viṣṇupadīgaṃgāmāhāmyavarṇanam
sūta uvāca
tatrāścaryamabhūtpūrvaṃ yattadbrāhmaṇasattamāḥ ||
tadvo'haṃ saṃpravakṣyāmi gaṃgāmāhātmyasaṃbhavam
||1||तत्राश्चर्यमभूत्पूर्वं यत्तद्ब्राह्मणसत्तमाः ॥
तद्वोऽहं संप्रवक्ष्यामि गंगामाहात्म्यसंभवम्
camatkārapure vipraḥ purāsītsaṃśitavrataḥ ||
caṃḍaśarmeti vikhyāto rūpaudāryaguṇānvitaḥ
||2||चमत्कारपुरे विप्रः पुरासीत्संशितव्रतः ॥
चंडशर्मेति विख्यातो रूपौदार्यगुणान्वितः
sa yadā yauvanopetastadā veśyānurāgakṛt ||
śrotriyo'pyabhavadvipro yauvanodbhārapīḍitaḥ
||3||स यदा यौवनोपेतस्तदा वेश्यानुरागकृत् ॥
श्रोत्रियोऽप्यभवद्विप्रो यौवनोद्भारपीडितः
sa kadācinniśīthe'tha tṛṣārtaśca samutthitaḥ ||
prārthayāmāsa tāṃ veśyāṃ pānīyaṃ pātumutsahe
||4||स कदाचिन्निशीथेऽथ तृषार्तश्च समुत्थितः ॥
प्रार्थयामास तां वेश्यां पानीयं पातुमुत्सहे
atha sā salilabhrāṃtyā karakaṃ madyasaṃbhavam ||
samādāya dadau pānaṃ tasmai nidrākulāya ca
||5||अथ सा सलिलभ्रांत्या करकं मद्यसंभवम् ॥
समादाय ददौ पानं तस्मै निद्राकुलाय च
mukhamadhyagate madye so'pi tāṃ kopasaṃyutaḥ ||
veśyāṃ prabhartsayāmāsa dhigdhikśabdairmuhurmuhuḥ
||6||मुखमध्यगते मद्ये सोऽपि तां कोपसंयुतः ॥
वेश्यां प्रभर्त्सयामास धिग्धिक्शब्दैर्मुहुर्मुहुः
kimidaṃkimidaṃ pāpe tvayā karma vigarhitam ||
kṛtaṃ yanmukhamadhye me prakṣiptā niṃditā surā
||7||किमिदंकिमिदं पापे त्वया कर्म विगर्हितम् ॥
कृतं यन्मुखमध्ये मे प्रक्षिप्ता निंदिता सुरा
brāhmaṇyamadya me naṣṭaṃ madyapānādasaṃśayam ||
prāyaścittaṃ kariṣyāmi tasmādātmaviśuddhaye
||8||ब्राह्मण्यमद्य मे नष्टं मद्यपानादसंशयम् ॥
प्रायश्चित्तं करिष्यामि तस्मादात्मविशुद्धये
evamuktvā viniṣkramya tadgṛhādduḥkhasaṃyutaḥ ||
rurodātha tadā gatvā karuṇaṃ nirjane vane
||9||एवमुक्त्वा विनिष्क्रम्य तद्गृहाद्दुःखसंयुतः ॥
रुरोदाथ तदा गत्वा करुणं निर्जने वने
tataḥ prabhātavelāyāṃ snātvā vastrasamanvitaḥ ||
tyaktvā gātrasya romāṇi samastāni dvijottamāḥ
||10||ततः प्रभातवेलायां स्नात्वा वस्त्रसमन्वितः ॥
त्यक्त्वा गात्रस्य रोमाणि समस्तानि द्विजोत्तमाः
saṃprāpto vipramukhyānāṃ sabhā yatra vyavasthitā ||
paṭhaṃti sarvaśāstrāṇi vedāṃtāni ca kṛtsnaśaḥ
||11||संप्राप्तो विप्रमुख्यानां सभा यत्र व्यवस्थिता ॥
पठंति सर्वशास्त्राणि वेदांतानि च कृत्स्नशः
athāsau praṇipatyoccaiḥ provāca dvijasattamān ||
jalabhrāṃtyā surā pītā mayā kuruta nigraham
||12||अथासौ प्रणिपत्योच्चैः प्रोवाच द्विजसत्तमान् ॥
जलभ्रांत्या सुरा पीता मया कुरुत निग्रहम्
atha te dharmaśāstrāṇi pravicārya punaḥpunaḥ ||
tamūcurbrāhmaṇāḥ sarve prāyaścittakṛte sthitam
||13||अथ ते धर्मशास्त्राणि प्रविचार्य पुनःपुनः ॥
तमूचुर्ब्राह्मणाः सर्वे प्रायश्चित्तकृते स्थितम्
brāhmaṇā ūcuḥ
ajñānājjñānato vāpi surāṃ cedbrāhmaṇaḥ pibet ||
agnivarṇaṃ ghṛtaṃ pītvā tāvanmātraṃviśu dhyati
||14||अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि सुरां चेद्ब्राह्मणः पिबेत् ॥
अग्निवर्णं घृतं पीत्वा तावन्मात्रंविशु ध्यति
sa tvaṃ vāṃchasi cecchuddhimagnivarṇaṃ ghṛtaṃ piba ||
yāvanmātrā surā pītā tāvanmātraṃ viśuddhaye
||15||स त्वं वांछसि चेच्छुद्धिमग्निवर्णं घृतं पिब ॥
यावन्मात्रा सुरा पीता तावन्मात्रं विशुद्धये
sa tatheti pratijñāya ghṛtamādāya tatkṣaṇāt ||
cakre vahnisamaṃ yāvatpānārthaṃ dvijasattamāḥ
||16||स तथेति प्रतिज्ञाय घृतमादाय तत्क्षणात् ॥
चक्रे वह्निसमं यावत्पानार्थं द्विजसत्तमाः
tāvattasya pitā prāptaḥ śrutvā vārtāṃ sabhāryakaḥ ||
kimidaṃ kimidaṃ putra bruvāṇo duḥkha saṃyutaḥ ||
aśrupūrṇekṣaṇo dīno vāṣpagadgadayā girā
||17||तावत्तस्य पिता प्राप्तः श्रुत्वा वार्तां सभार्यकः ॥
किमिदं किमिदं पुत्र ब्रुवाणो दुःख संयुतः ॥
अश्रुपूर्णेक्षणो दीनो वाष्पगद्गदया गिरा
tataḥ sa kathayāmāsa sarvarātrisamudbhavam ||
vṛttāṃtaṃ tacca viprāṇāṃ prāyaścittaṃ yathocitam
||8||ततः स कथयामास सर्वरात्रिसमुद्भवम् ॥
वृत्तांतं तच्च विप्राणां प्रायश्चित्तं यथोचितम्
atha sa brāhmaṇānprāha sarvāṃstāndvijasattamāḥ ||
prāyaścittaṃ sutāyāsmai mamānyatsaṃpradīyatām
||9||अथ स ब्राह्मणान्प्राह सर्वांस्तान्द्विजसत्तमाः ॥
प्रायश्चित्तं सुतायास्मै ममान्यत्संप्रदीयताम्
saṃcintya dharmaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ ||
sarvasvamapi dāsyāmi putrahetorasaṃśayam
||20||संचिन्त्य धर्मशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः ॥
सर्वस्वमपि दास्यामि पुत्रहेतोरसंशयम्
tataste brāhmaṇāḥ sarve bhūyobhūyaśca sādaram ||
viciṃtya dharmaśāstrāṇi tamūcurmunisattamāḥ
||2||ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे भूयोभूयश्च सादरम् ॥
विचिंत्य धर्मशास्त्राणि तमूचुर्मुनिसत्तमाः
nānyadasti surāpāne prāyaścittaṃ dvijanmanām ||
mauṃjīhomaṃ vinā vipra yadyuktaṃ tatsamācara
||22||नान्यदस्ति सुरापाने प्रायश्चित्तं द्विजन्मनाम् ॥
मौंजीहोमं विना विप्र यद्युक्तं तत्समाचर
tataḥ sa svasutaṃ prāha naiva tvaṃ kartumarhasi ||
yaccha dānāni viprebhyastīrthayātrāṃ samācara
||23||ततः स स्वसुतं प्राह नैव त्वं कर्तुमर्हसि ॥
यच्छ दानानि विप्रेभ्यस्तीर्थयात्रां समाचर
tataḥ śuddhiṃ samāpnoṣi kramānniyamasaṃyutaḥ ||
vrataiśca vividhaiścīrṇaiḥ satyametadbravīmyaham
||24||ततः शुद्धिं समाप्नोषि क्रमान्नियमसंयुतः ॥
व्रतैश्च विविधैश्चीर्णैः सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
na brāhmaṇasamādiṣṭaṃ prāyaścitta viśuddhaye
||25||न ब्राह्मणसमादिष्टं प्रायश्चित्त विशुद्धये
putra uvāca
etanmama mahābhāgā yadbruvaṃti vratādikam ||
tasmātkāryo mayā tāta mauṃjīhomo na saṃśayaḥ
||26||एतन्मम महाभागा यद्ब्रुवंति व्रतादिकम् ॥
तस्मात्कार्यो मया तात मौंजीहोमो न संशयः
yanmayā tu kṛtaṃ bālye tatsarvaṃ kṣaṃtumarhasi
||27||यन्मया तु कृतं बाल्ये तत्सर्वं क्षंतुमर्हसि
sūta uvāca
tasya taṃ niścayaṃ jñātvā sa pitā sutavatsalaḥ ||
sarvasvaṃ pradadau ruṣṭo maraṇe kṛtaniścayaḥ
||28||तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा स पिता सुतवत्सलः ॥
सर्वस्वं प्रददौ रुष्टो मरणे कृतनिश्चयः
sā'pi tasya satī bhāryā kṛtvā mṛtyuviniścayam ||
tamuvāca sutaṃ dṛṣṭvā sarvaṃ dattvā gṛhādikam
||29||साऽपि तस्य सती भार्या कृत्वा मृत्युविनिश्चयम् ॥
तमुवाच सुतं दृष्ट्वा सर्वं दत्त्वा गृहादिकम्
āvābhyāṃ saṃpraviṣṭābhyāṃ vahnau putra tatastadā ||
mauṃjīhomastvayā kāryo māṃ tātaṃ yadi manyase
||30||आवाभ्यां संप्रविष्टाभ्यां वह्नौ पुत्र ततस्तदा ॥
मौंजीहोमस्त्वया कार्यो मां तातं यदि मन्यसे
tatastau dampatī hṛṣṭau yāvadvahnisamīpagau ||
saṃjātau maraṇārthāya sa ca tābhyāṃ samudbhavaḥ
||31||ततस्तौ दम्पती हृष्टौ यावद्वह्निसमीपगौ ॥
संजातौ मरणार्थाय स च ताभ्यां समुद्भवः
tāvatprāpto munirnāma śāṃḍilyo vedapāragaḥ ||
tīrthayātrāprasaṃgena tatra deśe dvijottamāḥ
||32||तावत्प्राप्तो मुनिर्नाम शांडिल्यो वेदपारगः ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन तत्र देशे द्विजोत्तमाः
sa vṛttāṃtaṃ samākarṇya kopasaṃraktalocanaḥ ||
abravīdbrāhmaṇānsarvānbhartsamāno muhurmuhuḥ
||33||स वृत्तांतं समाकर्ण्य कोपसंरक्तलोचनः ॥
अब्रवीद्ब्राह्मणान्सर्वान्भर्त्समानो मुहुर्मुहुः
aho mūḍhatamā yūyaṃ yadetadbrāhmaṇatrayam ||
vṛthā mṛtyumavāpnoti nigrahe sugame sati
||34||अहो मूढतमा यूयं यदेतद्ब्राह्मणत्रयम् ॥
वृथा मृत्युमवाप्नोति निग्रहे सुगमे सति
atra kātyāyanenoktaṃ yadvacaḥ sumahātmanā ||
tacchṛṇvantu dvijāḥ sarve prāyaścittī tathāpyayam
||35||अत्र कात्यायनेनोक्तं यद्वचः सुमहात्मना ॥
तच्छृण्वन्तु द्विजाः सर्वे प्रायश्चित्ती तथाप्ययम्
cāṃdrāyaṇāni kṛcchrāṇi tathā sāṃtapanāni ca ||
prāyaścittāni dīyaṃte yatra gaṃgā na vidyate
||36||चांद्रायणानि कृच्छ्राणि तथा सांतपनानि च ॥
प्रायश्चित्तानि दीयंते यत्र गंगा न विद्यते
atra viṣṇupadī gaṃgā tatkṣetre tu dvijottamāḥ ||
tasyāṃ snānaṃ karotveṣa tataḥ śuddhimavāpsyati
||37||अत्र विष्णुपदी गंगा तत्क्षेत्रे तु द्विजोत्तमाः ॥
तस्यां स्नानं करोत्वेष ततः शुद्धिमवाप्स्यति
mauṃjīhomaḥ pramāṇaṃ syānmunivākyena cedbhavet ||
tadetadapi vākyaṃ hi kātyāyanamuneḥ sphuṭam
||38||मौंजीहोमः प्रमाणं स्यान्मुनिवाक्येन चेद्भवेत् ॥
तदेतदपि वाक्यं हि कात्यायनमुनेः स्फुटम्
tataste brāhmaṇāḥ sarve harṣeṇa mahatānvitāḥ ||
sādhusādhviti taṃ procya procuḥ satyamidaṃ mune
||39||ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे हर्षेण महतान्विताः ॥
साधुसाध्विति तं प्रोच्य प्रोचुः सत्यमिदं मुने
tataḥ prabodhya taṃ vipraṃ ninyustatra dvijottamāḥ ||
yatra viṣṇupadī gaṃgā svayameva vyavasthitā
||40||ततः प्रबोध्य तं विप्रं निन्युस्तत्र द्विजोत्तमाः ॥
यत्र विष्णुपदी गंगा स्वयमेव व्यवस्थिता
tatra sa brāhmaṇo yāvadgaṃgātoyasamudbhavam ||
gaṃḍūṣaṃ kurute vaktre tāvacchuddho babhūva saḥ ||
udarādakhilaṃ toyaṃ niṣkrāṃtaṃ dvijasattamāḥ
||41||तत्र स ब्राह्मणो यावद्गंगातोयसमुद्भवम् ॥
गंडूषं कुरुते वक्त्रे तावच्छुद्धो बभूव सः ॥
उदरादखिलं तोयं निष्क्रांतं द्विजसत्तमाः
tato'vagāhate yāvattasyāstoyaṃ suśobhanam ||
tāvadākāśasaṃbhūtā gambhīrovāca bhāratī
||42||ततोऽवगाहते यावत्तस्यास्तोयं सुशोभनम् ॥
तावदाकाशसंभूता गम्भीरोवाच भारती
śuddho'yaṃ brāhmaṇaḥ sākṣādviṣṇupadyāḥ samāgamāt ||
snānādācamanādeva tasmādyātu gṛhaṃ nijam
||43||शुद्धोऽयं ब्राह्मणः साक्षाद्विष्णुपद्याः समागमात् ॥
स्नानादाचमनादेव तस्माद्यातु गृहं निजम्
tataste brāhmaṇāḥ sarve caṃḍaśarmādayaśca ye ||
diṣṭyādiṣṭyeti jalpantaḥ svāni harmyāṇi bhejire
||44||ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे चंडशर्मादयश्च ये ॥
दिष्ट्यादिष्ट्येति जल्पन्तः स्वानि हर्म्याणि भेजिरे
sūta uvāca
evaṃ prabhāvā sā viprā gaṃgā viṣṇupadī sthitā ||
tasya kṣetrasya sīmāṃte paścime pāpanāśinī
||45||एवं प्रभावा सा विप्रा गंगा विष्णुपदी स्थिता ॥
तस्य क्षेत्रस्य सीमांते पश्चिमे पापनाशिनी
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ viṣṇupadyāḥ samudbhavam ||
māhātmyaṃ brāhmaṇaśreṣṭhāḥ sarvapātakanāśanam
||46||एतद्वः सर्वमाख्यातं विष्णुपद्याः समुद्भवम् ॥
माहात्म्यं ब्राह्मणश्रेष्ठाः सर्वपातकनाशनम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvara kṣetramāhātmye viṣṇupadīgaṃgāmāhāmyavarṇanaṃnāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25 ||