etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yathā me piṃgalā guruḥ
atithiruvāca
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yathā me piṃgalā guruḥ ||
saṃjātā kuraro jāto yathā tatpravadānyaham
||1||एतद्वः सर्वमाख्यातं यथा मे पिंगला गुरुः ॥
संजाता कुररो जातो यथा तत्प्रवदान्यहम्
mamāsīddraviṇaṃ bhūri pitṛpaitāmahaṃ mahat
||2||ममासीद्द्रविणं भूरि पितृपैतामहं महत्
ye'tha putrāśca dāyādā bāṃdhavā api ||
te māṃ sarve prabādhante dravyasasyakṛte sadā
||3||येऽथ पुत्राश्च दायादा बांधवा अपि ॥
ते मां सर्वे प्रबाधन्ते द्रव्यसस्यकृते सदा
yasyāhaṃ na prayacchāmi sa māṃ caiva prabādhate ||
sīdamānastu subhṛśaṃ darśayanprāṇasaṃkṣayam
||4||यस्याहं न प्रयच्छामि स मां चैव प्रबाधते ॥
सीदमानस्तु सुभृशं दर्शयन्प्राणसंक्षयम्
eka sāmnā prayācaṃte vittaṃ bhedena cāpare ||
bhayadānena cānye'pi keciddaṃḍena ca dvijāḥ
||5||एक साम्ना प्रयाचंते वित्तं भेदेन चापरे ॥
भयदानेन चान्येऽपि केचिद्दंडेन च द्विजाः
evaṃ nāhaṃ kvacitsaukhyaṃ teṣāṃ pārśvāllabhāmi bhoḥ ||
cintayāno divānaktaṃ kleśasya pari saṃkṣayam ||
upāyaṃ na ca paśyāmi yena śāṃtiḥ prajāyate
||6||एवं नाहं क्वचित्सौख्यं तेषां पार्श्वाल्लभामि भोः ॥
चिन्तयानो दिवानक्तं क्लेशस्य परि संक्षयम् ॥
उपायं न च पश्यामि येन शांतिः प्रजायते
anyasmindivase dṛṣṭaḥ kṛtamāṃsaparigrahaḥ ||
kuraraścaṃcunā vyomni gacchamānastvarānvitaḥ
||7||अन्यस्मिन्दिवसे दृष्टः कृतमांसपरिग्रहः ॥
कुररश्चंचुना व्योम्नि गच्छमानस्त्वरान्वितः
hanyamānaḥ samaṃtācca māṃsārthe vividhaiḥ khagaiḥ ||
atha tena parikṣiptaṃ tanmāṃsaṃ pakṣijādbhayāt
||8||हन्यमानः समंताच्च मांसार्थे विविधैः खगैः ॥
अथ तेन परिक्षिप्तं तन्मांसं पक्षिजाद्भयात्
yāvattāvatsukhī jātaste'pisarve samujjhitāḥ ||
mayāpi kliśyamānena tadvacca nijabāṃdhavaiḥ
||9||यावत्तावत्सुखी जातस्तेऽपिसर्वे समुज्झिताः ॥
मयापि क्लिश्यमानेन तद्वच्च निजबांधवैः
sāmiṣaṃ kuraraṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ nirāmiṣaiḥ ||
āmiṣasya parityāgātkuraraḥ sukhamedhate
||10||सामिषं कुररं दृष्ट्वा वध्यमानं निरामिषैः ॥
आमिषस्य परित्यागात्कुररः सुखमेधते
evaṃ niścitya manasā sarvānānīya bāṃdhavān ||
putrānpautrāṃstataḥ sarvānpurasteṣāṃ niveditam
||11||एवं निश्चित्य मनसा सर्वानानीय बांधवान् ॥
पुत्रान्पौत्रांस्ततः सर्वान्पुरस्तेषां निवेदितम्
triḥsatyaṃ śapathaṃ kṛtvā nānyadastīti me gṛhe ||
vibhajyārthaṃ yathānyāyaṃ yūyaṃ gṛhṇīta bāndhavāḥ
||12||त्रिःसत्यं शपथं कृत्वा नान्यदस्तीति मे गृहे ॥
विभज्यार्थं यथान्यायं यूयं गृह्णीत बान्धवाः
tataḥprabhṛti tairmuktaḥ sukhaṃ tiṣṭhāmyahaṃ dvijāḥ ||
etasmātkāraṇājjāto mamāsau kuraro guruḥ
||13||ततःप्रभृति तैर्मुक्तः सुखं तिष्ठाम्यहं द्विजाः ॥
एतस्मात्कारणाज्जातो ममासौ कुररो गुरुः
arthasaṃpadvimohāya vimoho narakāya ca ||
tasmādarthamanarthaṃ taṃ mokṣārthī dūratastyajet
||14||अर्थसंपद्विमोहाय विमोहो नरकाय च ॥
तस्मादर्थमनर्थं तं मोक्षार्थी दूरतस्त्यजेत्
yathāmiṣaṃ jale matsyairbhakṣyate śvāpadairbhuvi ||
ākāśe pakṣibhiścaiva tathā sarvatra vittavān
||15||यथामिषं जले मत्स्यैर्भक्ष्यते श्वापदैर्भुवि ॥
आकाशे पक्षिभिश्चैव तथा सर्वत्र वित्तवान्
doṣahīno'pi dhanavānbhūpādyaiḥ paritāpyate ||
daridraḥ kṛtadoṣo'pi sarvatra nirupadravaḥ
||16||दोषहीनोऽपि धनवान्भूपाद्यैः परिताप्यते ॥
दरिद्रः कृतदोषोऽपि सर्वत्र निरुपद्रवः
ālaṃbitāḥ parairyāṃti praskhalaṃti padepade ||
gadgadāni ca jalpaṃte dhanino madyapā iva
||17||आलंबिताः परैर्यांति प्रस्खलंति पदेपदे ॥
गद्गदानि च जल्पंते धनिनो मद्यपा इव
bhakte dveṣo bahiḥ prītī rucitaṃ gurulaghvapi ||
mukhe ca kaṭutā nityaṃ dhanināṃ jvariṇāmiva
||18||भक्ते द्वेषो बहिः प्रीती रुचितं गुरुलघ्वपि ॥
मुखे च कटुता नित्यं धनिनां ज्वरिणामिव
arthānāmarjane duḥkhamarjitānāṃ ca rakṣaṇe ||
nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ dhigartho duḥkhabhājanam
||19||अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे ॥
नाशे दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थो दुःखभाजनम्
arthārthī jīva loko'yaṃ smaśānamapi sevate ||
janitāramapi tyaktvā niḥsvaṃ yāṃti sutā api
||20||अर्थार्थी जीव लोकोऽयं स्मशानमपि सेवते ॥
जनितारमपि त्यक्त्वा निःस्वं यांति सुता अपि
sutasya vallabhastāvatpitā putro'pi vai pituḥ ||
yāvannārthasya saṃbandhastābhyāṃ bhāvī parasparam ||
saṃbandhe vittaje jāte vairaṃ saṃjāyate mithaḥ
||21||सुतस्य वल्लभस्तावत्पिता पुत्रोऽपि वै पितुः ॥
यावन्नार्थस्य संबन्धस्ताभ्यां भावी परस्परम् ॥
संबन्धे वित्तजे जाते वैरं संजायते मिथः
etasmātkāraṇādvittaṃ mayā tyaktaṃ tapodhanāḥ ||
tena saukhyena tiṣṭhāmi kurarasyopadeśataḥ
||22||एतस्मात्कारणाद्वित्तं मया त्यक्तं तपोधनाः ॥
तेन सौख्येन तिष्ठामि कुररस्योपदेशतः
śṛṇudhvaṃ ca mahābhāgā yathā me'hirguruḥ sthitaḥ
||23||शृणुध्वं च महाभागा यथा मेऽहिर्गुरुः स्थितः
yathā mayā gṛhaṃ tyaktaṃ dṛṣṭvā sarpaviceṣṭitam ||
gṛhāraṃbhaḥ suduḥkhāya sukhāya na kadācana
||24||यथा मया गृहं त्यक्तं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् ॥
गृहारंभः सुदुःखाय सुखाय न कदाचन
sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukhamedhate ||
uṣitvā tatra saukhyena bhūyo'nyattādṛśaṃ vrajet
||25||सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥
उषित्वा तत्र सौख्येन भूयोऽन्यत्तादृशं व्रजेत्
mama tvaṃ kurute naiva mamedaṃ gṛhamityasau ||
na gṛhaṃ jāyate tasya na svayaṃ hi kṛtaṃ yataḥ
||26||मम त्वं कुरुते नैव ममेदं गृहमित्यसौ ॥
न गृहं जायते तस्य न स्वयं हि कृतं यतः
yaḥ punaḥ kurute harmyaṃ svayaṃ kleśaiḥ pṛthagvidhaiḥ ||
na tasya yāti tatpaścānmṛtyukāle'pi saṃsthite
||27||यः पुनः कुरुते हर्म्यं स्वयं क्लेशैः पृथग्विधैः ॥
न तस्य याति तत्पश्चान्मृत्युकालेऽपि संस्थिते
gṛhātsaṃjāyate bhāryā tataḥ putraśca kanyakā ||
teṣāmarthe karoti sma kṛtyākṛtyaṃ tataḥ param
||28||गृहात्संजायते भार्या ततः पुत्रश्च कन्यका ॥
तेषामर्थे करोति स्म कृत्याकृत्यं ततः परम्
kośakāramivātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyate
||129||कोशकारमिवात्मानं वेष्टयन्नावबुध्यते
putradāragṛhakṣetrasaktāḥ sīdaṃti jaṃtavaḥ ||
lobhapaṃkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva
||30||पुत्रदारगृहक्षेत्रसक्ताः सीदंति जंतवः ॥
लोभपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव
ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṃkte mahājanaḥ ||
bhoktāro vipramucyaṃte kartā doṣeṇa lipyate 31 ||
etasmātkāraṇāddharmyaṃ mayā tyaktaṃ dvijottamāḥ|
mokṣamārgārgalā bhūtaṃ dṛṣṭvā sarpaviceṣṭitam
||32||एकः पापानि कुरुते फलं भुंक्ते महाजनः ॥
भोक्तारो विप्रमुच्यंते कर्ता दोषेण लिप्यते ३१ ॥
एतस्मात्कारणाद्धर्म्यं मया त्यक्तं द्विजोत्तमाः।
मोक्षमार्गार्गला भूतं दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम्
ekarātraṃ vasedgrāme trirātraṃ pattane vaset ||
yo yāti sa yatiḥ prokto yo'nyo yogaviḍaṃbakaḥ
||33||एकरात्रं वसेद्ग्रामे त्रिरात्रं पत्तने वसेत् ॥
यो याति स यतिः प्रोक्तो योऽन्यो योगविडंबकः
vidhūme ca praśāṃtāgnau yastu mādhukarīṃ caret ||
gṛhe ca vipramukhyānāṃ yatiḥ sa netaraḥ smṛtaḥ
||34||विधूमे च प्रशांताग्नौ यस्तु माधुकरीं चरेत् ॥
गृहे च विप्रमुख्यानां यतिः स नेतरः स्मृतः
daṇḍī bhikṣāṃ ca vā kuryāttadeva vyasanaṃ vinā ||
yastiṣṭhati na vairāgyaṃ yāti naiva yatirhi saḥ
||35||दण्डी भिक्षां च वा कुर्यात्तदेव व्यसनं विना ॥
यस्तिष्ठति न वैराग्यं याति नैव यतिर्हि सः
divā svapnaṃ vṛthānnaṃ ca strīkathā''lokyameva ca ||
śvetavastraṃ hiraṇyaṃ ca yatīnāṃ patanāni ṣaṭ
||36||दिवा स्वप्नं वृथान्नं च स्त्रीकथाऽऽलोक्यमेव च ॥
श्वेतवस्त्रं हिरण्यं च यतीनां पतनानि षट्
samaḥ śatrau ca mitre ca samaloṣṭāśmakāṃcanaḥ ||
suhṛtputra udāsīnaḥ sa yatirnetaraḥ smṛtaḥ
||37||समः शत्रौ च मित्रे च समलोष्टाश्मकांचनः ॥
सुहृत्पुत्र उदासीनः स यतिर्नेतरः स्मृतः
samau mānāpamānau ca svadeśe parikepi vā ||
yo na hṛṣyati na dveṣṭi sa yatirnetaraḥ smṛtaḥ
||38||समौ मानापमानौ च स्वदेशे परिकेपि वा ॥
यो न हृष्यति न द्वेष्टि स यतिर्नेतरः स्मृतः
yasmingṛhe viśeṣeṇa labhedbhikṣā ca vāśanam ||
tatra no yāti yo bhūyaḥ sa yatirnetaraḥ smṛtaḥ
||39||यस्मिन्गृहे विशेषेण लभेद्भिक्षा च वाशनम् ॥
तत्र नो याति यो भूयः स यतिर्नेतरः स्मृतः
evaṃ jñātvā mayā vipra dṛṣṭvā sarpaviceṣṭitam ||
sarvasaṃgaparityāgo mokṣārthaṃ parikalpitaḥ
||40||एवं ज्ञात्वा मया विप्र दृष्ट्वा सर्पविचेष्टितम् ॥
सर्वसंगपरित्यागो मोक्षार्थं परिकल्पितः
evaṃ mamāhiḥ saṃjāto gururbrāhmaṇasattamāḥ|
tatprabhāvānmahattejaḥ saṃjātaṃ vigrahe mama
||41||एवं ममाहिः संजातो गुरुर्ब्राह्मणसत्तमाः।
तत्प्रभावान्महत्तेजः संजातं विग्रहे मम
yathā me bhramaro jāto gurustadvadvadāmi ca ||
kasminvṛkṣe mayā dṛṣṭo bhramaraḥ ko'pi saṃgataḥ
||42||यथा मे भ्रमरो जातो गुरुस्तद्वद्वदामि च ॥
कस्मिन्वृक्षे मया दृष्टो भ्रमरः कोऽपि संगतः
śākhāya tu samāśritya kṛtapūrvanibaṃdhanam ||
vasaṃtasamaye prāpte puṣpavaṃtaśca ye drumāḥ
||43||शाखाय तु समाश्रित्य कृतपूर्वनिबंधनम् ॥
वसंतसमये प्राप्ते पुष्पवंतश्च ये द्रुमाः
sugandhaphalapuṣpāśca sugandhadalasaṃyutāḥ ||
teṣāmaṇuṃ samādāya śreṣṭhaśreṣṭhatamaṃ rasam ||
niyojayati śākhāgre tarorasya sadaiva hi ||
anirviṇṇatayā hṛṣṭastadā samyaṅnirīkṣitaḥ
||45||सुगन्धफलपुष्पाश्च सुगन्धदलसंयुताः ॥
तेषामणुं समादाय श्रेष्ठश्रेष्ठतमं रसम् ॥
नियोजयति शाखाग्रे तरोरस्य सदैव हि ॥
अनिर्विण्णतया हृष्टस्तदा सम्यङ्निरीक्षितः
madhujālaṃ tato jātaṃ kālena mahatā mahat ||
yenānye madhunā tṛptiṃ prāptāḥ śatasahasraśaḥ
||46||मधुजालं ततो जातं कालेन महता महत् ॥
येनान्ये मधुना तृप्तिं प्राप्ताः शतसहस्रशः
tacceṣṭitaṃ mayā vīkṣya śāstrāṇyanyāni bhūriśaḥ ||
tatasteṣāṃ samādāya sārabhūtaṃ pṛthakpṛthak ||
kṛtāni bhūriśāstrāṇi vedāṃtāni ca kṛtsnaśaḥ
||47||तच्चेष्टितं मया वीक्ष्य शास्त्राण्यन्यानि भूरिशः ॥
ततस्तेषां समादाय सारभूतं पृथक्पृथक् ॥
कृतानि भूरिशास्त्राणि वेदांतानि च कृत्स्नशः
upajīvaṃti yānyanye yathā bhṛṅgāstathā dvijāḥ
||48||उपजीवंति यान्यन्ये यथा भृङ्गास्तथा द्विजाः
evaṃ me madhupo jāto gurutve ca dvijottamāḥ ||
tenāhaṃ tejasā yukto nānyadastīha kāraṇam
||49||एवं मे मधुपो जातो गुरुत्वे च द्विजोत्तमाः ॥
तेनाहं तेजसा युक्तो नान्यदस्तीह कारणम्
vedāṃtavādino ye'tra prabhavaṃti vratānvitāḥ ||
nirlobhā gatatṛṣṇāśca te bhavaṃti sutejasaḥ
||50||वेदांतवादिनो येऽत्र प्रभवंति व्रतान्विताः ॥
निर्लोभा गततृष्णाश्च ते भवंति सुतेजसः
ekenāpi vihīnā ye prabhavaṃti kubuddhayaḥ ||
lobhamohānvitāḥ pāpā jāyaṃte te vicetasaḥ
||51||एकेनापि विहीना ये प्रभवंति कुबुद्धयः ॥
लोभमोहान्विताः पापा जायंते ते विचेतसः
vedāṃtāni subhūrīṇi mayā dṛṣṭvā vicārya ca ||
samarūpāḥ kṛtā granthā martyalokahitārthinā
||52||वेदांतानि सुभूरीणि मया दृष्ट्वा विचार्य च ॥
समरूपाः कृता ग्रन्था मर्त्यलोकहितार्थिना
evaṃ me gurutāṃ prāpto madhupo dvijasattamāḥ ||
iṣukāro yathā jātastathā caiva bravīmi vaḥ
||53||एवं मे गुरुतां प्राप्तो मधुपो द्विजसत्तमाः ॥
इषुकारो यथा जातस्तथा चैव ब्रवीमि वः
ātmāvalokanārthāya mayā dṛṣṭāḥ sahasraśaḥ ||
yogino jñānasaṃpannāstaiḥ proktaṃ ca svaśaktitaḥ
||54||आत्मावलोकनार्थाय मया दृष्टाः सहस्रशः ॥
योगिनो ज्ञानसंपन्नास्तैः प्रोक्तं च स्वशक्तितः
ātmāvalokanaṃ bhāvi suśiṣyāya yathā tathā ||
sa samādhijadvāreṇa caturāśītikena ca
||55||आत्मावलोकनं भावि सुशिष्याय यथा तथा ॥
स समाधिजद्वारेण चतुराशीतिकेन च
āsanaistatpramāṇaiśca padmāsanaprapūrvakaiḥ ||
asaṃkhyaiḥ kāraṇaiścaiva hyadhyātmapaṭhanaistathā ||
tatopi lakṣito naiva mayā'tmā ca kathaṃcana
||56||आसनैस्तत्प्रमाणैश्च पद्मासनप्रपूर्वकैः ॥
असंख्यैः कारणैश्चैव ह्यध्यात्मपठनैस्तथा ॥
ततोपि लक्षितो नैव मयाऽत्मा च कथंचन
tato vairāgyamāpannaḥ prabhramāmi dharātale ||
gurvarthe na ca lebhe'haṃ gurumātmāvalokane
||57||ततो वैराग्यमापन्नः प्रभ्रमामि धरातले ॥
गुर्वर्थे न च लेभेऽहं गुरुमात्मावलोकने
anyasminnahani prāpte rājamārgeṇa gacchatā ||
mayā dṛṣṭo mahīpālaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ
||58||अन्यस्मिन्नहनि प्राप्ते राजमार्गेण गच्छता ॥
मया दृष्टो महीपालः सैन्येन महता वृतः
tato'haṃ mārgamutsṛjya saṃmukhasya mahīpateḥ ||
uṭajadvāramāśritya kiṃcidūrdhvopi saṃsthitaḥ
||59||ततोऽहं मार्गमुत्सृज्य संमुखस्य महीपतेः ॥
उटजद्वारमाश्रित्य किंचिदूर्ध्वोपि संस्थितः
tatrāpi ca sthitaḥ kaścitpuruṣaḥ kāṃḍakārakaḥ ||
ṛjukarmaṇi saṃyuktaḥ śarāṇāṃ nataparvaṇām
||60||तत्रापि च स्थितः कश्चित्पुरुषः कांडकारकः ॥
ऋजुकर्मणि संयुक्तः शराणां नतपर्वणाम्
tasmindūragate bhūpe tathānyaḥ sevako'bhyagāt
||61||तस्मिन्दूरगते भूपे तथान्यः सेवकोऽभ्यगात्
taṃ papraccha tvarāyuktaḥ śṛṇvato'pi mama dvijāḥ ||
kāṃḍakarmaṇi saṃsaktamṛjutvena sthitaṃ tadā
||62||तं पप्रच्छ त्वरायुक्तः शृण्वतोऽपि मम द्विजाः ॥
कांडकर्मणि संसक्तमृजुत्वेन स्थितं तदा
kiyatī vartate velā gatasya pṛthivīpateḥ ||
mārgeṇānena me brūhi yena gacchāmi pṛṣṭhataḥ
||63||कियती वर्तते वेला गतस्य पृथिवीपतेः ॥
मार्गेणानेन मे ब्रूहि येन गच्छामि पृष्ठतः
so'bravīttaṃ tadā viprā adhovaktraḥ sthito naraḥ ||
anena rājamārgeṇa gacchamāno mahīpatiḥ
||64||सोऽब्रवीत्तं तदा विप्रा अधोवक्त्रः स्थितो नरः ॥
अनेन राजमार्गेण गच्छमानो महीपतिः
na mayā vīkṣitaḥ kaścididānīṃ rājasevaka ||
tadanyaṃ pṛccha cetkāryaṃ tavānena bravītu saḥ
||65||न मया वीक्षितः कश्चिदिदानीं राजसेवक ॥
तदन्यं पृच्छ चेत्कार्यं तवानेन ब्रवीतु सः
śarakarmaṇi saṃsaktastvahamatra vyavasthitaḥ ||
tacchrutvā vacanaṃ tasya svacitte cintitaṃ mayā
||66||शरकर्मणि संसक्तस्त्वहमत्र व्यवस्थितः ॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य स्वचित्ते चिन्तितं मया
ekacittatayā yogo brahmajñānasamudbhavaḥ ||
nānyathā bhavitā me sa tataścittanirodhanam ||
karomi brahmasaṃsiddhyai tato me'sau bhaviṣyati
||67||एकचित्ततया योगो ब्रह्मज्ञानसमुद्भवः ॥
नान्यथा भविता मे स ततश्चित्तनिरोधनम् ॥
करोमि ब्रह्मसंसिद्ध्यै ततो मेऽसौ भविष्यति
tataḥprabhṛti citte sve dhārayāmi sadaiva tu ||
viśvarūpaṃ tathā sūryaṃ hṛtpaṃkajanivāsinam
||68||ततःप्रभृति चित्ते स्वे धारयामि सदैव तु ॥
विश्वरूपं तथा सूर्यं हृत्पंकजनिवासिनम्
tato dikṣu diganteṣu gagane dharaṇītale ||
tamekaṃ caiva paśyāmi nānyatkiṃciddvijottamāḥ
||69||ततो दिक्षु दिगन्तेषु गगने धरणीतले ॥
तमेकं चैव पश्यामि नान्यत्किंचिद्द्विजोत्तमाः
ahaṃ ca tejasā yuktastatprabhāveṇa saṃsthitaḥ
||70||अहं च तेजसा युक्तस्तत्प्रभावेण संस्थितः
evaṃ me sa gururjātaḥ śarakāro dvijottamāḥ ||
śṛṇudhvaṃ kanyakā jātā gurutve me yathā purā
||71||एवं मे स गुरुर्जातः शरकारो द्विजोत्तमाः ॥
शृणुध्वं कन्यका जाता गुरुत्वे मे यथा पुरा
sarvasaṃgaparityāgī yadāhaṃ nirgato gṛhāt ||
mamānupṛṣṭhataścaiva tato bhāryā vinirgatā
||72||सर्वसंगपरित्यागी यदाहं निर्गतो गृहात् ॥
ममानुपृष्ठतश्चैव ततो भार्या विनिर्गता
śiśuṃ putraṃ samādāya kanyāmekāṃ ca śobhanām ||
tato'haṃ bhāryayā prokto vānaprasthāśrame sthitaḥ
||73||शिशुं पुत्रं समादाय कन्यामेकां च शोभनाम् ॥
ततोऽहं भार्यया प्रोक्तो वानप्रस्थाश्रमे स्थितः
kuru me vacanaṃ muktiratraiva hi bhaviṣyati ||
brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho'thavā yatiḥ ||
yadi syātsaṃyatātmā sa nūnaṃ muktimavāpnuyāt
||74||कुरु मे वचनं मुक्तिरत्रैव हि भविष्यति ॥
ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः ॥
यदि स्यात्संयतात्मा स नूनं मुक्तिमवाप्नुयात्
athavā māṃ parityajya yadi yāsyasi cānyataḥ ||
tadahaṃ ca mariṣyāmi satyametadasaṃśayam
||75||अथवा मां परित्यज्य यदि यास्यसि चान्यतः ॥
तदहं च मरिष्यामि सत्यमेतदसंशयम्
mṛtāyāṃ mayi te bālāvetāvanumariṣyataḥ ||
kumārī ca kumāraśca tasmānnātha dayāṃ kuru
||76||मृतायां मयि ते बालावेतावनुमरिष्यतः ॥
कुमारी च कुमारश्च तस्मान्नाथ दयां कुरु
mā vrajasva paraṃ tīrthaṃ parijānannapi svayam ||
hāṭakeśvarajaṃ kṣetrametatpuṇyataraṃ smṛtam
||77||मा व्रजस्व परं तीर्थं परिजानन्नपि स्वयम् ॥
हाटकेश्वरजं क्षेत्रमेतत्पुण्यतरं स्मृतम्
sarveṣāmeva tīrthānāṃ śrutametanmayā vibho ||
vadatāṃ brāhmaṇendrāṇāṃ tathānyeṣāṃ tapasvinām
||78||सर्वेषामेव तीर्थानां श्रुतमेतन्मया विभो ॥
वदतां ब्राह्मणेन्द्राणां तथान्येषां तपस्विनाम्
śloko'yaṃ bahudhā nātha kīrtyamāno mayā vibho ||
viśvāmitrasya vaktreṇa sanmuneḥ satyavādinaḥ
||79||श्लोकोऽयं बहुधा नाथ कीर्त्यमानो मया विभो ॥
विश्वामित्रस्य वक्त्रेण सन्मुनेः सत्यवादिनः
punaṃti sarvatīrthāni snānadānādasaṃśayam ||
hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ smaraṇādapi pāvayet
||8||पुनंति सर्वतीर्थानि स्नानदानादसंशयम् ॥
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं स्मरणादपि पावयेत्
tataḥ kṛcchrātpratijñātaṃ mayāśramaniṣevaṇam ||
vānaprasthodbhavaṃ vā syāttato'haṃ tatra saṃsthitaḥ
||81||ततः कृच्छ्रात्प्रतिज्ञातं मयाश्रमनिषेवणम् ॥
वानप्रस्थोद्भवं वा स्यात्ततोऽहं तत्र संस्थितः
tatrasthasya hi me kanyā krīḍate parataḥ sthitā ||
valayāpūritābhyāṃ ca prakoṣṭhābhyāṃ tatastataḥ
||82||तत्रस्थस्य हि मे कन्या क्रीडते परतः स्थिता ॥
वलयापूरिताभ्यां च प्रकोष्ठाभ्यां ततस्ततः
yathāyathā sā kurute kandamūlaphalāśanam ||
tanutvaṃ yāti kāyena tathā caiva dinedine
||83||यथायथा सा कुरुते कन्दमूलफलाशनम् ॥
तनुत्वं याति कायेन तथा चैव दिनेदिने
tato me jāyate duḥkhaṃ teṣāṃ patana saṃbhavam ||
kasyacittvatha kālasya saṃjātaṃ valayatrayam ||
tasyā haste tatastābhyāṃ śabdaḥ saṃjāyate mithaḥ
||84||ततो मे जायते दुःखं तेषां पतन संभवम् ॥
कस्यचित्त्वथ कालस्य संजातं वलयत्रयम् ॥
तस्या हस्ते ततस्ताभ्यां शब्दः संजायते मिथः
tataḥ kālena mahatā tābhyāmekaṃ vyavasthitam ||
na saṃgharṣo na śabdaśca tatrasthasya ca jāyate
||85||ततः कालेन महता ताभ्यामेकं व्यवस्थितम् ॥
न संघर्षो न शब्दश्च तत्रस्थस्य च जायते
tadvicintya mayā so'pi hyāśramaḥ parivarjitaḥ ||
cintitaṃ ca mayā citte kṛtvā caivaṃ suniścayam
||86||तद्विचिन्त्य मया सोऽपि ह्याश्रमः परिवर्जितः ॥
चिन्तितं च मया चित्ते कृत्वा चैवं सुनिश्चयम्
bahubhiḥ kalaho nityaṃ dvābhyāṃ saṃgharṣaṇaṃ tathā ||
ekākī vicariṣyāmi kumārīvalayaṃ yathā
||87||बहुभिः कलहो नित्यं द्वाभ्यां संघर्षणं तथा ॥
एकाकी विचरिष्यामि कुमारीवलयं यथा
tataḥ suptāṃ parityajya tāṃ bhāryāṃ śiśusaṃyutām ||
gato'haṃ dūramadhvānaṃ yatra no vetti sā ca mām
||88||ततः सुप्तां परित्यज्य तां भार्यां शिशुसंयुताम् ॥
गतोऽहं दूरमध्वानं यत्र नो वेत्ति सा च माम्
yatrā'stamitaśāyī ca yalabdhakṛtabhojanaḥ ||
bhramāmi medinīpṛṣṭhe tyaktvā saṃsārabandhanam
||89||यत्राऽस्तमितशायी च यलब्धकृतभोजनः ॥
भ्रमामि मेदिनीपृष्ठे त्यक्त्वा संसारबन्धनम्
tato me jñānamāpannamevaṃ viprāḥ śanaiḥśanaiḥ ||
atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ viśeṣataḥ
||90||ततो मे ज्ञानमापन्नमेवं विप्राः शनैःशनैः ॥
अतीतानागतं चैव वर्तमानं विशेषतः
evaṃ me kanyakā jātā gurutve dvijasattamāḥ
||91||एवं मे कन्यका जाता गुरुत्वे द्विजसत्तमाः
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi guroḥ kṛte ||
na yuṣmākaṃ puro mithyā kīrtayāmi kathaṃcana
||92||एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि गुरोः कृते ॥
न युष्माकं पुरो मिथ्या कीर्तयामि कथंचन
evaṃ me jñānamutpannaṃ prakāraiḥ ṣaḍbhireva ca ||
ebhirlokottaraṃ jñānaṃ yuṣmatpratyayakārakam
||93||एवं मे ज्ञानमुत्पन्नं प्रकारैः षड्भिरेव च ॥
एभिर्लोकोत्तरं ज्ञानं युष्मत्प्रत्ययकारकम्
sūta uvāca
tataste brāhmaṇāḥ sarve papracchustaṃ dvijottamāḥ ||
vānaprasthāśramaṃ tyaktvā bhāryāṃ śiśusamanvitām ||
kva gatastvaṃ tadācakṣva kiyatkālaṃ ca saṃsthitaḥ
||94||ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे पप्रच्छुस्तं द्विजोत्तमाः ॥
वानप्रस्थाश्रमं त्यक्त्वा भार्यां शिशुसमन्विताम् ॥
क्व गतस्त्वं तदाचक्ष्व कियत्कालं च संस्थितः
atithiruvāca
ahaṃ bhītaḥ sahasrāṇi grāmāṇāṃ ca śatāni ca ||
yatrāstamitaśāyī sannanekāni dvijottamāḥ ||
saṃkhyayā rahitānyeva varṣāṇāṃ ca śatāni ca
||95||अहं भीतः सहस्राणि ग्रामाणां च शतानि च ॥
यत्रास्तमितशायी सन्ननेकानि द्विजोत्तमाः ॥
संख्यया रहितान्येव वर्षाणां च शतानि च
dṛṣṭāni mukhyatīrthāni tathaivāyatanāni ca ||
dṛṣṭāśca parvatāḥ śreṣṭhā nadyaśca vimalodakāḥ
||96||दृष्टानि मुख्यतीर्थानि तथैवायतनानि च ॥
दृष्टाश्च पर्वताः श्रेष्ठा नद्यश्च विमलोदकाः
svayameva mayā jñāto vārāṇasyāṃ sthitena ca ||
yajñaḥ paitāmaho bhāvī sthāne'sminmāmake yataḥ
||97||स्वयमेव मया ज्ञातो वाराणस्यां स्थितेन च ॥
यज्ञः पैतामहो भावी स्थानेऽस्मिन्मामके यतः
tato'haṃ satvaraṃ prāptaḥ kautukena dvijottamāḥ ||
kīdṛśaḥ sa makho bhāvī yatra yajvā pitāmahaḥ
||98||ततोऽहं सत्वरं प्राप्तः कौतुकेन द्विजोत्तमाः ॥
कीदृशः स मखो भावी यत्र यज्वा पितामहः
sūta uvāca
etasminnaṃtare prāptāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ ||
vāsudevaṃ puraskṛtya tathā caiva maheśvaram
||99||एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः ॥
वासुदेवं पुरस्कृत्य तथा चैव महेश्वरम्
kamāntaraṃ samāsādya pulastyādyāstathartvijaḥ ||
brahmāpi svayamāyāto mṛgacarmadharastathā
||100||कमान्तरं समासाद्य पुलस्त्याद्यास्तथर्त्विजः ॥
ब्रह्मापि स्वयमायातो मृगचर्मधरस्तथा
tataste tuṣṭimāpannāstasya jñānena tena ca ||
procuśca varadāstubhyaṃ sarva eva divaukasaḥ
||101||ततस्ते तुष्टिमापन्नास्तस्य ज्ञानेन तेन च ॥
प्रोचुश्च वरदास्तुभ्यं सर्व एव दिवौकसः
tasmādvaraya bhadraṃ te prārthayasva yathepsitam ||
avaśyaṃ tava dāsyāmo yadyapi syātsudurlabham
||102||तस्माद्वरय भद्रं ते प्रार्थयस्व यथेप्सितम् ॥
अवश्यं तव दास्यामो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
atithiruvāca
yadi tuṣṭāḥ surā mahyaṃ prayacchaṃti varaṃ mama ||
anenaiva śarīreṇa devatvaṃ prārthayāmyaham
||103||यदि तुष्टाः सुरा मह्यं प्रयच्छंति वरं मम ॥
अनेनैव शरीरेण देवत्वं प्रार्थयाम्यहम्
yajñabhāgasamopetaṃ tathānyeṣāṃ divaukasām ||
viśeṣeṇa suraśreṣṭhāḥ sthānaṃ copari saṃsthitam
||109||यज्ञभागसमोपेतं तथान्येषां दिवौकसाम् ॥
विशेषेण सुरश्रेष्ठाः स्थानं चोपरि संस्थितम्
devā ūcuḥ
nūnaṃ tvaṃ vibudho bhūtvā devaloke nivatsyasi ||
aneneva śarīreṇa yajñabhāgavivarjitaḥ
||105||नूनं त्वं विबुधो भूत्वा देवलोके निवत्स्यसि ॥
अनेनेव शरीरेण यज्ञभागविवर्जितः
yacchāmo yadi te vipra yajñāṃśaṃ mānuṣasya bhoḥ ||
aprāmāṇyaṃ śruterbhāvi tava dattena tena ca
||106||यच्छामो यदि ते विप्र यज्ञांशं मानुषस्य भोः ॥
अप्रामाण्यं श्रुतेर्भावि तव दत्तेन तेन च
atithiruvāca
devatvena na me kāryaṃ yajñāṃśarahitena ca ||
tadahaṃ sādhayiṣyāmi yathā muktirbhaviṣyati
||107||देवत्वेन न मे कार्यं यज्ञांशरहितेन च ॥
तदहं साधयिष्यामि यथा मुक्तिर्भविष्यति
tacchrutvā padmajaḥ prāha sarvāndevānkṛtāṃjaliḥ ||
śṛṇvaṃtu devatāḥ sarvā yadbravīmi hitaṃ vacaḥ
||109||तच्छ्रुत्वा पद्मजः प्राह सर्वान्देवान्कृतांजलिः ॥
शृण्वंतु देवताः सर्वा यद्ब्रवीमि हितं वचः
mamāyaṃ brāhmaṇo yajñe dūrādeva samāgataḥ ||
nāgarastu viśeṣeṇa pātraṃ jñānasamudbhavam
||109||ममायं ब्राह्मणो यज्ञे दूरादेव समागतः ॥
नागरस्तु विशेषेण पात्रं ज्ञानसमुद्भवम्
pratijñātastathā sarvairvaro'sya vibudhairyataḥ ||
tasmātpradīyatāmasmai yadabhīṣṭaṃ surottamāḥ
||110||प्रतिज्ञातस्तथा सर्वैर्वरोऽस्य विबुधैर्यतः ॥
तस्मात्प्रदीयतामस्मै यदभीष्टं सुरोत्तमाः
maheśvara uvāca
yathā'sya jāyate tṛptiryajñabhāgādhikā sadā ||
tathāhaṃ kathayiṣyāmi śṛṇvaṃtu vibudhottamāḥ
||111||यथाऽस्य जायते तृप्तिर्यज्ञभागाधिका सदा ॥
तथाहं कथयिष्यामि शृण्वंतु विबुधोत्तमाः
ya eṣa kriyate yajñastasya nātho hariḥ smṛtaḥ ||
etasmātkāraṇātproktaḥ sa devo yajñapūruṣaḥ
||112||य एष क्रियते यज्ञस्तस्य नाथो हरिः स्मृतः ॥
एतस्मात्कारणात्प्रोक्तः स देवो यज्ञपूरुषः
adyaprabhṛti yatkiṃcicchrāddhaṃ martye bhaviṣyati ||
daivaṃ vā paitṛkaṃ vā'pi tasya cāṃte vyavasthitaḥ
||113||अद्यप्रभृति यत्किंचिच्छ्राद्धं मर्त्ये भविष्यति ॥
दैवं वा पैतृकं वाऽपि तस्य चांते व्यवस्थितः
etasya nāma saṃkīrtya paścācca yajñapūruṣam ||
saṃkīrtya bhojanaṃ deyaṃ brāhmaṇasya dvijottamāḥ
||114||एतस्य नाम संकीर्त्य पश्चाच्च यज्ञपूरुषम् ॥
संकीर्त्य भोजनं देयं ब्राह्मणस्य द्विजोत्तमाः
tenāsya bhavitā tṛptiryajñāṃtā'bhyadhikā sadā ||
adattvāsya kṛtaṃ śrāddhaṃ yatkiṃcitprabhaviṣyati
||115||तेनास्य भविता तृप्तिर्यज्ञांताऽभ्यधिका सदा ॥
अदत्त्वास्य कृतं श्राद्धं यत्किंचित्प्रभविष्यति
tadyāsyatyakhilaṃ vyarthaṃ tathā bhasmahutaṃ yathā ||
vaiśvadevāṃtamāsādya yaścainaṃ pūjayiṣyati
||116||तद्यास्यत्यखिलं व्यर्थं तथा भस्महुतं यथा ॥
वैश्वदेवांतमासाद्य यश्चैनं पूजयिष्यति
viṣṇunāmasamopetaṃ bhaviṣyati tadakṣayam ||
dattaṃ svalpamapi prāyaḥ śraddhāpūtena cetasā
||117||विष्णुनामसमोपेतं भविष्यति तदक्षयम् ॥
दत्तं स्वल्पमपि प्रायः श्रद्धापूतेन चेतसा
śrāddhe vā vaiśvadeve vā yaścainaṃ nārcayiṣyati ||
saṃprāptaṃ vyarthatāṃ tasya tacca sarvaṃ bhaviṣyati
||118||श्राद्धे वा वैश्वदेवे वा यश्चैनं नार्चयिष्यति ॥
संप्राप्तं व्यर्थतां तस्य तच्च सर्वं भविष्यति
asmiṃstuṣṭiṃ gate sarve surā yāsyaṃti saṃmudam ||
pitaraśca tamāyāṃti vimukhe saṃmukhe tathā
||119||अस्मिंस्तुष्टिं गते सर्वे सुरा यास्यंति संमुदम् ॥
पितरश्च तमायांति विमुखे संमुखे तथा
tacchrutvā vibudhāḥ sarve maheśvaravacastadā ||
tatheti muditāḥ procurbrahmaviṣṇupurassarāḥ
||120||तच्छ्रुत्वा विबुधाः सर्वे महेश्वरवचस्तदा ॥
तथेति मुदिताः प्रोचुर्ब्रह्मविष्णुपुरस्सराः
tataḥprabhṛti saṃjātā pūjā cātithisaṃbhavā ||
tasmātsarvaprayatnena pūjā kāryā'titheḥ sadā ||
yajñe pūruṣayajñasya na caikasya kathaṃcana
||121||ततःप्रभृति संजाता पूजा चातिथिसंभवा ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजा कार्याऽतिथेः सदा ॥
यज्ञे पूरुषयज्ञस्य न चैकस्य कथंचन
atithiruvāca
atrāsti māmakaṃ tīrthaṃ mayā yatra tapaḥ kṛtam ||
hāṭakeśvaraje kṣetre purukāle dvijottamāḥ
||122||अत्रास्ति मामकं तीर्थं मया यत्र तपः कृतम् ॥
हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पुरुकाले द्विजोत्तमाः
aṃgārakeṇa saṃyuktā caturthī syādyadā tithiḥ ||
sāṃnidhyaṃ tatra kāryaṃ ca sarvairdevaiśca taddine
||123||अंगारकेण संयुक्ता चतुर्थी स्याद्यदा तिथिः ॥
सांनिध्यं तत्र कार्यं च सर्वैर्देवैश्च तद्दिने
kuryāttatraiva yaḥ snānaṃ tasminnahani saṃsthite ||
sarvatīrthaphalaṃ tasya jāyatāṃ vaḥ prasādataḥ
||124||कुर्यात्तत्रैव यः स्नानं तस्मिन्नहनि संस्थिते ॥
सर्वतीर्थफलं तस्य जायतां वः प्रसादतः
tathāstviti tataḥ sarve'tithiṃ procuḥ surottamāḥ ||
etasminnaṃtare prāha pulastyarṣiḥ pitāmaham
||125||तथास्त्विति ततः सर्वेऽतिथिं प्रोचुः सुरोत्तमाः ॥
एतस्मिन्नंतरे प्राह पुलस्त्यर्षिः पितामहम्
pulastya uvāca
ṛtvijaḥ sakalā devāḥ saṃsthitāḥ kautukānvitāḥ ||
uttiṣṭhaṃtu ca te śīghraṃ yajñakarmaprasiddhaye
||126||ऋत्विजः सकला देवाः संस्थिताः कौतुकान्विताः ॥
उत्तिष्ठंतु च ते शीघ्रं यज्ञकर्मप्रसिद्धये
etasminnaṃtare sarve tasya vākyapraṇoditāḥ ||
utthitā ṛtvijo ye ca svāni sthānāni bhejire ||
tataḥ pravavṛte yajñaḥ sapunardvijasattamāḥ ||
kurvatā yajñakarmāṇi homapūrvāṇi yāni ca
||127||एतस्मिन्नंतरे सर्वे तस्य वाक्यप्रणोदिताः ॥
उत्थिता ऋत्विजो ये च स्वानि स्थानानि भेजिरे ॥
ततः प्रववृते यज्ञः सपुनर्द्विजसत्तमाः ॥
कुर्वता यज्ञकर्माणि होमपूर्वाणि यानि च
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye tīrthotpattimāhātmyavarṇanaṃ nā ma pañcāśītyuttaraśata tamo'dhyāyaḥ || 185 ||