yugasvarūpavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
yadetadbhavatā proktamīśānasya mahīpateḥ ||
īśvareṇa purā dattamāyuryāvatsvavāsaram
||1||यदेतद्भवता प्रोक्तमीशानस्य महीपतेः ॥
ईश्वरेण पुरा दत्तमायुर्यावत्स्ववासरम्
kiṃpramāṇaṃ bhavettasya divasasya bravīhi naḥ ||
sūta uvāca ||
ahaṃ vaḥ kīrtayiṣyāmi pramāṇaṃ divasasya tu
||2||किंप्रमाणं भवेत्तस्य दिवसस्य ब्रवीहि नः ॥
सूत उवाच ॥
अहं वः कीर्तयिष्यामि प्रमाणं दिवसस्य तु
māheśvarasya viprendrāḥ śrūyatāṃ gadataḥ sphuṭam ||
nimeṣasya caturbhāgastruṭiḥ syāttaddvayaṃ lavaḥ
||3||माहेश्वरस्य विप्रेन्द्राः श्रूयतां गदतः स्फुटम् ॥
निमेषस्य चतुर्भागस्त्रुटिः स्यात्तद्द्वयं लवः
lavadvayaṃ yavaḥ proktaḥ kāṣṭhā te daśa paṃca ca ||
triṃśatkāṣṭhāḥ kalāmāhuḥ kṣaṇastriṃśatkalo mataḥ
||4||लवद्वयं यवः प्रोक्तः काष्ठा ते दश पंच च ॥
त्रिंशत्काष्ठाः कलामाहुः क्षणस्त्रिंशत्कलो मतः
kṣaṇaiḥ ṣaṣṭyā palaṃ proktaṃ ṣaṣṭyā teṣāṃ ca nāḍikā ||
nāḍikādvitayenaiva muhūrtaṃ parikīrtitam
||5||क्षणैः षष्ट्या पलं प्रोक्तं षष्ट्या तेषां च नाडिका ॥
नाडिकाद्वितयेनैव मुहूर्तं परिकीर्तितम्
triṃśanmuhūrttamuddiṣṭamahorātraṃ manīṣibhiḥ ||
māsastriṃśadahorātraidvau dvau māsāvṛtuṃ viduḥ
||6||त्रिंशन्मुहूर्त्तमुद्दिष्टमहोरात्रं मनीषिभिः ॥
मासस्त्रिंशदहोरात्रैद्वौ द्वौ मासावृतुं विदुः
ṛtutrayaṃ cāpyayanamayane dve tu vatsaram ||
mānuṣāṇāṃ hi sarveṣāṃ sa eva parikīrtitaḥ
||7||ऋतुत्रयं चाप्ययनमयने द्वे तु वत्सरम् ॥
मानुषाणां हि सर्वेषां स एव परिकीर्तितः
sa devānāmahorātraṃ purāṇajñāḥ pracakṣate ||
ayanaṃ cottaraṃ śuklaṃ yaddevānāṃ dinaṃ ca tat ||
yaddakṣiṇaṃ tu sā rātriḥ śubhakarmavigarhitā
||8||स देवानामहोरात्रं पुराणज्ञाः प्रचक्षते ॥
अयनं चोत्तरं शुक्लं यद्देवानां दिनं च तत् ॥
यद्दक्षिणं तु सा रात्रिः शुभकर्मविगर्हिता
yathā supto na gṛhṇāti kiṃcidbhogādikaṃ naraḥ ||
tathā devāśca yajñāṃśānna gṛhṇanti kathaṃ cana
||9||यथा सुप्तो न गृह्णाति किंचिद्भोगादिकं नरः ॥
तथा देवाश्च यज्ञांशान्न गृह्णन्ति कथं चन
anenaiva tu mānena mānavena dvijottamāḥ ||
lakṣaiḥ saptadaśākhyaistu vatsarāṇāṃ prakīrtitam
||10||अनेनैव तु मानेन मानवेन द्विजोत्तमाः ॥
लक्षैः सप्तदशाख्यैस्तु वत्सराणां प्रकीर्तितम्
aṣṭāviṃśatsahasraistu vatsarāṇāṃ kṛtaṃ yugam ||
tasmiñchveto'bhavadviṣṇurbhagavānyo jagadguruḥ
||11||अष्टाविंशत्सहस्रैस्तु वत्सराणां कृतं युगम् ॥
तस्मिञ्छ्वेतोऽभवद्विष्णुर्भगवान्यो जगद्गुरुः
lokāḥ pāpavinirmuktāḥ śāṃtā dāṃtā jitendriyāḥ ||
dīrghāyuṣastathā sarve sadaiva tapasi sthitāḥ
||12||लोकाः पापविनिर्मुक्ताः शांता दांता जितेन्द्रियाः ॥
दीर्घायुषस्तथा सर्वे सदैव तपसि स्थिताः
yo yathā janma cāpnoti tathā sa mriyate naraḥ ||
na putrasaṃbhavo mṛtyurvīkṣyate janakaiḥ kvacit
||13||यो यथा जन्म चाप्नोति तथा स म्रियते नरः ॥
न पुत्रसंभवो मृत्युर्वीक्ष्यते जनकैः क्वचित्
kāmaḥ krodhastathā lobho daṃbho matsara eva ca ||
na jāyate nṛṇāṃ tatra yuge tu dvijasattamāḥ
||14||कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभो मत्सर एव च ॥
न जायते नृणां तत्र युगे तु द्विजसत्तमाः
tatastretāyugaṃ bhāvi dvitīyaṃ munisattamāḥ ||
pādenaikena pāpaṃ tu raudraṃ dharme tadāviśat
||15||ततस्त्रेतायुगं भावि द्वितीयं मुनिसत्तमाः ॥
पादेनैकेन पापं तु रौद्रं धर्मे तदाविशत्
tato raktatvamabhyeti bhagavānmadhusūdanaḥ ||
pāpāṃśe'pi ca saṃprāpte sasparddho jāyate janaḥ
||16||ततो रक्तत्वमभ्येति भगवान्मधुसूदनः ॥
पापांशेऽपि च संप्राप्ते सस्पर्द्धो जायते जनः
svargamārgakṛte sarve cakruryajñāṃstataḥ param ||
agniṣṭomādikāṃstatra bahuhomādikāṃstathā
||17||स्वर्गमार्गकृते सर्वे चक्रुर्यज्ञांस्ततः परम् ॥
अग्निष्टोमादिकांस्तत्र बहुहोमादिकांस्तथा
devalokāṃstato yāṃti mūlādyāvaccaturdaśa ||
brahmalokasya paryaṃtaṃ svakīyairya jñakarmabhiḥ
||19||देवलोकांस्ततो यांति मूलाद्यावच्चतुर्दश ॥
ब्रह्मलोकस्य पर्यंतं स्वकीयैर्य ज्ञकर्मभिः
kiṃcitsvalpāyuṣastatra jāyante spardhayā'nvitāḥ ||
paraṃ tatrāpi no yāṃti mṛtyuṃ putrāḥ kathaṃcana
||19||किंचित्स्वल्पायुषस्तत्र जायन्ते स्पर्धयाऽन्विताः ॥
परं तत्रापि नो यांति मृत्युं पुत्राः कथंचन
janake vidyamāne ca sva lpadoṣāḥ prakīrtitāḥ ||
kāmakrodhādayo ye ca bhavaṃti na bhavaṃti ca
||20||जनके विद्यमाने च स्व ल्पदोषाः प्रकीर्तिताः ॥
कामक्रोधादयो ये च भवंति न भवंति च
ekayā velayā tatra vāpitaṃ sasyamuttamam ||
saptavārānpragṛhṇaṃti vaiśyāḥ kṛṣiparāyaṇāḥ
||21||एकया वेलया तत्र वापितं सस्यमुत्तमम् ॥
सप्तवारान्प्रगृह्णंति वैश्याः कृषिपरायणाः
sarvā ghaṭasravā gāvo mahiṣyaśca caturguṇāḥ ||
prayacchaṃti tathā kṣīramuṣṭryastāsāṃ caturguṇam
||22||सर्वा घटस्रवा गावो महिष्यश्च चतुर्गुणाः ॥
प्रयच्छंति तथा क्षीरमुष्ट्र्यस्तासां चतुर्गुणम्
ajāvikāstathā pādaṃ nāryaḥ sarvāstathaiva ca ||
vedādhyayanasaṃpannāḥ pratigrahavivarjitāḥ ||
śāpānugrahakṛtyeṣu samarthāḥ saṃbhavaṃti ca 23 ||
kṣatriyāḥ kṣātradharmeṇa pālayaṃti vasuṃdharām ||
na tatra dṛśyate cauro na ca jāraḥ kathaṃcana ||
svadharmaniratāḥ sarve varṇāścaiva vyavasthitāḥ
||24||अजाविकास्तथा पादं नार्यः सर्वास्तथैव च ॥
वेदाध्ययनसंपन्नाः प्रतिग्रहविवर्जिताः ॥
शापानुग्रहकृत्येषु समर्थाः संभवंति च २३ ॥
क्षत्रियाः क्षात्रधर्मेण पालयंति वसुंधराम् ॥
न तत्र दृश्यते चौरो न च जारः कथंचन ॥
स्वधर्मनिरताः सर्वे वर्णाश्चैव व्यवस्थिताः
tacca dvādaśabhirlakṣairvatsarāṇāṃ prakīrtitam ||
ṣaṇṇavatyā sahasraistu dvitīyaṃ yugamuttamam
||25||तच्च द्वादशभिर्लक्षैर्वत्सराणां प्रकीर्तितम् ॥
षण्णवत्या सहस्रैस्तु द्वितीयं युगमुत्तमम्
tataśca dvāparaṃ bhāvi tṛtīyaṃ dvijasattamāḥ ||
dvau pādau tatra pāpasya dvau ca dharmasya saṃsthitau ||
bhagavānvāsudevaśca kapilastatra jāyate
||26||ततश्च द्वापरं भावि तृतीयं द्विजसत्तमाः ॥
द्वौ पादौ तत्र पापस्य द्वौ च धर्मस्य संस्थितौ ॥
भगवान्वासुदेवश्च कपिलस्तत्र जायते
taccāṣṭalakṣamānena vatsarāṇāṃ prakīrtitam ||
catuḥṣaṣṭibhiranyaistu sahasrāṇāṃ dvijottamāḥ
||27||तच्चाष्टलक्षमानेन वत्सराणां प्रकीर्तितम् ॥
चतुःषष्टिभिरन्यैस्तु सहस्राणां द्विजोत्तमाः
kāmaḥ krodhastathā lobho daṃbho matsara eva ca ||
ṣaḍete tatra jāyaṃte īrṣyā caiva tu saptamī
||28||कामः क्रोधस्तथा लोभो दंभो मत्सर एव च ॥
षडेते तत्र जायंते ईर्ष्या चैव तु सप्तमी
atha saṃsevitāstaistu mānavāśca parasparam ||
viruddhāṃśca prakurvaṃti nāpnuvaṃti yathā divam
||29||अथ संसेवितास्तैस्तु मानवाश्च परस्परम् ॥
विरुद्धांश्च प्रकुर्वंति नाप्नुवंति यथा दिवम्
kecittatrāpi jāyaṃte śāṃtā dāṃtā jiteṃdriyāḥ ||
na sarve'pi dvijaśreṣṭhā yato'rddhaṃ pātakasya tu
||30||केचित्तत्रापि जायंते शांता दांता जितेंद्रियाः ॥
न सर्वेऽपि द्विजश्रेष्ठा यतोऽर्द्धं पातकस्य तु
tataḥ kaliyugaṃ proktaṃ caturthaṃ ca sudāruṇam ||
ekapādo vṛṣo yatra pāpaṃ pādaistribhiḥ sthitam
||31||ततः कलियुगं प्रोक्तं चतुर्थं च सुदारुणम् ॥
एकपादो वृषो यत्र पापं पादैस्त्रिभिः स्थितम्
kṛṣṇatvaṃ yāti devo'pi tatra caiva caturbhujaḥ ||
eka pādo'pi dharmasya yāvattāvatpravartate
||32||कृष्णत्वं याति देवोऽपि तत्र चैव चतुर्भुजः ॥
एक पादोऽपि धर्मस्य यावत्तावत्प्रवर्तते
paścānnāśaṃ samabhyeti yāvattāvacchanaiḥśanaiḥ ||
pramāṇaṃ tasya nirdiṣṭaṃ lakṣāścatvāra eva hi
||33||पश्चान्नाशं समभ्येति यावत्तावच्छनैःशनैः ॥
प्रमाणं तस्य निर्दिष्टं लक्षाश्चत्वार एव हि
dvātriṃśacca sahasrāṇi yugasyaivāṃtimasya ca ||
kalinā tatra saṃpṛṣṭā martyāḥ sarve parasparam
||34||द्वात्रिंशच्च सहस्राणि युगस्यैवांतिमस्य च ॥
कलिना तत्र संपृष्टा मर्त्याः सर्वे परस्परम्
vibudhaiste pravartaṃte rāgadveṣaparāyaṇāḥ ||
yasyayasya gṛhe vittaṃ tathā nāryo manoramāḥ
||36||विबुधैस्ते प्रवर्तंते रागद्वेषपरायणाः ॥
यस्ययस्य गृहे वित्तं तथा नार्यो मनोरमाः
tenatena samaṃ maitrīṃ kalau kurvaṃti mānavāḥ ||
vidhavānāṃ yatīnāṃ ca sarveṣāṃ ca tapasvinām
||36||तेनतेन समं मैत्रीं कलौ कुर्वंति मानवाः ॥
विधवानां यतीनां च सर्वेषां च तपस्विनाम्
lokadvayavināśaḥ syādyataśceto na śudhyati ||
prāvṛṭkāle'pi saṃprāpte durbhikṣeṇa prapīḍitāḥ
||37||लोकद्वयविनाशः स्याद्यतश्चेतो न शुध्यति ॥
प्रावृट्कालेऽपि संप्राप्ते दुर्भिक्षेण प्रपीडिताः
bhramaṃti ca kalau lokā gaganāsaktadṛṣṭayaḥ ||
jānāti cāpi tanayaḥ pitā cennidhanaṃ vrajet ||
tatohaṃ gṛhapo bhūyāṃ bāṃdhavo hyapi bāṃdhavam ||
snuṣāpi vetti cittena yadi śvaśrūḥ kṣayaṃ vrajet
||39||भ्रमंति च कलौ लोका गगनासक्तदृष्टयः ॥
जानाति चापि तनयः पिता चेन्निधनं व्रजेत् ॥
ततोहं गृहपो भूयां बांधवो ह्यपि बांधवम् ॥
स्नुषापि वेत्ति चित्तेन यदि श्वश्रूः क्षयं व्रजेत्
mama syādgṛha aiśvaryaṃ tatsarvaṃ nānyathā vrajet ||
kāvyairupahatā vedāḥ putrā jāmātṛkaistathā
||40||मम स्याद्गृह ऐश्वर्यं तत्सर्वं नान्यथा व्रजेत् ॥
काव्यैरुपहता वेदाः पुत्रा जामातृकैस्तथा
śālakairbāṃdhavāścaiva hyasatībhiḥ kulastriyaḥ ||
śūdrāstapasvinaścaiva śūdrā dharmasya sūcakāḥ
||41||शालकैर्बांधवाश्चैव ह्यसतीभिः कुलस्त्रियः ॥
शूद्रास्तपस्विनश्चैव शूद्रा धर्मस्य सूचकाः
brāhmaṇānāṃ tataḥ śūdrā upadeśaṃ vadaṃti ca ||
alpodakāstathā meghā alpasasyā ca medinī
||42||ब्राह्मणानां ततः शूद्रा उपदेशं वदंति च ॥
अल्पोदकास्तथा मेघा अल्पसस्या च मेदिनी
alpakṣīrāstathā gāvaḥ kṣīre sarpistathā'lpakam |
sarvabhakṣāstathā viprā nṛpā niṣkaruṇāstataḥ ||
kṛṣyā lajjaṃti vaiśyāśca śūdrā brāhmaṇapreṣakāḥ
||43||अल्पक्षीरास्तथा गावः क्षीरे सर्पिस्तथाऽल्पकम् ।
सर्वभक्षास्तथा विप्रा नृपा निष्करुणास्ततः ॥
कृष्या लज्जंति वैश्याश्च शूद्रा ब्राह्मणप्रेषकाः
hetuvādaratā ye ca bhaṃḍaṃvidyāparāśca ye ||
tete syurbhūmipālasya sadā'bhīṣṭāḥ kalau yuge
||44||हेतुवादरता ये च भंडंविद्यापराश्च ये ॥
तेते स्युर्भूमिपालस्य सदाऽभीष्टाः कलौ युगे
śvaḥśvaḥpāpīyadivasāḥ pṛthivī gatayauvanā |
atikrāṃta śubhāḥ kālāḥ paryupasthitadāruṇāḥ
||45||श्वःश्वःपापीयदिवसाः पृथिवी गतयौवना ।
अतिक्रांत शुभाः कालाः पर्युपस्थितदारुणाः
yathāyathā yugaṃ bhāvi vṛddhiṃ yāṃti striyo narāḥ ||
tathātathā prayāṃti sma laghutāṃ jaṃtubhiḥ saha
||46||यथायथा युगं भावि वृद्धिं यांति स्त्रियो नराः ॥
तथातथा प्रयांति स्म लघुतां जंतुभिः सह
dvādaśame caiva kanyā syādbhartṛsaṃyutā
||47||द्वादशमे चैव कन्या स्याद्भर्तृसंयुता
tataḥ ṣoḍaśame varṣe narāḥ palitayauvanāḥ ||
śaucācāraparityaktā nijakāryaparāstathā
||48||ततः षोडशमे वर्षे नराः पलितयौवनाः ॥
शौचाचारपरित्यक्ता निजकार्यपरास्तथा
bhaviṣyaṃti yugasyāṃte narāḥ aṃguṣṭhamātrakāḥ ||
gṛhaṃ ca te'tha kurvaṃti bilairākhusamudbhavaiḥ
||49||भविष्यंति युगस्यांते नराः अंगुष्ठमात्रकाः ॥
गृहं च तेऽथ कुर्वंति बिलैराखुसमुद्भवैः
tathā prāvaraṇaṃ teṣāṃ kṛmivastraṃ bhaviṣyati ||
ekavarṇā bhaviṣyaṃti varṇāḥ sarve tataḥ paraḥ ||
mlechībhūtā durācārā dharmakṛtyavidūṣakāḥ
||5||तथा प्रावरणं तेषां कृमिवस्त्रं भविष्यति ॥
एकवर्णा भविष्यंति वर्णाः सर्वे ततः परः ॥
म्लेछीभूता दुराचारा धर्मकृत्यविदूषकाः
evaṃ jāte tato loke brāhmaṇo haripiṃgalaḥ ||
kalkigotrasamutpannastānsarvā nsūdayettataḥ
||91||एवं जाते ततो लोके ब्राह्मणो हरिपिंगलः ॥
कल्किगोत्रसमुत्पन्नस्तान्सर्वा न्सूदयेत्ततः
paścātkṛtayugaṃ bhāvi bhūyo'pi dvijasattamāḥ
||52||पश्चात्कृतयुगं भावि भूयोऽपि द्विजसत्तमाः
evaṃ yugasahasreṇa saṃprāptena tataḥ param ||
brahmaṇo divasaṃ bhāvi rātriścaiva tataḥ param
||53||एवं युगसहस्रेण संप्राप्तेन ततः परम् ॥
ब्रह्मणो दिवसं भावि रात्रिश्चैव ततः परम्
tataścānena mānena ṣaṣṭyā yuktaistribhiḥ śataiḥ ||
brahmaṇo vatsaraṃ bhāvi keśavasya ca taddinam
||54||ततश्चानेन मानेन षष्ट्या युक्तैस्त्रिभिः शतैः ॥
ब्रह्मणो वत्सरं भावि केशवस्य च तद्दिनम्
ātmīye jīvite brahma yāvadvarṣaśataṃ sthitaḥ ||
keśavo'pi svamānena varṣāṇāṃ jīvite śatam
||55||आत्मीये जीविते ब्रह्म यावद्वर्षशतं स्थितः ॥
केशवोऽपि स्वमानेन वर्षाणां जीविते शतम्
varṣeṇa vāsudevasya dinaṃ māheśvaraṃ bhavet ||
nijamānena sopyatra yāva dvarṣaśataṃ sthitaḥ
||56||वर्षेण वासुदेवस्य दिनं माहेश्वरं भवेत् ॥
निजमानेन सोप्यत्र याव द्वर्षशतं स्थितः
tataḥ śaktisvarūpaḥ syātso'kṣayī kīrtyate yataḥ ||
sadāśivasya niḥśvāsaḥ śaivaṃ varṣaśataṃ bhavet ||
ucchvāsastu punastasya śaktirūpeṇa saṃsthitaḥ
||57||ततः शक्तिस्वरूपः स्यात्सोऽक्षयी कीर्त्यते यतः ॥
सदाशिवस्य निःश्वासः शैवं वर्षशतं भवेत् ॥
उच्छ्वासस्तु पुनस्तस्य शक्तिरूपेण संस्थितः
sūta uvāca
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ śivaśaktisamudbhavam ||
yāvadāyuḥ pramāṇaṃ ca mānuṣāḍhyaṃ ca yadbhavet
||58||एतद्वः सर्वमाख्यातं शिवशक्तिसमुद्भवम् ॥
यावदायुः प्रमाणं च मानुषाढ्यं च यद्भवेत्
bhavadbhiḥ śāṃkaraṃ pṛṣṭo dvijā asmi dinaṃ purā ||
mayā punastu sarveṣāṃ martyādīnāṃ tu kīrtitam
||59||भवद्भिः शांकरं पृष्टो द्विजा अस्मि दिनं पुरा ॥
मया पुनस्तु सर्वेषां मर्त्यादीनां तु कीर्तितम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekā śītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye yugasvarūpavarṇanaṃnāma dvisaptatyuttaradviśatatamoadhyāyaḥ || 272 ||