tatraivāsya samuddeśe hariścaṃdrasya bhūpateḥ
sūta uvāca
tatraivāsya samuddeśe hariścaṃdrasya bhūpateḥ ||
āśramo 'sti suvikhyāto nānādrumasamāvṛtaḥ
||1||तत्रैवास्य समुद्देशे हरिश्चंद्रस्य भूपतेः ॥
आश्रमो ऽस्ति सुविख्यातो नानाद्रुमसमावृतः
yatra tena tapastaptaṃ saṃsthāpyomāmaheśvarau ||
yacchatā vividhaṃ dānaṃ brāhmaṇebhyo'bhivāṃchitam
||2||यत्र तेन तपस्तप्तं संस्थाप्योमामहेश्वरौ ॥
यच्छता विविधं दानं ब्राह्मणेभ्योऽभिवांछितम्
āsīdrājā hariścaṃdrastriśaṃkutanayaḥ purā ||
ayodhyādhipatiḥ śrīmānsūryavaṃśasamudbhavaḥ
||3||आसीद्राजा हरिश्चंद्रस्त्रिशंकुतनयः पुरा ॥
अयोध्याधिपतिः श्रीमान्सूर्यवंशसमुद्भवः
na durbhikṣaṃ na ca vyādhirnākālamaraṇaṃ dhruvam ||
tasmiñchāsati dharmeṇa na ca caurakṛtaṃ bhayam
||4||न दुर्भिक्षं न च व्याधिर्नाकालमरणं ध्रुवम् ॥
तस्मिञ्छासति धर्मेण न च चौरकृतं भयम्
kālavarṣī sadā meghaḥ sasyāni pracurāṇi ca ||
rasavaṃti ca toyāni sarvartuphalitā drumāḥ
||5||कालवर्षी सदा मेघः सस्यानि प्रचुराणि च ॥
रसवंति च तोयानि सर्वर्तुफलिता द्रुमाः
2 daṃḍastatrābhavadvāstau gṛharodho'kṣadevane ||
eko doṣākaraścaṃdraḥ priyadoṣāśca kauśikāḥ
||6||२ दंडस्तत्राभवद्वास्तौ गृहरोधोऽक्षदेवने ॥
एको दोषाकरश्चंद्रः प्रियदोषाश्च कौशिकाः
snehakṣayaśca dīpeṣu vivāhe ca karagrahaḥ ||
vṛttabhaṃgastathā gadye dānotthitirgajānane
||7||स्नेहक्षयश्च दीपेषु विवाहे च करग्रहः ॥
वृत्तभंगस्तथा गद्ये दानोत्थितिर्गजानने
tasyaivaṃ guṇayuktasya sārvabhaumasya bhūpateḥ ||
eka eva mahānāsīddoṣaḥ putravivarjitaḥ
||8||तस्यैवं गुणयुक्तस्य सार्वभौमस्य भूपतेः ॥
एक एव महानासीद्दोषः पुत्रविवर्जितः
tataḥ putrakṛte gatvā cakāra sumahattapaḥ ||
camatkārapure kṣetre liṃgaṃ saṃsthāpya bhaktitaḥ
||9||ततः पुत्रकृते गत्वा चकार सुमहत्तपः ॥
चमत्कारपुरे क्षेत्रे लिंगं संस्थाप्य भक्तितः
paṃcāgnisādhako grīṣme varṣāsvākāśasaṃsthitaḥ ||
jalāśrayaśca hemaṃte sa dhyāyati maheśvaram
||10||पंचाग्निसाधको ग्रीष्मे वर्षास्वाकाशसंस्थितः ॥
जलाश्रयश्च हेमंते स ध्यायति महेश्वरम्
tato varṣasahasrāṃte tasya tuṣṭo maheśvaraḥ ||
pratyakṣo'bhūtsamaṃ gauryā gaṇasaṃghaiḥ samāvṛtaḥ
||11||ततो वर्षसहस्रांते तस्य तुष्टो महेश्वरः ॥
प्रत्यक्षोऽभूत्समं गौर्या गणसंघैः समावृतः
uvāca varado'smīti prārthayasva yathepsitam ||
ahaṃ te saṃpradāsyāmi yadyapi syātsudurlabham
||2||उवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम् ॥
अहं ते संप्रदास्यामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
tatastaṃ praṇipatyoccaiḥ stutvā sūktaiḥ śrutairapi ||
provāca vinayopetaḥ kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ
||13||ततस्तं प्रणिपत्योच्चैः स्तुत्वा सूक्तैः श्रुतैरपि ॥
प्रोवाच विनयोपेतः कृतांजलिपुटः स्थितः
tvatprasādātsuraśreṣṭha yatkiṃciddharaṇītale ||
tadasti me gṛhe sarvaṃ vāṃchitaṃ svena cetasā
||14||त्वत्प्रसादात्सुरश्रेष्ठ यत्किंचिद्धरणीतले ॥
तदस्ति मे गृहे सर्वं वांछितं स्वेन चेतसा
surūpāṇi kalatrāṇi rājyaṃ nihatakaṃṭakam ||
śarīraṃ roganirmuktaṃ saṃkhyāhīnaṃ tathā dhanam
||5||सुरूपाणि कलत्राणि राज्यं निहतकंटकम् ॥
शरीरं रोगनिर्मुक्तं संख्याहीनं तथा धनम्
ekaṃ me sumahadduḥkhaṃ yadapatyaṃ na vidyate ||
tasmāddehi sutaṃ deva prasanno yadi śaṃkara
||6||एकं मे सुमहद्दुःखं यदपत्यं न विद्यते ॥
तस्माद्देहि सुतं देव प्रसन्नो यदि शंकर
śrībhagavānuvāca
acireṇa nṛpaśreṣṭha putrastava bhaviṣyati ||
matprasādānna saṃdehastasmādgaccha drutaṃ gṛham
||7||अचिरेण नृपश्रेष्ठ पुत्रस्तव भविष्यति ॥
मत्प्रसादान्न संदेहस्तस्माद्गच्छ द्रुतं गृहम्
sūta uvāca
etasminnaṃtare gaurī kopasaṃraktalocanā ||
bhartsayitvā mahādevaṃ tataḥ provāca taṃ nṛpam
||8||एतस्मिन्नंतरे गौरी कोपसंरक्तलोचना ॥
भर्त्सयित्वा महादेवं ततः प्रोवाच तं नृपम्
yasmāttvayā mahāmūrkha na praṇāmaḥ kṛto mama ||
harādanaṃtaraṃ tasmācchāpaṃ dāsyāmyahaṃ tava
||19||यस्मात्त्वया महामूर्ख न प्रणामः कृतो मम ॥
हरादनंतरं तस्माच्छापं दास्याम्यहं तव
tava saṃlapsyate putro yathoktaḥ śūlapāṇinā ||
paraṃ tanmṛtyujaṃ duḥkhaṃ tvaṃ śiśutvepi lapsyase
||20||तव संलप्स्यते पुत्रो यथोक्तः शूलपाणिना ॥
परं तन्मृत्युजं दुःखं त्वं शिशुत्वेपि लप्स्यसे
evamuktvā bhagavatī sārdhaṃ devena śaṃbhunā ||
adarśanaṃ yayau paścāttathānyairapi pārśvagaiḥ
||21||एवमुक्त्वा भगवती सार्धं देवेन शंभुना ॥
अदर्शनं ययौ पश्चात्तथान्यैरपि पार्श्वगैः
so'pi rājā varaṃ labdhvā śāpaṃ ca tadanaṃtaram ||
na jagāma gṛhaṃ bhūyaścakāra sumahattapaḥ
||22||सोऽपि राजा वरं लब्ध्वा शापं च तदनंतरम् ॥
न जगाम गृहं भूयश्चकार सुमहत्तपः
ekāsanaṃ samārūḍhau kṛtvā gaurī maheśvarau ||
tataścārādhayāmāsa samaṃ puṣpānulepanaiḥ
||23||एकासनं समारूढौ कृत्वा गौरी महेश्वरौ ॥
ततश्चाराधयामास समं पुष्पानुलेपनैः
viśeṣeṇa dadau dānaṃ brāhmaṇebhyo mahīpatiḥ ||
bhūmiśāyī praśāṃtātmā ṣaṣṭhakālakṛtāśanaḥ
||24||विशेषेण ददौ दानं ब्राह्मणेभ्यो महीपतिः ॥
भूमिशायी प्रशांतात्मा षष्ठकालकृताशनः
tataḥ saṃvatsarasyāṃte bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ ||
pārvatyā sahito bhūyastasya saṃdarśanaṃ gataḥ
||25||ततः संवत्सरस्यांते भगवान्वृषभध्वजः ॥
पार्वत्या सहितो भूयस्तस्य संदर्शनं गतः
tataḥ sa nṛpatistābhyāṃ yugapadvidhipūrvakam ||
kṛtvā natiṃ tato vākyaṃ vinayādidamabravīt
||26||ततः स नृपतिस्ताभ्यां युगपद्विधिपूर्वकम् ॥
कृत्वा नतिं ततो वाक्यं विनयादिदमब्रवीत्
purā devi mayānaṃdapūre vyākula cetasā ||
na natā tvaṃ na me kopaṃ tasmāttvaṃ kartumarhasi
||27||पुरा देवि मयानंदपूरे व्याकुल चेतसा ॥
न नता त्वं न मे कोपं तस्मात्त्वं कर्तुमर्हसि
dehārdhadhāriṇī devi sadā tvaṃ śūladhāriṇaḥ ||
tadaikasminnate kasmānna natā tvaṃ vadasva me
||28||देहार्धधारिणी देवि सदा त्वं शूलधारिणः ॥
तदैकस्मिन्नते कस्मान्न नता त्वं वदस्व मे
yastaṃ namati deveśaṃ tena tvaṃ sarvadā natā ||
natāyāṃ tvayi deveśo nataḥ syāditi me matiḥ 529 ||
tathāpi ca pṛthaktvena mayā tvaṃ tu natā saha ||
ekāsanaṃ samārūḍhā tatsamaṃ devi pūjitā
||30||यस्तं नमति देवेशं तेन त्वं सर्वदा नता ॥
नतायां त्वयि देवेशो नतः स्यादिति मे मतिः ५२९ ॥
तथापि च पृथक्त्वेन मया त्वं तु नता सह ॥
एकासनं समारूढा तत्समं देवि पूजिता
tasmātkuru prasādaṃ me yaḥ puroktaḥ purāriṇā ||
sostu vai saphalaḥ sadyo varaḥ putrakṛte mama
||31||तस्मात्कुरु प्रसादं मे यः पुरोक्तः पुरारिणा ॥
सोस्तु वै सफलः सद्यो वरः पुत्रकृते मम
yayā vaṃśadharaḥ putro dīrghāyurdṛḍhavikramaḥ ||
tvatprasādādbhaveddevi tathā tvaṃ kartumarhasi
||32||यया वंशधरः पुत्रो दीर्घायुर्दृढविक्रमः ॥
त्वत्प्रसादाद्भवेद्देवि तथा त्वं कर्तुमर्हसि
śrīdevyuvāca
nānyathā me vaco rājañjāyate'tra kathaṃcana ||
tasmādbālo'pi te putraḥ paṃcatvaṃ samupaiṣyati
||33||नान्यथा मे वचो राजञ्जायतेऽत्र कथंचन ॥
तस्माद्बालोऽपि ते पुत्रः पंचत्वं समुपैष्यति
darśayitvā tu te duḥkhamalpamṛtyusamudbhavam ||
bhūyaḥ saṃprāpsyati prāṇānacirānme prasādataḥ
||34||दर्शयित्वा तु ते दुःखमल्पमृत्युसमुद्भवम् ॥
भूयः संप्राप्स्यति प्राणानचिरान्मे प्रसादतः
bhaviṣyati ca dīrghāyustato vaṃśadharo jayī ||
sārvabhaumapradhānaśca dānī yajvā ca dharmavit
||35||भविष्यति च दीर्घायुस्ततो वंशधरो जयी ॥
सार्वभौमप्रधानश्च दानी यज्वा च धर्मवित्
tasmādrājangṛhaṃ gatvā kuru rājyamabhīpsitam ||
saṃprāpsyasi sutaṃ śreṣṭhaṃ yādṛśaṃ kīrtitaṃ mayā
||36||तस्माद्राजन्गृहं गत्वा कुरु राज्यमभीप्सितम् ॥
संप्राप्स्यसि सुतं श्रेष्ठं यादृशं कीर्तितं मया
anyo'pi mānavo yo māṃ rūpeṇā nenasaṃsthitām ||
pūjayiṣyati cātraiva samaṃ devena śaṃbhunā
||37||अन्योऽपि मानवो यो मां रूपेणा नेनसंस्थिताम् ॥
पूजयिष्यति चात्रैव समं देवेन शंभुना
tasyāhaṃ saṃpradāsyāmi putrānhṛdayavāṃchitān ||
tathānyadapi yatkiṃcidacirānnātra saṃśayaḥ
||38||तस्याहं संप्रदास्यामि पुत्रान्हृदयवांछितान् ॥
तथान्यदपि यत्किंचिदचिरान्नात्र संशयः
śrīmahādeva uvāca
bhūya eva nṛpaśreṣṭha mattaḥ prārthaya vāṃchitam ||
na vṛthā darśanaṃ me syātsatyametadbravīmi te
||39||भूय एव नृपश्रेष्ठ मत्तः प्रार्थय वांछितम् ॥
न वृथा दर्शनं मे स्यात्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
hariścaṃdra uvāca
kṛtakṛtyosmi deveśa sarvamasti gṛhe mama ||
putraṃ tyaktvā tvayā so'pi datto vaṃśadharo jayī
||40||कृतकृत्योस्मि देवेश सर्वमस्ति गृहे मम ॥
पुत्रं त्यक्त्वा त्वया सोऽपि दत्तो वंशधरो जयी
tathāpi na tavādeśo vyarthaḥ kāryaḥ kathaṃcana ||
etasmātkāraṇāddeva yācayiṣyāmi vāṃchitam
||41||तथापि न तवादेशो व्यर्थः कार्यः कथंचन ॥
एतस्मात्कारणाद्देव याचयिष्यामि वांछितम्
rājasūyakṛte'smākaṃ sadā buddhiḥ pravartate ||
niṣedhayaṃti māṃ sarve mantriṇaḥ suhṛdastadā
||42||राजसूयकृतेऽस्माकं सदा बुद्धिः प्रवर्तते ॥
निषेधयंति मां सर्वे मन्त्रिणः सुहृदस्तदा
sarvaistairjāyate yajñaḥ pārthivaiḥ karadīkṛtaiḥ ||
yuddhaṃ vinā karaṃ te'pi na yacchanti yato vibho
||43||सर्वैस्तैर्जायते यज्ञः पार्थिवैः करदीकृतैः ॥
युद्धं विना करं तेऽपि न यच्छन्ति यतो विभो
tato yuddhārthinaṃ māṃ te vārayaṃti hitaiṣiṇaḥ ||
kṛtotsāhaṃ makhaprāptau nītimārgasamāśritāḥ
||44||ततो युद्धार्थिनं मां ते वारयंति हितैषिणः ॥
कृतोत्साहं मखप्राप्तौ नीतिमार्गसमाश्रिताः
tasmāttava prasādena rājasūyo bhavenmakhaḥ ||
avighnaḥ siddhimāyātu mama nānyadvṛṇomyaham
||45||तस्मात्तव प्रसादेन राजसूयो भवेन्मखः ॥
अविघ्नः सिद्धिमायातु मम नान्यद्वृणोम्यहम्
sūta uvāca
sa tatheti pratijñāya jagāmādarśana haraḥ ||
so'pi labdhavaro bhūpaḥ svameva bhavanaṃ gataḥ
||46||स तथेति प्रतिज्ञाय जगामादर्शन हरः ॥
सोऽपि लब्धवरो भूपः स्वमेव भवनं गतः
evaṃ tena narendreṇa pūrvaṃ tatra vinirmitau ||
umāmaheśvarau paścānnirmitāvitarairapi
||47||एवं तेन नरेन्द्रेण पूर्वं तत्र विनिर्मितौ ॥
उमामहेश्वरौ पश्चान्निर्मितावितरैरपि
yastābhyāṃ kurute pūjāṃ saṃprāpte paṃcamī dine ||
phalaiḥ sarveṣu gātreṣu yāvatsaṃvatsaraṃ dvijāḥ ||
sutaṃ prāpnoti so'bhīṣṭaṃ svavaṃśoddharaṇakṣamam
||48||यस्ताभ्यां कुरुते पूजां संप्राप्ते पंचमी दिने ॥
फलैः सर्वेषु गात्रेषु यावत्संवत्सरं द्विजाः ॥
सुतं प्राप्नोति सोऽभीष्टं स्ववंशोद्धरणक्षमम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmya umāmaheśvarotpattimāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭācatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ || 48 ||