etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭosmi dvijottamāḥ
sūta uvāca
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭosmi dvijottamāḥ ||
yathā sa nihato devyā mahiṣākhyo danūttamaḥ
||1||एतद्वः सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोस्मि द्विजोत्तमाः ॥
यथा स निहतो देव्या महिषाख्यो दनूत्तमः
sāṃprataṃ kīrtayiṣyāmi kathāṃ pātakanāśinīm ||
kedārasaṃbhavāṃ puṇyāṃ tāṃ śṛṇudhvaṃ samāhitāḥ
||2||सांप्रतं कीर्तयिष्यामि कथां पातकनाशिनीम् ॥
केदारसंभवां पुण्यां तां शृणुध्वं समाहिताः
ṛṣaya ūcuḥ
kedāraḥ śrūyate sūta gaṃgādvāre himācale ||
sa kathaṃ ceha saṃprāptaḥ sarvaṃ vistarato vada
||3||केदारः श्रूयते सूत गंगाद्वारे हिमाचले ॥
स कथं चेह संप्राप्तः सर्वं विस्तरतो वद
sūta uvāca
etatsatyaṃ girau tasminsvayaṃbhūḥ saṃsthitaḥ prabhuḥ ||
paraṃ tatra vaseddevo yāvanmāsāṣṭakaṃ dvijāḥ ||
yāvadgharmaśca varṣā ca tāvattatra vasetprabhuḥ ||
śītakāle punaścātra kṣetre saṃtiṣṭhate sadā
||5||एतत्सत्यं गिरौ तस्मिन्स्वयंभूः संस्थितः प्रभुः ॥
परं तत्र वसेद्देवो यावन्मासाष्टकं द्विजाः ॥
यावद्घर्मश्च वर्षा च तावत्तत्र वसेत्प्रभुः ॥
शीतकाले पुनश्चात्र क्षेत्रे संतिष्ठते सदा
ṛṣaya ūcuḥ
kiṃ tatkāryaṃ vasedyena kṣetre māsacatuṣṭayam ||
himācale yathaivāṣṭau sūtaputra vadasva naḥ
||6||किं तत्कार्यं वसेद्येन क्षेत्रे मासचतुष्टयम् ॥
हिमाचले यथैवाष्टौ सूतपुत्र वदस्व नः
sūta uvāca
pūrvaṃ svāyaṃbhuvasyādau manordaityo mahābalaḥ ||
hiraṇyākṣo mahātejāstapovīryasamanvitaḥ
||7||पूर्वं स्वायंभुवस्यादौ मनोर्दैत्यो महाबलः ॥
हिरण्याक्षो महातेजास्तपोवीर्यसमन्वितः
tairvyāptaṃ jagadetaddhi nirasya tridaśādhipam ||
yajña bhāgāścadevānāṃ hṛtā vīryaprabhāvataḥ
||8||तैर्व्याप्तं जगदेतद्धि निरस्य त्रिदशाधिपम् ॥
यज्ञ भागाश्चदेवानां हृता वीर्यप्रभावतः
atha śakraḥ suraiḥ sārdhaṃ gaṃgādvāraṃ samāśritaḥ ||
tapastepe suduḥkhārto rājyaśrīparivarjitaḥ
||9||अथ शक्रः सुरैः सार्धं गंगाद्वारं समाश्रितः ॥
तपस्तेपे सुदुःखार्तो राज्यश्रीपरिवर्जितः
tasyaivaṃ tapyamānasya tapastīvraṃ mahātmanaḥ ||
māhiṣaṃ rūpamāsthāya niścakrāma dharātalāt
||10||तस्यैवं तप्यमानस्य तपस्तीव्रं महात्मनः ॥
माहिषं रूपमास्थाय निश्चक्राम धरातलात्
svayameva mahādevastataḥ śakramuvāca ha ||
kedārayāmi me śīghraṃ brūhi sarvaṃ surottama ||
daityānāmatha sarveṣāṃ rūpeṇānena vāsava
||11||स्वयमेव महादेवस्ततः शक्रमुवाच ह ॥
केदारयामि मे शीघ्रं ब्रूहि सर्वं सुरोत्तम ॥
दैत्यानामथ सर्वेषां रूपेणानेन वासव
indra uvāca
hiraṇyākṣo mahādaityaḥ subāhurvakra kandharaḥ ||
triśṛṃgo lohitākṣaśca paṃcaitāndāraya prabho ||
hatairetairhataṃ sarvaṃ dānavānāmasaṃśayam
||12||हिरण्याक्षो महादैत्यः सुबाहुर्वक्र कन्धरः ॥
त्रिशृंगो लोहिताक्षश्च पंचैतान्दारय प्रभो ॥
हतैरेतैर्हतं सर्वं दानवानामसंशयम्
kimanyaiḥ kṛpaṇairdhvastairyaiḥ kiṃcinnātra sidhyati ||
tasya tadvacanaśrutvā bhagavāṃstūrṇamabhyagāt ||
yatra dānavamukhyo'sau hiraṇyākṣo mahābalaḥ
||13||किमन्यैः कृपणैर्ध्वस्तैर्यैः किंचिन्नात्र सिध्यति ॥
तस्य तद्वचनश्रुत्वा भगवांस्तूर्णमभ्यगात् ॥
यत्र दानवमुख्योऽसौ हिरण्याक्षो महाबलः
atha taṃ dūrato dṛṣṭvā mahiṣaṃ parvatopamam ||
āyātaṃ raudrarūpeṇa dānavāḥ sarvataśca te
||14||अथ तं दूरतो दृष्ट्वा महिषं पर्वतोपमम् ॥
आयातं रौद्ररूपेण दानवाः सर्वतश्च ते
tato jaghnuśca pāṣāṇairlaguḍaiśca tathāpare ||
kṣveḍitāsphoṭitāṃścakrustathānye balagarvitāḥ
||15||ततो जघ्नुश्च पाषाणैर्लगुडैश्च तथापरे ॥
क्ष्वेडितास्फोटितांश्चक्रुस्तथान्ये बलगर्विताः
athavamanya tāndevaḥ prahāraṃ līlayā dadau ||
yatrāste dānavendro'sau caturbhiḥ sacivaiḥ saha
||16||अथवमन्य तान्देवः प्रहारं लीलया ददौ ॥
यत्रास्ते दानवेन्द्रोऽसौ चतुर्भिः सचिवैः सह
tataḥ śastraṃ samudyamya yāvaddhāvati sammukhaḥ ||
tāvacchṛṃgaprahāreṇa sonayadyamasādanam
||17||ततः शस्त्रं समुद्यम्य यावद्धावति सम्मुखः ॥
तावच्छृंगप्रहारेण सोनयद्यमसादनम्
hatvā taṃ sacivānpaścātsubāhupramukhāṃśca tān ||
jaghāna hanyamāno'pi samantāddānavaiḥ paraiḥ
||18||हत्वा तं सचिवान्पश्चात्सुबाहुप्रमुखांश्च तान् ॥
जघान हन्यमानोऽपि समन्ताद्दानवैः परैः
na tasya lagate kvāpi śastraṃ gātre kathaṃcana ||
yatnato'pi visṛṣṭaṃ ca labdhalakṣaiḥ prahāribhiḥ
||19||न तस्य लगते क्वापि शस्त्रं गात्रे कथंचन ॥
यत्नतोऽपि विसृष्टं च लब्धलक्षैः प्रहारिभिः
evaṃ paṃca pradhānāstānhatvā daityānmaheśvaraḥ ||
bhūyo jagāma taṃ deśaṃ yatra śakro vyavasthitaḥ ||
abravīcca prahaṣṭātmā tataḥ śakraṃ taponvitam
||20||एवं पंच प्रधानास्तान्हत्वा दैत्यान्महेश्वरः ॥
भूयो जगाम तं देशं यत्र शक्रो व्यवस्थितः ॥
अब्रवीच्च प्रहष्टात्मा ततः शक्रं तपोन्वितम्
mayā te nihatāḥ paṃca dānavā ye tvayeritāḥ ||
tasmāttrailokyarājyaṃ svaṃ bhūya eva samācara
||2||मया ते निहताः पंच दानवा ये त्वयेरिताः ॥
तस्मात्त्रैलोक्यराज्यं स्वं भूय एव समाचर
matto'nyadapi deveśa varaṃ prārthaya vāṃchitam ||
kailāsaśikharaṃ yena gacchāmi tvarayā'nvitaḥ
||22||मत्तोऽन्यदपि देवेश वरं प्रार्थय वांछितम् ॥
कैलासशिखरं येन गच्छामि त्वरयाऽन्वितः
indra uvāca
anenaiva hi rūpeṇa tiṣṭha tvaṃ cātra śaṃkara ||
trailokyarakṣaṇārthāya dharmāya ca śivāya ca
||23||अनेनैव हि रूपेण तिष्ठ त्वं चात्र शंकर ॥
त्रैलोक्यरक्षणार्थाय धर्माय च शिवाय च
śrībhagavānuvāca
etadrūpaṃ mayā śakra kṛtaṃ tasya vadhāya vai ||
avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ yatonyeṣāṃ mayā hataḥ
||24||एतद्रूपं मया शक्र कृतं तस्य वधाय वै ॥
अवध्यः सर्वभूतानां यतोन्येषां मया हतः
tasmādatraiva te vākyātsthāsyāmi sura sattama ||
anenaiva tu rūpeṇa mokṣadaḥ sarvadehinām
||25||तस्मादत्रैव ते वाक्यात्स्थास्यामि सुर सत्तम ॥
अनेनैव तु रूपेण मोक्षदः सर्वदेहिनाम्
evamuktvā virūpākṣaścakre kuṃḍaṃ tataḥ param ||
śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ susvādukṣīravatpriyam
||26||एवमुक्त्वा विरूपाक्षश्चक्रे कुंडं ततः परम् ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशं सुस्वादुक्षीरवत्प्रियम्
tataḥ provāca devendraṃ meghagaṃbhīrayā girā ||
śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ bhagavāṃstripurātakaḥ
||27||ततः प्रोवाच देवेन्द्रं मेघगंभीरया गिरा ॥
शृण्वतां सर्वदेवानां भगवांस्त्रिपुरातकः
yo māṃ dṛṣṭvā śucirbhūtvā kuṃḍametatprapaśyati ||
triḥ pītvā vāmasavyena dvābhyāṃ caiva tato jalam
||28||यो मां दृष्ट्वा शुचिर्भूत्वा कुंडमेतत्प्रपश्यति ॥
त्रिः पीत्वा वामसव्येन द्वाभ्यां चैव ततो जलम्
karābhyāṃ sa pumānnūnaṃ tārayecca kulatrayam ||
api pāpasamācāraṃ narake'pi vyava sthitam ||
294 vāmena mātṛkaṃ pakṣaṃ dakṣiṇenātha paitṛkam ||
ubhābhyāmatha cātmānaṃ karābhyāṃ madvaco yathā
||30||कराभ्यां स पुमान्नूनं तारयेच्च कुलत्रयम् ॥
अपि पापसमाचारं नरकेऽपि व्यव स्थितम् ॥
२९४ वामेन मातृकं पक्षं दक्षिणेनाथ पैतृकम् ॥
उभाभ्यामथ चात्मानं कराभ्यां मद्वचो यथा
indra uvāca
ahamāgatya nityaṃ tvāṃ svargādvṛṣabhavāhana ||
atrasthaṃ pūjayiṣyāmi pāsyāmi ca tathodakam
||31||अहमागत्य नित्यं त्वां स्वर्गाद्वृषभवाहन ॥
अत्रस्थं पूजयिष्यामि पास्यामि च तथोदकम्
ke dārayāmi yatproktaṃ tvayā mahiṣarūpiṇā ||
kedāra iti nāmnā tvaṃ tataḥ khyāto bhaviṣyasi
||32||के दारयामि यत्प्रोक्तं त्वया महिषरूपिणा ॥
केदार इति नाम्ना त्वं ततः ख्यातो भविष्यसि
śrībhagavānuvāca
yadyevaṃ kuruṣe śakra tato daityabhayaṃ na te ||
bhaviṣyati paraṃ tejo gātre saṃpatsyate'khilam
||33||यद्येवं कुरुषे शक्र ततो दैत्यभयं न ते ॥
भविष्यति परं तेजो गात्रे संपत्स्यतेऽखिलम्
evamuktaḥ sahasrākṣastataḥ prāsādamuttamam ||
tadarthaṃ nirmayāmāsa sādhvālokaṃ manoharam
||34||एवमुक्तः सहस्राक्षस्ततः प्रासादमुत्तमम् ॥
तदर्थं निर्मयामास साध्वालोकं मनोहरम्
(sādhvālokaṃ- darśanīyatamam) tataḥ praṇamya taṃ devamanumantrya tataḥ param ||
jagāma nijamāvāsaṃ meruśṛṃgāgrasaṃsthitam
||35||(साध्वालोकं- दर्शनीयतमम्) ततः प्रणम्य तं देवमनुमन्त्र्य ततः परम् ॥
जगाम निजमावासं मेरुशृंगाग्रसंस्थितम्
tataścāgatya nityaṃ sa svargāddevasya śūlinaḥ ||
kedārasya subhaktyāḍhyāṃ pūjāṃ cakre samāhitaḥ
||36||ततश्चागत्य नित्यं स स्वर्गाद्देवस्य शूलिनः ॥
केदारस्य सुभक्त्याढ्यां पूजां चक्रे समाहितः
mantrodakaṃ ca triḥ pītvā yayau brāhmaṇasattamāḥ ||
kasyacittvatha kālasya yāvattatra samāyayau
||37||मन्त्रोदकं च त्रिः पीत्वा ययौ ब्राह्मणसत्तमाः ॥
कस्यचित्त्वथ कालस्य यावत्तत्र समाययौ
tāvaddhimena tatsarvaṃ gireḥ śṛṃgaṃ prapūritam ||
tacca kuṇḍaṃ sa devaśca prāsādena samanvitaḥ
||38||तावद्धिमेन तत्सर्वं गिरेः शृंगं प्रपूरितम् ॥
तच्च कुण्डं स देवश्च प्रासादेन समन्वितः
tato duḥkhaparītātmā bhaktyā paramayā yutaḥ ||
tāṃ diśaṃ praṇipatyoccairjagāma nijamaṃdiram
||39||ततो दुःखपरीतात्मा भक्त्या परमया युतः ॥
तां दिशं प्रणिपत्योच्चैर्जगाम निजमंदिरम्
evamāgacchatastasya gataṃ māsacatuṣṭayam ||
apaśyato mahādevaṃ didṛkṣāgatacetasaḥ
||40||एवमागच्छतस्तस्य गतं मासचतुष्टयम् ॥
अपश्यतो महादेवं दिदृक्षागतचेतसः
tataḥ prāpte punarviprā gharmakāle himālaye ||
saṃyāto dṛkpathaṃ devaḥ sa tathārūpasaṃsthitaḥ
||41||ततः प्राप्ते पुनर्विप्रा घर्मकाले हिमालये ॥
संयातो दृक्पथं देवः स तथारूपसंस्थितः
tataḥ pūjāṃ vidhāyoccaiścāturmāsyasamudbhavām ||
gītavādyādikaṃ cakre tatpuraḥ śraddhayānvitaḥ
||42||ततः पूजां विधायोच्चैश्चातुर्मास्यसमुद्भवाम् ॥
गीतवाद्यादिकं चक्रे तत्पुरः श्रद्धयान्वितः
atha devaḥ samālokya tāṃ śraddhāṃ tasya gopateḥ ||
provāca darśanaṃ gatvā bhagavāṃstripurāṃtakaḥ
||43||अथ देवः समालोक्य तां श्रद्धां तस्य गोपतेः ॥
प्रोवाच दर्शनं गत्वा भगवांस्त्रिपुरांतकः
parituṣṭo'smi deveśa bhaktyā cānanyayā'nayā ||
tasmātprārthaya dāsyāmi yaṃ kāmaṃ hṛdisaṃsthitam
||44||परितुष्टोऽस्मि देवेश भक्त्या चानन्ययाऽनया ॥
तस्मात्प्रार्थय दास्यामि यं कामं हृदिसंस्थितम्
śakra uvāca
tava prasādātsaṃjātaṃ mamaiśvaryamanuttamam ||
yatkiṃcittriṣu lokeṣu tatsarvaṃ gṛhasaṃsthitam
||45||तव प्रसादात्संजातं ममैश्वर्यमनुत्तमम् ॥
यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु तत्सर्वं गृहसंस्थितम्
tasmādyadi prasādaṃ me karoṣi vṛṣabhadhvaja ||
varaṃ vā yacchasi prītastatkuruṣva vaco mama
||46||तस्माद्यदि प्रसादं मे करोषि वृषभध्वज ॥
वरं वा यच्छसि प्रीतस्तत्कुरुष्व वचो मम
parvato'yaṃ bhavedgamyo māsānaṣṭau sureśvara ||
yāvanmīnasthito bhānuḥ pragacchati śrutaṃ mayā
||47||पर्वतोऽयं भवेद्गम्यो मासानष्टौ सुरेश्वर ॥
यावन्मीनस्थितो भानुः प्रगच्छति श्रुतं मया
tataḥ paramagamyaśca himapūreṇa saṃvṛtaḥ ||
yadā syāccaturo māsānyāvatkumbhagato raviḥ
||48||ततः परमगम्यश्च हिमपूरेण संवृतः ॥
यदा स्याच्चतुरो मासान्यावत्कुम्भगतो रविः
saṃjāyate'pyagamyaśca mamāpi tripurāṃtaka ||
kiṃ punaḥ svalpasattvānāṃ narādīnāṃ sureśvara
||49||संजायतेऽप्यगम्यश्च ममापि त्रिपुरांतक ॥
किं पुनः स्वल्पसत्त्वानां नरादीनां सुरेश्वर
tasmātsvarge'tha pātāle martye vā tridaśeśvara ||
kuruṣvānenarūpeṇa sthitiṃ māsacatuṣṭayam ||
yena na syātpratijñāyā hānirmama sureśvara
||50||तस्मात्स्वर्गेऽथ पाताले मर्त्ये वा त्रिदशेश्वर ॥
कुरुष्वानेनरूपेण स्थितिं मासचतुष्टयम् ॥
येन न स्यात्प्रतिज्ञाया हानिर्मम सुरेश्वर
sūta uvāca
tato devaściraṃ dhyātvā provāca balasūdanam ||
paraṃ saṃtoṣamāpanno meghanirghoṣaniḥsvanam
||51||ततो देवश्चिरं ध्यात्वा प्रोवाच बलसूदनम् ॥
परं संतोषमापन्नो मेघनिर्घोषनिःस्वनम्
ānartaviṣaye kṣetraṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam ||
asmadīyaṃ sahasrākṣa vidyate dharaṇītale
||52||आनर्तविषये क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् ॥
अस्मदीयं सहस्राक्ष विद्यते धरणीतले
tatrāhaṃ vṛścikasthe'rke sadā sthāsyāmi vāsava ||
yāvatkumbhasya paryaṃtaṃ tava vākyādasaṃśayam
||53||तत्राहं वृश्चिकस्थेऽर्के सदा स्थास्यामि वासव ॥
यावत्कुम्भस्य पर्यंतं तव वाक्यादसंशयम्
tasmāttatra drutaṃ gatvā kṛtvā prāsādamuttamam ||
mama rūpaṃ pratiṣṭhāpya kurupūjā yathocitām ||
yena tatra nijaṃ tejo dhārayāmi tavārthataḥ
||54||तस्मात्तत्र द्रुतं गत्वा कृत्वा प्रासादमुत्तमम् ॥
मम रूपं प्रतिष्ठाप्य कुरुपूजा यथोचिताम् ॥
येन तत्र निजं तेजो धारयामि तवार्थतः
sūta uvāca
etacchrutvā sahasrākṣo devadevasya śūlinaḥ ||
gatvā tatra tataścakre yaddeveneritaṃ vacaḥ
||55||एतच्छ्रुत्वा सहस्राक्षो देवदेवस्य शूलिनः ॥
गत्वा तत्र ततश्चक्रे यद्देवेनेरितं वचः
prāsādaṃ nirmayitvātha rūpaṃ saṃsthāpya śūlinaḥ ||
kuṇḍaṃ cakre ca tadrūpaṃ svacchodakasamāvṛtam
||56||प्रासादं निर्मयित्वाथ रूपं संस्थाप्य शूलिनः ॥
कुण्डं चक्रे च तद्रूपं स्वच्छोदकसमावृतम्
tataścārādhayāmāsa puṣpadhūpānulepanaiḥ ||
snātvā kuṇḍe'pibattoyaṃ triḥkṛtvā ca yathāpurā
||57||ततश्चाराधयामास पुष्पधूपानुलेपनैः ॥
स्नात्वा कुण्डेऽपिबत्तोयं त्रिःकृत्वा च यथापुरा
evaṃ sa bhagavāṃstatra śakreṇārādhitaḥ purā ||
samāyāto'tra vipreṃdrāḥ suramyāttu himācalāt
||58||एवं स भगवांस्तत्र शक्रेणाराधितः पुरा ॥
समायातोऽत्र विप्रेंद्राः सुरम्यात्तु हिमाचलात्
yastamārādhayetsamyaksadā māsacatuṣṭayam ||
himapātodbhave martyaḥ sa śivāya prapadyate
||59||यस्तमाराधयेत्सम्यक्सदा मासचतुष्टयम् ॥
हिमपातोद्भवे मर्त्यः स शिवाय प्रपद्यते
śeṣakāle'pi yaḥ pūjāṃ karotyeva subhaktitaḥ ||
sa pāpaṃ kṣālayetprājña ājanmamaraṇāṃtikam
||60||शेषकालेऽपि यः पूजां करोत्येव सुभक्तितः ॥
स पापं क्षालयेत्प्राज्ञ आजन्ममरणांतिकम्
tatra gītaṃ praśaṃsaṃti nṛtyaṃ caiva pṛthagvidham ||
devasya purataḥ prājñāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ
||61||तत्र गीतं प्रशंसंति नृत्यं चैव पृथग्विधम् ॥
देवस्य पुरतः प्राज्ञाः सर्वशास्त्रविशारदाः
atra ślokaḥ purā gīto nāradena surarṣiṇā ||
tadvo'haṃ kīrtayiṣyāmi śrūyatāṃ brāhmaṇottamāḥ
||62||अत्र श्लोकः पुरा गीतो नारदेन सुरर्षिणा ॥
तद्वोऽहं कीर्तयिष्यामि श्रूयतां ब्राह्मणोत्तमाः
kedāre salilaṃ pītvā gayāpiḍaṃ pradāya ca ||
brahmajñānamathāsādya punarjanma na vidyate
||63||केदारे सलिलं पीत्वा गयापिडं प्रदाय च ॥
ब्रह्मज्ञानमथासाद्य पुनर्जन्म न विद्यते
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ kedārasya ca saṃbhavam ||
ākhyānaṃ brāhmaṇaśreṣṭhāḥ sarvapātakanāśanam
||64||एतद्वः सर्वमाख्यातं केदारस्य च संभवम् ॥
आख्यानं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्
yaścaitatchṛṇuyātsamyakpaṭhedvā tasya cāgrataḥ ||
śrāvayedvāpi vā viprāḥ sarvapātakanānam ||
kedārasya sa pāpaughairmucyate tatkṣaṇānnaraḥ
||65||यश्चैतत्छृणुयात्सम्यक्पठेद्वा तस्य चाग्रतः ॥
श्रावयेद्वापि वा विप्राः सर्वपातकनानम् ॥
केदारस्य स पापौघैर्मुच्यते तत्क्षणान्नरः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṃḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye kedārotpattimāhātmyavarṇanaṃnāmadvāviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 122 ||