śāpamocanasābhramatyutpattivṛttāntavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
aho bata mahāścaryaṃ viśvāmitrasya sanmuneḥ ||
maṃtraprabhāvato yena tattoyaṃ rudhirīkṛtam
||1||अहो बत महाश्चर्यं विश्वामित्रस्य सन्मुनेः ॥
मंत्रप्रभावतो येन तत्तोयं रुधिरीकृतम्
tataḥprabhṛti saṃprāptaṃ kathaṃ toyaṃ prakīrtaya ||
sarasvatyā mahābhāga sarvaṃ vistarato vada
||2||ततःप्रभृति संप्राप्तं कथं तोयं प्रकीर्तय ॥
सरस्वत्या महाभाग सर्वं विस्तरतो वद
sūta uvāca
bahukālaṃ pravāhaḥ sa sarasvatyā dvijottamāḥ ||
mahānraktamayo jāto bhūtarākṣasasevitaḥ
||3||बहुकालं प्रवाहः स सरस्वत्या द्विजोत्तमाः ॥
महान्रक्तमयो जातो भूतराक्षससेवितः
kasyacittvatha kālasya vasiṣṭho munisattamaḥ ||
arbudasthastayā prokto dīnayā duḥkhayuktayā
||4||कस्यचित्त्वथ कालस्य वसिष्ठो मुनिसत्तमः ॥
अर्बुदस्थस्तया प्रोक्तो दीनया दुःखयुक्तया
tavārthāya mune śaptā viśvāmitreṇa kopataḥ ||
rudhiraughavahājātā tapasvijanavarjitā
||5||तवार्थाय मुने शप्ता विश्वामित्रेण कोपतः ॥
रुधिरौघवहाजाता तपस्विजनवर्जिता
tasmātkuru prasādaṃ me yathā syātsalilaṃ punaḥ ||
pravāhe mama viprendra prayāti rudhiraṃ kṣayam
||6||तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा स्यात्सलिलं पुनः ॥
प्रवाहे मम विप्रेन्द्र प्रयाति रुधिरं क्षयम्
trailokyakaraṇe vipra saṃkṣaye vā sthitau hi vā ||
nāśaktirvidyate kācittava sarvamunīśvara
||7||त्रैलोक्यकरणे विप्र संक्षये वा स्थितौ हि वा ॥
नाशक्तिर्विद्यते काचित्तव सर्वमुनीश्वर
vasiṣṭha uvāca
tathā bhadre kariṣyāmi yathā syātsalilaṃ punaḥ ||
pravāhe tava niryāti sarvaṃ raktaṃ parikṣayam
||8||तथा भद्रे करिष्यामि यथा स्यात्सलिलं पुनः ॥
प्रवाहे तव निर्याति सर्वं रक्तं परिक्षयम्
evamuktvā sa viprarṣiravatīrya dharātale ||
gataḥ plakṣataruṃ yasmā davatīrṇā sarasvatī
||9||एवमुक्त्वा स विप्रर्षिरवतीर्य धरातले ॥
गतः प्लक्षतरुं यस्मा दवतीर्णा सरस्वती
samādhiṃ tatra saṃdhāya niviṣṭo dharaṇītale ||
saṃbhramaṃ paramaṃ gatvā viśvāmitrasya copari
||10||समाधिं तत्र संधाय निविष्टो धरणीतले ॥
संभ्रमं परमं गत्वा विश्वामित्रस्य चोपरि
vāruṇena tu mantreṇa vīkṣa yanvasudhātalam ||
tato nirbhidya vasudhāṃ bhūritoyaṃ vinirgatam 11 ||
randhradvayena viprendrā locanābhyāṃ nirīkṣaṇāt ||
ekasya salilaṃ kṣipraṃ yatra jātā sarasvatī
||12||वारुणेन तु मन्त्रेण वीक्ष यन्वसुधातलम् ॥
ततो निर्भिद्य वसुधां भूरितोयं विनिर्गतम् ११ ॥
रन्ध्रद्वयेन विप्रेन्द्रा लोचनाभ्यां निरीक्षणात् ॥
एकस्य सलिलं क्षिप्रं यत्र जाता सरस्वती
plakṣamūle tatastasya vegenāpahṛtaṃ balāt ||
tadraktaṃ tena saṃpūrṇaṃ tatastena mahānadī
||13||प्लक्षमूले ततस्तस्य वेगेनापहृतं बलात् ॥
तद्रक्तं तेन संपूर्णं ततस्तेन महानदी
dvitīyastu pravāho yaḥ saṃbhramā ttasya nirgataḥ ||
sā ca sābhramatī nāma nadī jātā dharātale
||14||द्वितीयस्तु प्रवाहो यः संभ्रमा त्तस्य निर्गतः ॥
सा च साभ्रमती नाम नदी जाता धरातले
evaṃ prakṛtimāpannā bhūya eva sarasvatī ||
yatpṛṣṭo'smi mahābhāgāḥ sarasvatyāḥ kṛte dvijāḥ
||15||एवं प्रकृतिमापन्ना भूय एव सरस्वती ॥
यत्पृष्टोऽस्मि महाभागाः सरस्वत्याः कृते द्विजाः
etatsārasvataṃ nāma vyākhyānamatibuddhidam ||
yaḥ paṭhecchraṇuyādvāpi matistasya vivarddhate ||
sarasvatyāḥ prasādena satyametanma yoditam
||16||एतत्सारस्वतं नाम व्याख्यानमतिबुद्धिदम् ॥
यः पठेच्छ्रणुयाद्वापि मतिस्तस्य विवर्द्धते ॥
सरस्वत्याः प्रसादेन सत्यमेतन्म योदितम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasyā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye sarasvatyupākhyāne sarasvatī śāpamocanasābhramatyutpattivṛttāntavarṇanaṃnāma trisaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 173 ||