tatastu paṃcame cāhni saṃjāte te dvijottamāḥ
sūta uvāca
tatastu paṃcame cāhni saṃjāte te dvijottamāḥ ||
śvetadhautāṃbarāḥ sarve susnātāḥ śucayaḥ sthitāḥ
||1||ततस्तु पंचमे चाह्नि संजाते ते द्विजोत्तमाः ॥
श्वेतधौतांबराः सर्वे सुस्नाताः शुचयः स्थिताः
cakruḥ sarvāṇi karmāṇi pulastyena prabodhitāḥ ||
sadomadhye gatāścaiva ṛtvigvaraṇapūrvakāḥ
||2||चक्रुः सर्वाणि कर्माणि पुलस्त्येन प्रबोधिताः ॥
सदोमध्ये गताश्चैव ऋत्विग्वरणपूर्वकाः
adhvaryuṇā samādiṣṭānpraiṣānprocuryathā kramam ||
homārthaṃ dīptavahnau ca ṛtvigbhiḥ susamāhitaiḥ
||3||अध्वर्युणा समादिष्टान्प्रैषान्प्रोचुर्यथा क्रमम् ॥
होमार्थं दीप्तवह्नौ च ऋत्विग्भिः सुसमाहितैः
etasminneva kāle tu hyudgātrā karma yojitam ||
śaṃkubhiḥ kriyate yacca sāma gītiprasūcitam
||4||एतस्मिन्नेव काले तु ह्युद्गात्रा कर्म योजितम् ॥
शंकुभिः क्रियते यच्च साम गीतिप्रसूचितम्
saptāvartaṃ dvijaśreṣṭhāḥ sadomadhyagatena ca ||
yatrā''gacchaṃti te sarve devā yajñāṃśalālasāḥ
||5||सप्तावर्तं द्विजश्रेष्ठाः सदोमध्यगतेन च ॥
यत्राऽऽगच्छंति ते सर्वे देवा यज्ञांशलालसाः
somapānakṛte caiva viśeṣeṇa mudānvitāḥ ||
prārabdhe somabhakṣye'tha gīte codgātṛnirmite
||6||सोमपानकृते चैव विशेषेण मुदान्विताः ॥
प्रारब्धे सोमभक्ष्येऽथ गीते चोद्गातृनिर्मिते
āgatā kanyakā caikā sāmagītisamutsukā ||
śaṃkukarṇanajaṃ citraṃ vāṃchamānā vicakṣaṇā
||7||आगता कन्यका चैका सामगीतिसमुत्सुका ॥
शंकुकर्णनजं चित्रं वांछमाना विचक्षणा
chandogasya sutā śreṣṭhā devaśarmābhidhasya ca ||
audumbarīti nāmnā sā sāmaśravaṇalālasā
||8||छन्दोगस्य सुता श्रेष्ठा देवशर्माभिधस्य च ॥
औदुम्बरीति नाम्ना सा सामश्रवणलालसा
udgātāraṃ ca sadasi vacanaṃ vyājahāra sā ||
yathāyathā pravartaṃte śaṃkavaḥ sāmasūcitāḥ
||9||उद्गातारं च सदसि वचनं व्याजहार सा ॥
यथायथा प्रवर्तंते शंकवः सामसूचिताः
dakṣiṇāgnau drutaṃ gatvā kuru homaṃ yathoditam ||
yena tvaṃ mucyase pāpānna cedvyartho bhaviṣyati
||10||दक्षिणाग्नौ द्रुतं गत्वा कुरु होमं यथोदितम् ॥
येन त्वं मुच्यसे पापान्न चेद्व्यर्थो भविष्यति
tasyāstadvacanaṃ śrutvā sābhiprāyaṃ dvijottamāḥ ||
tataḥ sa cintayāmāsa yāvattadvyāhṛtaṃ vacaḥ
||11||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा साभिप्रायं द्विजोत्तमाः ॥
ततः स चिन्तयामास यावत्तद्व्याहृतं वचः
tataḥ papraccha tāṃ kanyāmudgātā vismayānvitaḥ ||
kutastvamasi cā''yātā sutā kasya vadasva me
||12||ततः पप्रच्छ तां कन्यामुद्गाता विस्मयान्वितः ॥
कुतस्त्वमसि चाऽऽयाता सुता कस्य वदस्व मे
audumbaryuvāca
parvatasya sutā cāsmi vikhyātā devaśarmaṇaḥ ||
jātismarā mahābhāga prāptā gandharvalokataḥ
||13||पर्वतस्य सुता चास्मि विख्याता देवशर्मणः ॥
जातिस्मरा महाभाग प्राप्ता गन्धर्वलोकतः
udgātovāca
gandharvasya sutā kasya kena śaptāsi putrike ||
kadā te bhavitā mokṣo mānuṣatvasya kīrttaya
||14||गन्धर्वस्य सुता कस्य केन शप्तासि पुत्रिके ॥
कदा ते भविता मोक्षो मानुषत्वस्य कीर्त्तय
audumbaryuvāca
nāradaḥ parvataścaiva gandharvau viditau janaiḥ ||
parvatasya sutā cāsmi śaptāhaṃ nāradena hi
||15||नारदः पर्वतश्चैव गन्धर्वौ विदितौ जनैः ॥
पर्वतस्य सुता चास्मि शप्ताहं नारदेन हि
vipaṃcīṃ vādayansvairaṃ dṛṣṭaḥ sa munisattamaḥ ||
ajānaṃtyā ca tānānāṃ viśeṣaṃ mūrcchanodbhavam ||
mayā sa hasito'tīva tānabhaṃgatayā gataḥ
||16||विपंचीं वादयन्स्वैरं दृष्टः स मुनिसत्तमः ॥
अजानंत्या च तानानां विशेषं मूर्च्छनोद्भवम् ॥
मया स हसितोऽतीव तानभंगतया गतः
tataḥ sa kupito mahyaṃ dadau śāpaṃ dvijottamaḥ ||
mithyāpahasito yasmādahaṃ śāpamato'rhasi
||17||ततः स कुपितो मह्यं ददौ शापं द्विजोत्तमः ॥
मिथ्यापहसितो यस्मादहं शापमतोऽर्हसि
mānuṣāṇāmayaṃ dharmastasmāttvaṃ mānuṣī bhava ||
mayā prasāditaḥ so'tha pitrā sārdhaṃ munīśvaraḥ
||18||मानुषाणामयं धर्मस्तस्मात्त्वं मानुषी भव ॥
मया प्रसादितः सोऽथ पित्रा सार्धं मुनीश्वरः
śāpāṃtaṃ kuru me nātha bāliśāyā viśeṣataḥ ||
mānuṣatvaṃ ca me bhūyātsusthāne sukule vibho
||19||शापांतं कुरु मे नाथ बालिशाया विशेषतः ॥
मानुषत्वं च मे भूयात्सुस्थाने सुकुले विभो
susthāne cāṃtakālaśca brāhmaṇasya niveśane ||
tato'haṃ tena saṃproktā camatkārapureṃ śubhe
||20||सुस्थाने चांतकालश्च ब्राह्मणस्य निवेशने ॥
ततोऽहं तेन संप्रोक्ता चमत्कारपुरें शुभे
devaśarmā tu vipreṃdraḥ kulīnaḥ sarvaśāstravit ||
tasya tu brāhmaṇī nāmnā satyabhāmeti viśrutā
||21||देवशर्मा तु विप्रेंद्रः कुलीनः सर्वशास्त्रवित् ॥
तस्य तु ब्राह्मणी नाम्ना सत्यभामेति विश्रुता
tasyā garbhaṃ samāsādya mānuṣatvaṃ samācara ||
yadā paitāmaho yajñastasminkṣetre bhaviṣyati
||22||तस्या गर्भं समासाद्य मानुषत्वं समाचर ॥
यदा पैतामहो यज्ञस्तस्मिन्क्षेत्रे भविष्यति
udgātuḥ samaye tasya śaṃkoścaiva viparyaye ||
tadā tu sa tvayā vācyo hyasthāne śaṃkurāhitaḥ ||
sarvadevasabhā madhye tadā mokṣo bhaviṣyati
||23||उद्गातुः समये तस्य शंकोश्चैव विपर्यये ॥
तदा तु स त्वया वाच्यो ह्यस्थाने शंकुराहितः ॥
सर्वदेवसभा मध्ये तदा मोक्षो भविष्यति
imāṃ me daivikīṃ kāṃtāṃ tanuṃ paśya dvijottama ||
vimānaṃ paśya cāyātaṃ pitrā saṃpreṣitaṃ mama
||24||इमां मे दैविकीं कांतां तनुं पश्य द्विजोत्तम ॥
विमानं पश्य चायातं पित्रा संप्रेषितं मम
udgātovāca
tuṣṭo'haṃ te viśālākṣi yajñasyā'vighnakārake ||
na vṛthā darśanaṃ me syādviśeṣāddevasaṃbhave ||
varaṃ varaya mattastvaṃ tasmādaudumbarīpsitam
||25||तुष्टोऽहं ते विशालाक्षि यज्ञस्याऽविघ्नकारके ॥
न वृथा दर्शनं मे स्याद्विशेषाद्देवसंभवे ॥
वरं वरय मत्तस्त्वं तस्मादौदुम्बरीप्सितम्
audumbaryuvāca
yadi me yacchasi varaṃ santuṣṭo brāhmaṇottama ||
sarveṣāmeva devānāṃ purataśca dadasva tam
||26||यदि मे यच्छसि वरं सन्तुष्टो ब्राह्मणोत्तम ॥
सर्वेषामेव देवानां पुरतश्च ददस्व तम्
adyaprabhṛti yaḥ kaścidyajñaṃ bhūmau samācaret ||
tasminsadasi madhyasthā mūrtiḥ kāryā yathā mama
||27||अद्यप्रभृति यः कश्चिद्यज्ञं भूमौ समाचरेत् ॥
तस्मिन्सदसि मध्यस्था मूर्तिः कार्या यथा मम
tato matpurataścaiva kāryaṃ śaṃkupracāraṇam ||
svargasthāyā bhavettuṣṭirmama tena kṛtena ca
||28||ततो मत्पुरतश्चैव कार्यं शंकुप्रचारणम् ॥
स्वर्गस्थाया भवेत्तुष्टिर्मम तेन कृतेन च
sūta uvāca
tasyāstadvacanaṃ śrutvā udgātā tāmathābravīt ||
adyaprabhṛti yaḥ kaścidyajñamatra kariṣyati
||29||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा उद्गाता तामथाब्रवीत् ॥
अद्यप्रभृति यः कश्चिद्यज्ञमत्र करिष्यति
sadomadhye tu tāṃ sthāpya pūjayitvā vilepanaiḥ ||
vastrairābharaṇaiścaiva gandhapuṣpānulepanaiḥ
||30||सदोमध्ये तु तां स्थाप्य पूजयित्वा विलेपनैः ॥
वस्त्रैराभरणैश्चैव गन्धपुष्पानुलेपनैः
tataḥ śaṃkupracāraṃ tu kariṣyati tadagrataḥ ||
etadvākyaṃ mayā proktaṃ sarvadevasamā game
||31||ततः शंकुप्रचारं तु करिष्यति तदग्रतः ॥
एतद्वाक्यं मया प्रोक्तं सर्वदेवसमा गमे
nānyathā bhāvi bhadraṃ te tvaṃ saṃtoṣaṃ paraṃ vraja ||
tvayā virahitaṃ bhadre sadaḥkarma kariṣyati
||32||नान्यथा भावि भद्रं ते त्वं संतोषं परं व्रज ॥
त्वया विरहितं भद्रे सदःकर्म करिष्यति
vṛthā bhāvi ca tatsarvaṃ yathā bhasmahutaṃ tathā ||
yā nārī sadaso madhye phalaistvāṃ pūjayiṣyati
||33||वृथा भावि च तत्सर्वं यथा भस्महुतं तथा ॥
या नारी सदसो मध्ये फलैस्त्वां पूजयिष्यति
phalephale koṭiguṇaṃ tasyāḥ śreyo bhaviṣyati ||
saphalāśca diśaḥ sarvā bhaviṣyaṃti na saṃśayaḥ
||34||फलेफले कोटिगुणं तस्याः श्रेयो भविष्यति ॥
सफलाश्च दिशः सर्वा भविष्यंति न संशयः
vastramābharaṇaṃ yā ca puṣpadhūpādikaṃ tathā ||
tubhyaṃ dāsyati tatsarvaṃ tasyāḥ koṭiguṇaṃ phalam
||35||वस्त्रमाभरणं या च पुष्पधूपादिकं तथा ॥
तुभ्यं दास्यति तत्सर्वं तस्याः कोटिगुणं फलम्
paraṃ tāvatpratīkṣasva mā vimānaṃ samāruha ||
devi kenāpi kāryeṇa tava pūjāṃ samācare
||36||परं तावत्प्रतीक्षस्व मा विमानं समारुह ॥
देवि केनापि कार्येण तव पूजां समाचरे
devā ūcuḥ
yuktaṃ tvayā dvijaśreṣṭha vacanaṃ samudāhṛtam ||
asmākamapi vākyena satyametadbhaviṣyati
||37||युक्तं त्वया द्विजश्रेष्ठ वचनं समुदाहृतम् ॥
अस्माकमपि वाक्येन सत्यमेतद्भविष्यति
sūta uvāca
udgātrā saitamuktā ca tiṣṭhatiṣṭhetyathoditā ||
devī varavimānena gṛhītā sāṃ'bare sthitā
||38||उद्गात्रा सैतमुक्ता च तिष्ठतिष्ठेत्यथोदिता ॥
देवी वरविमानेन गृहीता सांऽबरे स्थिता
etasminneva kāle tu devaśarmasutā'bhavat ||
devī nagaramadhyasthāṃ sarvā nāryo dvijottamāḥ
||39||एतस्मिन्नेव काले तु देवशर्मसुताऽभवत् ॥
देवी नगरमध्यस्थां सर्वा नार्यो द्विजोत्तमाः
kutūhalātsamāyātāstasyā darśanalālasāḥ ||
kācitphalāni cādāya kācidvastrāṇi bhaktitaḥ ||
yathārhaṃ pūjitā tābhiḥ sarvābhiśca dvijottamāḥ
||40||कुतूहलात्समायातास्तस्या दर्शनलालसाः ॥
काचित्फलानि चादाय काचिद्वस्त्राणि भक्तितः ॥
यथार्हं पूजिता ताभिः सर्वाभिश्च द्विजोत्तमाः
śrutvā svaduhituḥ so'pi devaśarmā samāyayau ||
sapatnīkaḥ prahṛṣṭātmā vismayotphullalocanaḥ
||41||श्रुत्वा स्वदुहितुः सोऽपि देवशर्मा समाययौ ॥
सपत्नीकः प्रहृष्टात्मा विस्मयोत्फुल्ललोचनः
so'pi yāvatpraṇāmaṃ ca tasyāścakre dvijottamāḥ ||
sapatnīkastadā proktvā niṣiddhastu tathā tayā
||42||सोऽपि यावत्प्रणामं च तस्याश्चक्रे द्विजोत्तमाः ॥
सपत्नीकस्तदा प्रोक्त्वा निषिद्धस्तु तथा तया
tātatāta namaskāraṃ mā me kuru sahāṃbayā ||
prāptā svargagatirnāma mama nāśaṃ prayāsyati
||43||ताततात नमस्कारं मा मे कुरु सहांबया ॥
प्राप्ता स्वर्गगतिर्नाम मम नाशं प्रयास्यति
tiṣṭhātraiva sapatnīko yāvadadya dinaṃ vibho ||
tvāmādāya sapatnīkaṃ yāsyāmi tridivālayam ||
anenaiva śarīreṇa yācayitvā surottamān
||44||तिष्ठात्रैव सपत्नीको यावदद्य दिनं विभो ॥
त्वामादाय सपत्नीकं यास्यामि त्रिदिवालयम् ॥
अनेनैव शरीरेण याचयित्वा सुरोत्तमान्
tatastau harṣitau tatra pitarau hi vyavasthitau ||
prekṣamāṇau sutāyāstāṃ pūjāṃ janavinirmitām ||
manyamānau tadātmānamadhikaṃ sarva dehinām
||45||ततस्तौ हर्षितौ तत्र पितरौ हि व्यवस्थितौ ॥
प्रेक्षमाणौ सुतायास्तां पूजां जनविनिर्मिताम् ॥
मन्यमानौ तदात्मानमधिकं सर्व देहिनाम्
tasya ye svajanāḥ kecitsarve te'pi dvijottamāḥ ||
śaṃsamānā sutāṃ tāṃ tu tatsamīpaṃ vyavasthitāḥ
||46||तस्य ये स्वजनाः केचित्सर्वे तेऽपि द्विजोत्तमाः ॥
शंसमाना सुतां तां तु तत्समीपं व्यवस्थिताः
etasminnaṃtare prāpto bhṛguryatra pitāmahaḥ ||
niṣkramya sadasastasmātkṛtāñjaliruvāca tam
||47||एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो भृगुर्यत्र पितामहः ॥
निष्क्रम्य सदसस्तस्मात्कृताञ्जलिरुवाच तम्
udgātrā deva cātmīyo mārgaḥ śrutivivarjitaḥ ||
vihitaḥ kanyakāṃ dhṛtvā sadomadhye sureśvara
||48||उद्गात्रा देव चात्मीयो मार्गः श्रुतिविवर्जितः ॥
विहितः कन्यकां धृत्वा सदोमध्ये सुरेश्वर
devatvaṃ jalpitaṃ tasyā nāgaryāḥ surasaṃnidhau ||
somapānaṃ tathā kurmo vayaṃ tatra tayā saha
||49||देवत्वं जल्पितं तस्या नागर्याः सुरसंनिधौ ॥
सोमपानं तथा कुर्मो वयं तत्र तया सह
tato vidhistamānīya papraccha dvijasattamāḥ ||
kā'sau kanyā kimarthaṃ ca sadomadhye dhṛtā tvayā
||5||ततो विधिस्तमानीय पप्रच्छ द्विजसत्तमाः ॥
काऽसौ कन्या किमर्थं च सदोमध्ये धृता त्वया
so'bravīcchāpabhraṣṭeyaṃ gandharvī brāhmaṇālaye ||
avatīrṇā vidheryajñe muktirasyāḥ prakīrtitā
||51||सोऽब्रवीच्छापभ्रष्टेयं गन्धर्वी ब्राह्मणालये ॥
अवतीर्णा विधेर्यज्ञे मुक्तिरस्याः प्रकीर्तिता
nāradena purā deva kopena ca tathā mudā ||
tasyā deva varo datto mayā tuṣṭena sāṃpratam
||52||नारदेन पुरा देव कोपेन च तथा मुदा ॥
तस्या देव वरो दत्तो मया तुष्टेन सांप्रतम्
śaṃkupracāraṃ no bāhyaṃ tava saṃpatsyate kvacit ||
devaiḥ sarvaiḥ samānītā pratiṣṭhāṃ prapitāmaha
||53||शंकुप्रचारं नो बाह्यं तव संपत्स्यते क्वचित् ॥
देवैः सर्वैः समानीता प्रतिष्ठां प्रपितामह
etasminnaṃtare prāptāḥ kailāsācca dvijottamāḥ ||
śrutvā cauduṃbarījātaṃ māhātmyaṃ dharaṇītale
||54||एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः कैलासाच्च द्विजोत्तमाः ॥
श्रुत्वा चौदुंबरीजातं माहात्म्यं धरणीतले
yajñe paitāmahe caiva hāṭakeśvarasaṃbhave ||
kṣetre puṇyatame tatra pūjārthaṃ dvijasattamāḥ
||55||यज्ञे पैतामहे चैव हाटकेश्वरसंभवे ॥
क्षेत्रे पुण्यतमे तत्र पूजार्थं द्विजसत्तमाः
hṛṣṭā mātṛgaṇā ye ca aṣṭaṣaṣṭipramāṇataḥ ||
pūjyaṃte ye ca gandharvaiḥ siddhaiḥ sādhyairmarudgaṇaiḥ
||56||हृष्टा मातृगणा ये च अष्टषष्टिप्रमाणतः ॥
पूज्यंते ये च गन्धर्वैः सिद्धैः साध्यैर्मरुद्गणैः
pṛthakpṛthagvidhai rūpairlokavismayakārakaiḥ ||
nṛtyaṃtyaśca hasaṃtyaśca gāyaṃtyaśca tathāparāḥ
||57||पृथक्पृथग्विधै रूपैर्लोकविस्मयकारकैः ॥
नृत्यंत्यश्च हसंत्यश्च गायंत्यश्च तथापराः
tāsāṃ kolāhalaṃ śrutvā brahmaviṣṇupuraḥsarāḥ ||
vismayaṃ paramaṃ prāptāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ
||58||तासां कोलाहलं श्रुत्वा ब्रह्मविष्णुपुरःसराः ॥
विस्मयं परमं प्राप्ताः सर्वे देवाः सवासवाः
kimetaditi jalpaṃtaḥ protthitā yajñamaṃḍapāt ||
etasminnaṃtare prāptāḥ sarvāstā yatra padmajaḥ
||59||किमेतदिति जल्पंतः प्रोत्थिता यज्ञमंडपात् ॥
एतस्मिन्नंतरे प्राप्ताः सर्वास्ता यत्र पद्मजः
praṇamya śirasā hṛṣṭāstataḥ procustu sādaram ||
vayamevaṃ samāyātāḥ śrutvā te yajñamuttamam
||60||प्रणम्य शिरसा हृष्टास्ततः प्रोचुस्तु सादरम् ॥
वयमेवं समायाताः श्रुत्वा ते यज्ञमुत्तमम्
āmaṃtritāśca deveśa vāyunā jagadāyunā ||
yajñabhāgā na cāsmākaṃ vidyaṃte yajñakarmaṇi
||61||आमंत्रिताश्च देवेश वायुना जगदायुना ॥
यज्ञभागा न चास्माकं विद्यंते यज्ञकर्मणि
etānyeva dinānīha nāyātāstena padmaja ||
auduṃbarīṃ vayaṃ śrutvā hyapūrvāṃ tena saṃgatāḥ
||62||एतान्येव दिनानीह नायातास्तेन पद्मज ॥
औदुंबरीं वयं श्रुत्वा ह्यपूर्वां तेन संगताः
sā dṛṣṭvā pūjitā'smābhiḥ praṇipātapuraḥsaram ||
parvatasya sutā yasmādgandharvasya mahātmanaḥ
||63||सा दृष्ट्वा पूजिताऽस्माभिः प्रणिपातपुरःसरम् ॥
पर्वतस्य सुता यस्माद्गन्धर्वस्य महात्मनः
sarvakāmapradā strīṇāṃ sarvadevaiḥ pratiṣṭhitā ||
sthānaṃ darśaya cāsmākaṃ tvaṃ deva prapitāmaha
||64||सर्वकामप्रदा स्त्रीणां सर्वदेवैः प्रतिष्ठिता ॥
स्थानं दर्शय चास्माकं त्वं देव प्रपितामह
aṣṭaṣaṣṭipramāṇaśca gaṇo'smākaṃ vyavasthitaḥ ||
tacchrutvā padmajo jñātvā saṃkīrṇaṃ yatamaṃḍapam ||
vyāptaṃ devagaṇaiḥ sarvaistrayastriṃśatpramāṇakaiḥ
||65||अष्टषष्टिप्रमाणश्च गणोऽस्माकं व्यवस्थितः ॥
तच्छ्रुत्वा पद्मजो ज्ञात्वा संकीर्णं यतमंडपम् ॥
व्याप्तं देवगणैः सर्वैस्त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणकैः
tato madhyagamāhūya sa tadā nagarodbhavam ||
śrutādhyayanasaṃpannaṃ vṛhaspatimivāparam ||
abravīcchlakṣṇayā vācā tyaktā maunaṃ pitāmahaḥ
||66||ततो मध्यगमाहूय स तदा नगरोद्भवम् ॥
श्रुताध्ययनसंपन्नं वृहस्पतिमिवापरम् ॥
अब्रवीच्छ्लक्ष्णया वाचा त्यक्ता मौनं पितामहः
tvaṃ gatvā mama vākyena viprānnāgarasaṃbhavān ||
prabrūhi gotramukhyāṃśca hyaṣṭaṣaṣṭipramāṇataḥ
||67||त्वं गत्वा मम वाक्येन विप्रान्नागरसंभवान् ॥
प्रब्रूहि गोत्रमुख्यांश्च ह्यष्टषष्टिप्रमाणतः
ete mātṛgaṇāḥ prāptā aṣṭaṣaṣṭipramāṇakāḥ ||
ekaika gotramukhyāśca ekaikasya pramāṇataḥ
||68||एते मातृगणाः प्राप्ता अष्टषष्टिप्रमाणकाः ॥
एकैक गोत्रमुख्याश्च एकैकस्य प्रमाणतः
svesve bhūmivibhāge ca sthānaṃ yacchatu sāṃpratam ||
etatsāhāyyakaṃ kāryaṃ bhavadbhirmama nāgarāḥ ||
prasādaṃ pracuraṃ kṛtvā yena tuṣṭiṃ prayāṃti ca
||69||स्वेस्वे भूमिविभागे च स्थानं यच्छतु सांप्रतम् ॥
एतत्साहाय्यकं कार्यं भवद्भिर्मम नागराः ॥
प्रसादं प्रचुरं कृत्वा येन तुष्टिं प्रयांति च
tataḥ sa satvaraṃ gatvā tānsamāhūya nāgarān ||
provāca vinayopetaḥ praṇipatya tataḥ param
||70||ततः स सत्वरं गत्वा तान्समाहूय नागरान् ॥
प्रोवाच विनयोपेतः प्रणिपत्य ततः परम्
tacchrutvā nāgarāḥ sarve saṃtoṣaṃ paramaṃ gatāḥ ||
ekaikasya gaṇasyaiva daduḥ sthānaṃ nijaṃ tadā
||71||तच्छ्रुत्वा नागराः सर्वे संतोषं परमं गताः ॥
एकैकस्य गणस्यैव ददुः स्थानं निजं तदा
tatastāḥ mātaraḥ sarvāḥ praṇipatya pitāmaham ||
tadanantaramevātha gāyatrīṃ bhaktipūrvakam
||72||ततस्ताः मातरः सर्वाः प्रणिपत्य पितामहम् ॥
तदनन्तरमेवाथ गायत्रीं भक्तिपूर्वकम्
viprasaṃsūcite sthāne sarvāścaiva vyavasthitāḥ ||
pūjitāstarpitāścaiva balibhirvividhairapi
||73||विप्रसंसूचिते स्थाने सर्वाश्चैव व्यवस्थिताः ॥
पूजितास्तर्पिताश्चैव बलिभिर्विविधैरपि
tato gāyanti tā hṛṣṭā nṛtyaṃti ca hasaṃti ca ||
tarpitā brāhmaṇendraiśca procuśca tadanantaram
||74||ततो गायन्ति ता हृष्टा नृत्यंति च हसंति च ॥
तर्पिता ब्राह्मणेन्द्रैश्च प्रोचुश्च तदनन्तरम्
na yāsyāmo paraṃ sthānaṃ sthāsyāmotraiva sarvadā ||
īdṛśā yatra viprendrāḥ sarve bhaktisamanvitāḥ
||75||न यास्यामो परं स्थानं स्थास्यामोत्रैव सर्वदा ॥
ईदृशा यत्र विप्रेन्द्राः सर्वे भक्तिसमन्विताः
īdṛśaṃ ca mahākṣetraṃ hāṭakeśvarasaṃbhavam ||
etasminneva kāle tu sāvitrī tatra saṃsthitā
||76||ईदृशं च महाक्षेत्रं हाटकेश्वरसंभवम् ॥
एतस्मिन्नेव काले तु सावित्री तत्र संस्थिता
praṇipatya dvijaiḥ sarvairgacchamānā nivāritā ||
mā devayajanaṃ gaccha sāvitri pativallabhe
||77||प्रणिपत्य द्विजैः सर्वैर्गच्छमाना निवारिता ॥
मा देवयजनं गच्छ सावित्रि पतिवल्लभे
brahmaṇā pariṇītāsti gāyatrīti varāṃganā
||78||ब्रह्मणा परिणीतास्ति गायत्रीति वरांगना
tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ sāvitrī bhrāṃtalocanā ||
duḥkhaśokasamopetā bāṣpavyākulalocanā
||79||तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां सावित्री भ्रांतलोचना ॥
दुःखशोकसमोपेता बाष्पव्याकुललोचना
dṛṣṭvā tā nṛtyamānāśca gāyamānāstathaiva ca ||
utkūrdatīrdharāpṛṣṭhe saṃtoṣaṃ paramaṃ gatāḥ
||80||दृष्ट्वा ता नृत्यमानाश्च गायमानास्तथैव च ॥
उत्कूर्दतीर्धरापृष्ठे संतोषं परमं गताः
śaśāpātha ca sāvitrī bāṣpagadgadayā girā|
sapatnyā mama yatpūjāṃ kṛtvā vai susamāgatāḥ
||81||शशापाथ च सावित्री बाष्पगद्गदया गिरा।
सपत्न्या मम यत्पूजां कृत्वा वै सुसमागताः
na praṇāmaḥ kṛto'smākaṃ mama duḥkhena duḥkhitāḥ ||
tasmānnaivāparaṃ sthānaṃ gamiṣyatha kathaṃcana
||82||न प्रणामः कृतोऽस्माकं मम दुःखेन दुःखिताः ॥
तस्मान्नैवापरं स्थानं गमिष्यथ कथंचन
nāgarāṇāṃ ca no pūjā kadācitprabhaviṣyati ||
na prāsādo'tha yuṣmākaṃ kadācitsaṃbhaviṣyati
||83||नागराणां च नो पूजा कदाचित्प्रभविष्यति ॥
न प्रासादोऽथ युष्माकं कदाचित्संभविष्यति
śītakāle tu śītena hyuṣṇakāle ca raśmibhiḥ ||
varṣākāle tu toyena kleśaṃ yāsya tha bhūriśaḥ
||84||शीतकाले तु शीतेन ह्युष्णकाले च रश्मिभिः ॥
वर्षाकाले तु तोयेन क्लेशं यास्य थ भूरिशः
evamuktvā tato devī sā tatraiva vyavasthitā ||
nāgarāṇāṃ varastrībhiḥ sarvābhiḥ parivāritā
||85||एवमुक्त्वा ततो देवी सा तत्रैव व्यवस्थिता ॥
नागराणां वरस्त्रीभिः सर्वाभिः परिवारिता
saṃbodhyamānā satataṃ sustrīṇāṃ ceṣṭitena ca ||
etasminneva kāle tu bhagavāṃstīkṣṇadīdhitiḥ
||86||संबोध्यमाना सततं सुस्त्रीणां चेष्टितेन च ॥
एतस्मिन्नेव काले तु भगवांस्तीक्ष्णदीधितिः
astaṃ gato mahāñchabdaḥ prasthito yajñamaṃḍape ||
yājñikānāṃ tu viprāṇāṃ sumahāñchāstrasaṃbhavaḥ
||87||अस्तं गतो महाञ्छब्दः प्रस्थितो यज्ञमंडपे ॥
याज्ञिकानां तु विप्राणां सुमहाञ्छास्त्रसंभवः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye mātṛgaṇagamanasāvitrīdatta mātṛgaṇaśāpavarṇanaṃnāmāṣṭāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 188 ||