर्तते ॥
वर्षाणां षण्णवत्याढ्या लक्षा द्वादश संख्यया
so'pi sākṣājagannāthaḥ śvetadvīpāśrayāśritaḥ ||
tatra raktatvamāyāti bhaga vāngaruḍadhvajaḥ
||31||सोऽपि साक्षाजगन्नाथः श्वेतद्वीपाश्रयाश्रितः ॥
तत्र रक्तत्वमायाति भग वान्गरुडध्वजः
tripādastatra dharmaḥ syātpādenaikena pātakam ||
tenāpi jāyate sparddhā varṇānāmitaretaram
||32||त्रिपादस्तत्र धर्मः स्यात्पादेनैकेन पातकम् ॥
तेनापि जायते स्पर्द्धा वर्णानामितरेतरम्
tataḥ phalāni vāṃchaṃti tīrthayātrodbhavāni te ||
vratānāṃ niyamānāṃ ca svargavāsādihetavaḥ
||33||ततः फलानि वांछंति तीर्थयात्रोद्भवानि ते ॥
व्रतानां नियमानां च स्वर्गवासादिहेतवः
tataḥ kāmavaśānmohaṃ sarve gacchaṃti mānavāḥ ||
mohāddrohaṃ tato gatvā pāpaṃ kurvaṃtyanukramāt
||34||ततः कामवशान्मोहं सर्वे गच्छंति मानवाः ॥
मोहाद्द्रोहं ततो गत्वा पापं कुर्वंत्यनुक्रमात्
tatastu rauravādīni narakāṇi yamaḥ svayam ||
sajjīkaroti devendra hyekaviṃśatisaṃkhyayā
||35||ततस्तु रौरवादीनि नरकाणि यमः स्वयम् ॥
सज्जीकरोति देवेन्द्र ह्येकविंशतिसंख्यया
karmānusāratastāni sevayaṃti narādhamāḥ ||
kecidanye mahendrādilokānmokṣaṃ tathā pare
||36||कर्मानुसारतस्तानि सेवयंति नराधमाः ॥
केचिदन्ये महेन्द्रादिलोकान्मोक्षं तथा परे
trividhāḥ puruṣāstatra śreṣṭhāścādhamamadhyamāḥ ||
trividhāni ca karmāṇi prakurvaṃti sureśvara
||37||त्रिविधाः पुरुषास्तत्र श्रेष्ठाश्चाधममध्यमाः ॥
त्रिविधानि च कर्माणि प्रकुर्वंति सुरेश्वर
unnatāstālamātreṇa tejovīryasamanvitāḥ ||
cakruśca kṛṣikarmāṇi vaiśyāścaivānnalipsayā
||38||उन्नतास्तालमात्रेण तेजोवीर्यसमन्विताः ॥
चक्रुश्च कृषिकर्माणि वैश्याश्चैवान्नलिप्सया
uptakṣetraṃ sakṛccāpi saptavāraṃ lunaṃti te ||
yathartu phalino vṛkṣā yathartu kusumānvitāḥ
||39||उप्तक्षेत्रं सकृच्चापि सप्तवारं लुनंति ते ॥
यथर्तु फलिनो वृक्षा यथर्तु कुसुमान्विताः
yathartu patrasaṃyuktāstatra syuḥ sumanoharāḥ ||
agniṣṭomādikā yajñāḥ pravartaṃte sahasraśaḥ
||40||यथर्तु पत्रसंयुक्तास्तत्र स्युः सुमनोहराः ॥
अग्निष्टोमादिका यज्ञाः प्रवर्तंते सहस्रशः
itaretarasaṃspardhaiḥ kriyamāṇā nṛpottamaiḥ ||
brāhmaṇaiśca suraśreṣṭha svargalokamabhīpsubhiḥ
||41||इतरेतरसंस्पर्धैः क्रियमाणा नृपोत्तमैः ॥
ब्राह्मणैश्च सुरश्रेष्ठ स्वर्गलोकमभीप्सुभिः
tīrthayātrāṃ vrataṃ dānaṃ niyamaṃ saṃyamaṃ tathā ||
paralokamabhīpsaṃtastatra kurvaṃti mānavāḥ
||42||तीर्थयात्रां व्रतं दानं नियमं संयमं तथा ॥
परलोकमभीप्संतस्तत्र कुर्वंति मानवाः
sahasreṇa tu varṣāṇāṃ tatra syādyauvanaṃ nṛṇām ||
sahasrapañcakaṃ yāvadūrdhvaṃ vārddhaka mucyate
||43||सहस्रेण तु वर्षाणां तत्र स्याद्यौवनं नृणाम् ॥
सहस्रपञ्चकं यावदूर्ध्वं वार्द्धक मुच्यते
rajakaścarmakāraśca naṭo buruḍa eva ca ||
kaivarttamedabhillāśca caṃḍālāḥ śūdramānavāḥ
||44||रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च ॥
कैवर्त्तमेदभिल्लाश्च चंडालाः शूद्रमानवाः
saṃbhavaṃti yuge tasminyo nisaṃsargato vibho ||
tathānye saṃkhyayā hīnā etebhyo niṃditā narāḥ
||458||संभवंति युगे तस्मिन्यो निसंसर्गतो विभो ॥
तथान्ये संख्यया हीना एतेभ्यो निंदिता नराः
indra uvāca
utpattiḥ kathameteṣāmaṃtyajānāṃ dvijo ttama ||
yathāvadvada kārtsnyena atra kautūhalaṃ mahat
||46||उत्पत्तिः कथमेतेषामंत्यजानां द्विजो त्तम ॥
यथावद्वद कार्त्स्न्येन अत्र कौतूहलं महत्
bṛhaspatiruvāca
eteṣāmaṣṭadhā sṛṣṭirjāyateṃ'tyajasaṃbhavā ||
yoni doṣātsuraśreṣṭha jātervakṣyāmyahaṃ sphuṭam
||47||एतेषामष्टधा सृष्टिर्जायतेंऽत्यजसंभवा ॥
योनि दोषात्सुरश्रेष्ठ जातेर्वक्ष्याम्यहं स्फुटम्
brāhmaṇyāṃ kṣatriyājjātaḥ sūta ityabhidhīyate ||
sūtena rajakaścaiva rajakena ca carmakṛt
||48||ब्राह्मण्यां क्षत्रियाज्जातः सूत इत्यभिधीयते ॥
सूतेन रजकश्चैव रजकेन च चर्मकृत्
carmakāreṇa saṃjajñe naṭaścāṃtyajasaṃjñakaḥ ||
catvāraḥ kṣetrasaṃbhūtā ete kṣetre dvijanmanām
||49||चर्मकारेण संजज्ञे नटश्चांत्यजसंज्ञकः ॥
चत्वारः क्षेत्रसंभूता एते क्षेत्रे द्विजन्मनाम्
tathā ca māgadho jajñe vaiśyena dvijasaṃbhave ||
kṣetre māgadhavīryeṇa buruḍo maruduttama
||50||तथा च मागधो जज्ञे वैश्येन द्विजसंभवे ॥
क्षेत्रे मागधवीर्येण बुरुडो मरुदुत्तम
buruḍena ca kaivartaḥ kaivartena ca medakaḥ ||
catvāro vaiśyasaṃbhūtā ete kṣetre dvijanmanām ||
prajāyante suraśreṣṭha savakarmasu garhitāḥ
||51||बुरुडेन च कैवर्तः कैवर्तेन च मेदकः ॥
चत्वारो वैश्यसंभूता एते क्षेत्रे द्विजन्मनाम् ॥
प्रजायन्ते सुरश्रेष्ठ सवकर्मसु गर्हिताः
tathā śūdreṇa saṃjajñe brāhmaṇyāṃ surasattama ||
bhillākhyaścāpi bhillena caṃḍālaśca prajāyate
||52||तथा शूद्रेण संजज्ञे ब्राह्मण्यां सुरसत्तम ॥
भिल्लाख्यश्चापि भिल्लेन चंडालश्च प्रजायते
etau dvāvapi śūdreṇa bhavato dvijasaṃbhave ||
kṣetre sarvasurādhīśa satyametanmayoditam
||53||एतौ द्वावपि शूद्रेण भवतो द्विजसंभवे ॥
क्षेत्रे सर्वसुराधीश सत्यमेतन्मयोदितम्
etattretāyuge proktaṃ mayā te surasattama ||
ākarṇaya prayatnena dvāparasyādhunā sthitim
||54||एतत्त्रेतायुगे प्रोक्तं मया ते सुरसत्तम ॥
आकर्णय प्रयत्नेन द्वापरस्याधुना स्थितिम्
lakṣāṣṭakapramāṇena tadyugaṃ parikīrtitam ||
catuḥṣaṣṭisahasrāṇi varṣāṇāṃ parisaṃ khyayā ||
kapiśo jāyate tatra bhagavāngaruḍadhvajaḥ
||55||लक्षाष्टकप्रमाणेन तद्युगं परिकीर्तितम् ॥
चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां परिसं ख्यया ॥
कपिशो जायते तत्र भगवान्गरुडध्वजः
dvau pādau caiva dharmasya dvau pāpasya vyavasthitau ||
tatra syādyauvanaṃ nṛṇāṃ gate varṣaśate' khile
||56||द्वौ पादौ चैव धर्मस्य द्वौ पापस्य व्यवस्थितौ ॥
तत्र स्याद्यौवनं नृणां गते वर्षशतेऽ खिले
tato'nyaiḥ samatikrāṃtairvārdhakyaṃ pañcabhiḥ śataiḥ ||
tatra satyānṛtā lokā devā bhūpāstathā pare
||57||ततोऽन्यैः समतिक्रांतैर्वार्धक्यं पञ्चभिः शतैः ॥
तत्र सत्यानृता लोका देवा भूपास्तथा परे
nāryaścāpi suraśreṣṭha tatsva rūpāḥ prakīrtitāḥ ||
paṃcahastapramāṇena caturhastāstathā paraṃ
||58||नार्यश्चापि सुरश्रेष्ठ तत्स्व रूपाः प्रकीर्तिताः ॥
पंचहस्तप्रमाणेन चतुर्हस्तास्तथा परं
nātirūpeṇa saṃyuktā na ca rūpavivarjitāḥ ||
avyaktajalpakāścāpi paśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ
||59||नातिरूपेण संयुक्ता न च रूपविवर्जिताः ॥
अव्यक्तजल्पकाश्चापि पशवः पक्षिणो मृगाः
nātipuṣpaphalairyuktā vṛkṣāścāpisureśvara ||
sasyāni tāni jāyante tatra coptānikarṣukaiḥ
||60||नातिपुष्पफलैर्युक्ता वृक्षाश्चापिसुरेश्वर ॥
सस्यानि तानि जायन्ते तत्र चोप्तानिकर्षुकैः
varṣaṃti jaladāḥ kāmaṃ bhavantyoṣadhayo'khilāḥ ||
yatkiṃcidbhūtale jñānaṃ śāstraṃ vā surasattama ||
tattatra samabhāvena na satyaṃ naiva cānṛtam
||61||वर्षंति जलदाः कामं भवन्त्योषधयोऽखिलाः ॥
यत्किंचिद्भूतले ज्ञानं शास्त्रं वा सुरसत्तम ॥
तत्तत्र समभावेन न सत्यं नैव चानृतम्
tīrthānāṃ ca makhānāṃ ca dvāpare surasattama ||
phalaṃ bhāvānurūpeṇa dānānāṃ ca prajāyate
||62||तीर्थानां च मखानां च द्वापरे सुरसत्तम ॥
फलं भावानुरूपेण दानानां च प्रजायते
etattava samākhyātaṃ yugaṃ dvāparasaṃjñakam ||
mayā sarvaṃ surādhīśa yathādṛṣṭaṃ yathā śrutam
||63||एतत्तव समाख्यातं युगं द्वापरसंज्ञकम् ॥
मया सर्वं सुराधीश यथादृष्टं यथा श्रुतम्
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā vadato mama sāṃpratam ||
raudraṃ kaliyugaṃnāma yatra kṛṣṇo janārdanaḥ
||64||शृणुष्वावहितो भूत्वा वदतो मम सांप्रतम् ॥
रौद्रं कलियुगंनाम यत्र कृष्णो जनार्दनः
dvātriṃśacca sahasrāṇi varṣāṇāṃ kathitaṃ vibho ||
tathā lakṣacatuṣkeṇa sādhulokavivarjitam
||65||द्वात्रिंशच्च सहस्राणि वर्षाणां कथितं विभो ॥
तथा लक्षचतुष्केण साधुलोकविवर्जितम्
tatraikapādayuktaśca dharmaḥ pāpaṃ tribhiḥ smṛtam ||
pūrvārdhebhyaḥ paraṃ sarvaṃ saṃbhaviṣyati pāta kam
||66||तत्रैकपादयुक्तश्च धर्मः पापं त्रिभिः स्मृतम् ॥
पूर्वार्धेभ्यः परं सर्वं संभविष्यति पात कम्
na śṛṇvaṃti pituḥ putrā na snuṣā bhrātaro na ca ||
na bhṛtyā na kalatrāṇi yatra dveṣaḥ parasparam
||67||न शृण्वंति पितुः पुत्रा न स्नुषा भ्रातरो न च ॥
न भृत्या न कलत्राणि यत्र द्वेषः परस्परम्
yatra ṣoḍaśame varṣe narāḥ palita yauvanāḥ ||
tatra dvādaśame varṣe garbhaṃ dhāsyati cāṃganā
||68||यत्र षोडशमे वर्षे नराः पलित यौवनाः ॥
तत्र द्वादशमे वर्षे गर्भं धास्यति चांगना
āyuḥ paraṃ manuṣyāṇāṃ śatasaṃkhyaṃ sureśvara ||
nāgānāṃ ca tarūṇāṃ ca varṣāṇāṃ yatra nādhikam
||69||आयुः परं मनुष्याणां शतसंख्यं सुरेश्वर ॥
नागानां च तरूणां च वर्षाणां यत्र नाधिकम्
dvātriṃśaddhayamukhyānāṃ caturviṃśatiḥ kharoṣṭrayoḥ ||
ajānāṃ ṣoḍaśa proktaṃ śunāṃ dvādaśasaṃkhyayā
||70||द्वात्रिंशद्धयमुख्यानां चतुर्विंशतिः खरोष्ट्रयोः ॥
अजानां षोडश प्रोक्तं शुनां द्वादशसंख्यया
catuṣpadānāmanyeṣāṃ viṃśatiḥ paṃcabhiryutā ||
yatra kākāśca gṛdhrāśca kauśikāścirajīvinaḥ
||71||चतुष्पदानामन्येषां विंशतिः पंचभिर्युता ॥
यत्र काकाश्च गृध्राश्च कौशिकाश्चिरजीविनः
tathā pāpaparā lokā duḥsthitāśca viśeṣataḥ ||
tathā kaṇṭakino vṛkṣā rūkṣāḥ puṣpaphalacyutāḥ ||
sevitāste'pi gṛdhrādyairyatra cchāyāvivarjitāḥ
||72||तथा पापपरा लोका दुःस्थिताश्च विशेषतः ॥
तथा कण्टकिनो वृक्षा रूक्षाः पुष्पफलच्युताः ॥
सेवितास्तेऽपि गृध्राद्यैर्यत्र च्छायाविवर्जिताः
yatra dharmo hyadharmeṇa pīḍyate surasattama ||
asatyena tathā satyaṃ bhūpāścauraiḥ sadaiva tu
||73||यत्र धर्मो ह्यधर्मेण पीड्यते सुरसत्तम ॥
असत्येन तथा सत्यं भूपाश्चौरैः सदैव तु
guravaśca tathā śiṣyaiḥ strībhiśca puruṣādhamāḥ ||
svāmino bhṛtyavargaiśca mūrkhaiścāpi bahuśrutāḥ
||74||गुरवश्च तथा शिष्यैः स्त्रीभिश्च पुरुषाधमाः ॥
स्वामिनो भृत्यवर्गैश्च मूर्खैश्चापि बहुश्रुताः
yatra sīdaṃti dharmiṣṭhā narāḥ satyaparāyaṇāḥ ||
dāntā vivekinaḥ śāntāstathā parahite ratāḥ
||75||यत्र सीदंति धर्मिष्ठा नराः सत्यपरायणाः ॥
दान्ता विवेकिनः शान्तास्तथा परहिते रताः
ādhayo vyādhayaścaiva tathā pīḍā mahādbhutā ||
sadaiva saṃsthitā yatra sādhupīḍanavāṃchayā
||76||आधयो व्याधयश्चैव तथा पीडा महाद्भुता ॥
सदैव संस्थिता यत्र साधुपीडनवांछया
alpāyuṣastathā martyā jāyaṃte varṇasaṃkarāt ||
ye kecana prajīvaṃti duḥkhena te samanvitāḥ
||77||अल्पायुषस्तथा मर्त्या जायंते वर्णसंकरात् ॥
ये केचन प्रजीवंति दुःखेन ते समन्विताः
na varṣati ghanaḥ kāle saṃprāpte'pi yathocite ||
na sasyaṃ syātsuvṛṣṭepi karṣukasyāpi vāṃchitam
||78||न वर्षति घनः काले संप्राप्तेऽपि यथोचिते ॥
न सस्यं स्यात्सुवृष्टेपि कर्षुकस्यापि वांछितम्
na ca kṣīrapradā gāvo yadyapi syuḥ supoṣitāḥ ||
na bhavaṃti prabhū tāśca yatnenāpi surakṣitāḥ
||79||न च क्षीरप्रदा गावो यद्यपि स्युः सुपोषिताः ॥
न भवंति प्रभू ताश्च यत्नेनापि सुरक्षिताः
āvikānāṃ tathoṣṭrīṇāṃ yatra kṣīrapraśaṃsakāḥ ||
lokā bhavaṃti niḥśrīkāstathā ye ca malimlucāḥ 6.27.80 ||
tathā tapasvinaḥ śūdrāḥ śūdrā dharmaparāyaṇāḥ ||
śūdrā vedavicārajñā yajñakarmaṇi codyatāḥ
||81||आविकानां तथोष्ट्रीणां यत्र क्षीरप्रशंसकाः ॥
लोका भवंति निःश्रीकास्तथा ये च मलिम्लुचाः ६.२७.८० ॥
तथा तपस्विनः शूद्राः शूद्रा धर्मपरायणाः ॥
शूद्रा वेदविचारज्ञा यज्ञकर्मणि चोद्यताः
śūdrāḥ pratigrahītāraḥ śūdrā dānapradāstathā ||
śūdrāścāpi tathā vandyāḥ śadrāstīrtheṣu saṃsthitāḥ
||82||शूद्राः प्रतिग्रहीतारः शूद्रा दानप्रदास्तथा ॥
शूद्राश्चापि तथा वन्द्याः शद्रास्तीर्थेषु संस्थिताः
paṃcagartānkhanaṃtyeva mṛtyukāle narādhamāḥ ||
śirasā hastapādābhyāṃ mohātsaṃnaṣṭacetanāḥ
||83||पंचगर्तान्खनंत्येव मृत्युकाले नराधमाः ॥
शिरसा हस्तपादाभ्यां मोहात्संनष्टचेतनाः
vedavikrayakartāro brāhmaṇāḥ śaucavarjitāḥ
||84||वेदविक्रयकर्तारो ब्राह्मणाः शौचवर्जिताः
svādhyāyarahitāścaiva śūdrānnaniratāḥ sadā ||
asatpratigrahāḥ prāyo jihvālaulyasamutsukāḥ
||85||स्वाध्यायरहिताश्चैव शूद्रान्ननिरताः सदा ॥
असत्प्रतिग्रहाः प्रायो जिह्वालौल्यसमुत्सुकाः
pākhaṃḍino vikarmasthāḥ paradāropajīvinaḥ ||
kāryakāraṇamāśritya yatra snehaḥ prajāyate
||86||पाखंडिनो विकर्मस्थाः परदारोपजीविनः ॥
कार्यकारणमाश्रित्य यत्र स्नेहः प्रजायते
na svabhāvātsahasrākṣa kathaṃcidapi dehinām ||
yāsyaṃti mlecchabhāvaṃ ca sarve varṇā dvijātayaḥ
||87||न स्वभावात्सहस्राक्ष कथंचिदपि देहिनाम् ॥
यास्यंति म्लेच्छभावं च सर्वे वर्णा द्विजातयः
naṣṭotsavāvidharmāṇo nityaṃ saṃkarakārakāḥ ||
sārdhahastatrayāḥ pūrvaṃ bhaviṣyaṃti yugāditaḥ
||88||नष्टोत्सवाविधर्माणो नित्यं संकरकारकाः ॥
सार्धहस्तत्रयाः पूर्वं भविष्यंति युगादितः
tato hrāsaṃ prayāsyaṃti vṛddhiṃ yāti kalau yuge ||
bhaviṣyanti tataścāṃte manuṣyā bilaśāyinaḥ
||89||ततो ह्रासं प्रयास्यंति वृद्धिं याति कलौ युगे ॥
भविष्यन्ति ततश्चांते मनुष्या बिलशायिनः
alpatvāddurlabhatvācca aśaktā gṛhakarmaṇi ||
bhaviṣyaṃtyaphalā yajñāstathā vedavratāni ca
||90||अल्पत्वाद्दुर्लभत्वाच्च अशक्ता गृहकर्मणि ॥
भविष्यंत्यफला यज्ञास्तथा वेदव्रतानि च
niyamāḥ saṃyamāḥ sarve maṃtravādāstathaiva ca ||
tīrthāni mlecchasaṃsparśāddūṣitāni śatakrato
||91||नियमाः संयमाः सर्वे मंत्रवादास्तथैव च ॥
तीर्थानि म्लेच्छसंस्पर्शाद्दूषितानि शतक्रतो
svasvabhāvavihīnāni hīnāni ca tathā jalaiḥ ||
kutsitā maṃtravādā ye kutsitāśca tapasvinaḥ
||92||स्वस्वभावविहीनानि हीनानि च तथा जलैः ॥
कुत्सिता मंत्रवादा ये कुत्सिताश्च तपस्विनः
tatra te saṃbhaviṣyaṃti kutsitā ye ca mānavāḥ ||
kulīnamapi saṃtyajya varaṃ rūpavayonvitam
||93||तत्र ते संभविष्यंति कुत्सिता ये च मानवाः ॥
कुलीनमपि संत्यज्य वरं रूपवयोन्वितम्
vittalobhātpradāsyaṃti kutsitāya narāḥ sutām ||
kanyakāḥ prasaviṣyaṃti kanyakāḥ suratotsukāḥ
||94||वित्तलोभात्प्रदास्यंति कुत्सिताय नराः सुताम् ॥
कन्यकाः प्रसविष्यंति कन्यकाः सुरतोत्सुकाः
kanyakāḥ prakariṣyaṃti puruṣaiḥ saha saṃgatim ||
bhartāraṃ vaṃcayiṣyaṃti kulīnā api yoṣitaḥ
||95||कन्यकाः प्रकरिष्यंति पुरुषैः सह संगतिम् ॥
भर्तारं वंचयिष्यंति कुलीना अपि योषितः
sarvakṛtyeṣu duḥśīlāḥ|
suyatnenāpi rakṣitāḥ ||
nirdayāścāpi bhūpālāḥ pīḍayiṣyaṃti karṣukān
||96||सर्वकृत्येषु दुःशीलाः।
सुयत्नेनापि रक्षिताः ॥
निर्दयाश्चापि भूपालाः पीडयिष्यंति कर्षुकान्
pīḍayiṣyaṃti nirdoṣānvittalobhādasaṃśayam ||
vadhārhamapi saṃprāpya vittalobhānmalimlucam
||97||पीडयिष्यंति निर्दोषान्वित्तलोभादसंशयम् ॥
वधार्हमपि संप्राप्य वित्तलोभान्मलिम्लुचम्
saṃtyakṣyaṃti yuge tasminprāṇidrohe'pi vartinam ||
kṣātradharmaṃ parityajya kariṣyaṃti tathā raṇam
||98||संत्यक्ष्यंति युगे तस्मिन्प्राणिद्रोहेऽपि वर्तिनम् ॥
क्षात्रधर्मं परित्यज्य करिष्यंति तथा रणम्
bṛhaspatiruvāca
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yugānāṃ lakṣaṇaṃ mayā ||
pramāṇaṃ ca suraśreṣṭha caturṇāmapyasaṃśayam
||99||एतद्वः सर्वमाख्यातं युगानां लक्षणं मया ॥
प्रमाणं च सुरश्रेष्ठ चतुर्णामप्यसंशयम्
yaścaitatkīrtayenmartyaḥ sadaiva susā māhitaḥ ||
sa nūnaṃ mucyate pāpādājanmamaraṇāṃtikāt
||100||यश्चैतत्कीर्तयेन्मर्त्यः सदैव सुसा माहितः ॥
स नूनं मुच्यते पापादाजन्ममरणांतिकात्
śṛṇuyādvā naro yaśca śraddhāpūtena cetasā ||
so'pi mucyenna sandehaḥ pāpācca divasodbhavāt
||101||शृणुयाद्वा नरो यश्च श्रद्धापूतेन चेतसा ॥
सोऽपि मुच्येन्न सन्देहः पापाच्च दिवसोद्भवात्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṃḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye caturyugasvarūpavarṇanaṃnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||