somanāthotpattimāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
atha someśvarākhyaṃ ca tatra liṃgaṃ suśobhanam ||
asti khyātaṃ triloke'tra svayaṃ somena nirmitam
||1||अथ सोमेश्वराख्यं च तत्र लिंगं सुशोभनम् ॥
अस्ति ख्यातं त्रिलोकेऽत्र स्वयं सोमेन निर्मितम्
somavāreṇa yastatra vatsaraṃ yāvadarcayet ||
kṣaṇaṃ kṛtvā sa rogeṇa dāruṇenāpi mucyate
||2||सोमवारेण यस्तत्र वत्सरं यावदर्चयेत् ॥
क्षणं कृत्वा स रोगेण दारुणेनापि मुच्यते
yakṣmaṇāpi na saṃdehaḥ kiṃ punaḥ kuṣṭhapūrvakaiḥ ||
tasmātsarvaprayatnena rogārttastaṃ prapūjayet
||3||यक्ष्मणापि न संदेहः किं पुनः कुष्ठपूर्वकैः ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रोगार्त्तस्तं प्रपूजयेत्
tadārādhya purā somaḥ kṣayavyādhisamanvitaḥ ||
babhūva nīrugdeho'sau yathā pāṃḍyo narādhipaḥ
||4||तदाराध्य पुरा सोमः क्षयव्याधिसमन्वितः ॥
बभूव नीरुग्देहोऽसौ यथा पांड्यो नराधिपः
ṛṣaya ūcuḥ
oṣadhīnāmadhīśasya kathaṃ somasya sūtaja ||
kṣayavyādhiḥ purā jātā upaśāṃtiṃ kathaṃ gataḥ
||5||ओषधीनामधीशस्य कथं सोमस्य सूतज ॥
क्षयव्याधिः पुरा जाता उपशांतिं कथं गतः
etannaḥ sarvamācakṣva vistareṇa mahāmate ||
tathā tasya mahīpasya pāṃḍyasyāpi kathāṃ śubhām
||6||एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण महामते ॥
तथा तस्य महीपस्य पांड्यस्यापि कथां शुभाम्
sūta uvāca
dakṣasya kanyakāḥ pūrvaṃ saptaviṃśatisaṃkhyayā ||
upayeme niśānātho devāgnigurusaṃnidhau
||7||दक्षस्य कन्यकाः पूर्वं सप्तविंशतिसंख्यया ॥
उपयेमे निशानाथो देवाग्निगुरुसंनिधौ
nakṣatrasaṃjñitā loke kīrtyaṃte yā dvijottamaiḥ ||
daivajñairaśvinīpūrvā rūpaudāryaguṇānvitāḥ
||8||नक्षत्रसंज्ञिता लोके कीर्त्यंते या द्विजोत्तमैः ॥
दैवज्ञैरश्विनीपूर्वा रूपौदार्यगुणान्विताः
atha tāsāṃ samastānāṃ madhye tasya niśāpateḥ ||
rohiṇī vallabhā jajñe prāṇebhyo'pi garīyasī
||9||अथ तासां समस्तानां मध्ये तस्य निशापतेः ॥
रोहिणी वल्लभा जज्ञे प्राणेभ्योऽपि गरीयसी
tataḥ samaṃ parityajya sarvāstā dakṣakanyakāḥ ||
rohiṇyā saha saṃyuktaḥ saṃbabhūva divāniśam
||10||ततः समं परित्यज्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः ॥
रोहिण्या सह संयुक्तः संबभूव दिवानिशम्
tatastāḥ kāma saṃtaptā daurbhāgyena samanvitāḥ ||
procurduḥkhānvitā dakṣaṃ gatvā bāṣpaplutānanāḥ
||11||ततस्ताः काम संतप्ता दौर्भाग्येन समन्विताः ॥
प्रोचुर्दुःखान्विता दक्षं गत्वा बाष्पप्लुताननाः
vayaṃ yasmai tvayā dattāḥ patnyarthaṃ tāta pāpine ||
ṛtumātramapi prītyā so'smākaṃ na prayacchati
||12||वयं यस्मै त्वया दत्ताः पत्न्यर्थं तात पापिने ॥
ऋतुमात्रमपि प्रीत्या सोऽस्माकं न प्रयच्छति
tasmātprāṇānvihāsyāmaḥ saṃpraviśya hutāśanam ||
avilaṃbānmahābhāga satyaṃ brūmastavāgrataḥ
||3||तस्मात्प्राणान्विहास्यामः संप्रविश्य हुताशनम् ॥
अविलंबान्महाभाग सत्यं ब्रूमस्तवाग्रतः
sūta uvāca
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā dakṣo duḥkhasamanvitaḥ ||
sarvāstāḥ svayamādāya jagāma śaśisaṃnidhau
||14||तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षो दुःखसमन्वितः ॥
सर्वास्ताः स्वयमादाय जगाम शशिसंनिधौ
tataḥ provāca so'nvakṣaṃ tāsāṃ dakṣaḥ prajāpatiḥ ||
bhartsayanparuṣairvākyairniśānāthaṃ muhurmuhuḥ
||15||ततः प्रोवाच सोऽन्वक्षं तासां दक्षः प्रजापतिः ॥
भर्त्सयन्परुषैर्वाक्यैर्निशानाथं मुहुर्मुहुः
kimidaṃ yujyate kartuṃ tvayā rātripate'dhama ||
karma mūḍha satāṃ bāhya dharmaśāstravigarhitam
||16||किमिदं युज्यते कर्तुं त्वया रात्रिपतेऽधम ॥
कर्म मूढ सतां बाह्य धर्मशास्त्रविगर्हितम्
ṛtukāle'pi saṃprāpte sutā mama samudbhavāḥ ||
yanna saṃbhāṣasi prītyā dharmaśāstraṃ na vetsi kim
||17||ऋतुकालेऽपि संप्राप्ते सुता मम समुद्भवाः ॥
यन्न संभाषसि प्रीत्या धर्मशास्त्रं न वेत्सि किम्
ṛtu snātāṃ tu yo bhāryāṃ saṃnidhau nopagacchati ||
ghorāyāṃ bhrūṇahatyāyāṃ yujyate nātra saṃśayaḥ
||18||ऋतु स्नातां तु यो भार्यां संनिधौ नोपगच्छति ॥
घोरायां भ्रूणहत्यायां युज्यते नात्र संशयः
tasya tadvacanaṃ śrutvā salajjo rātrināyakaḥ ||
provācādhomukho dakṣaṃ prakariṣye vacastava
||19||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सलज्जो रात्रिनायकः ॥
प्रोवाचाधोमुखो दक्षं प्रकरिष्ये वचस्तव
tato hṛṣṭamanā dakṣaḥ sutāḥ sarvā himadyute ||
nivedyāmaṃtrya taṃ paścājjagāma nijamaṃdiram
||20||ततो हृष्टमना दक्षः सुताः सर्वा हिमद्युते ॥
निवेद्यामंत्र्य तं पश्चाज्जगाम निजमंदिरम्
3 candro'pi pūrvavatsarvāstāḥ parityajya dakṣajāḥ ||
rohiṇyā saha saṃsargaṃ pracakārānurāgataḥ
||21||३ चन्द्रोऽपि पूर्ववत्सर्वास्ताः परित्यज्य दक्षजाः ॥
रोहिण्या सह संसर्गं प्रचकारानुरागतः
atha tā duḥkhitā bhūyo jagmuryatra pitā sthitaḥ ||
procuśca bāṣpapūrṇākṣāstatkālasadṛśaṃ vacaḥ
||22||अथ ता दुःखिता भूयो जग्मुर्यत्र पिता स्थितः ॥
प्रोचुश्च बाष्पपूर्णाक्षास्तत्कालसदृशं वचः
etattāta mahadduḥkhamasmākaṃ vartate hṛdi ||
yaddaurbhāgyaṃ prasaṃjātaṃ sarvastrījanagarhitam
||23||एतत्तात महद्दुःखमस्माकं वर्तते हृदि ॥
यद्दौर्भाग्यं प्रसंजातं सर्वस्त्रीजनगर्हितम्
yatpunastvaṃ kṛtastena kāmukena durātmanā ||
vyarthaśramo'pramāṇīva kṛte'smākaṃ gataḥ svayam
||24||यत्पुनस्त्वं कृतस्तेन कामुकेन दुरात्मना ॥
व्यर्थश्रमोऽप्रमाणीव कृतेऽस्माकं गतः स्वयम्
tadduḥkhaṃ na vayaṃ śaktā hṛdi dhartuṃ kathaṃcana ||
ramate sa hi rohiṇyā caṃdramāḥ sahito'niśam
||25||तद्दुःखं न वयं शक्ता हृदि धर्तुं कथंचन ॥
रमते स हि रोहिण्या चंद्रमाः सहितोऽनिशम्
viśeṣāttava vākyena niṣiddho rātrināyakaḥ ||
anujñāṃ dehi tasmāttvamasmākaṃ tatra sāṃpratam ||
daurbhāgyaduḥkhasaṃtaptāstyajāmo yena jīvitam
||26||विशेषात्तव वाक्येन निषिद्धो रात्रिनायकः ॥
अनुज्ञां देहि तस्मात्त्वमस्माकं तत्र सांप्रतम् ॥
दौर्भाग्यदुःखसंतप्तास्त्यजामो येन जीवितम्
sūta uvāca
tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā dakṣaḥ kopasamanvitaḥ ||
śaśāpa śarvarīnāthaṃ gatvā tatsaṃnidhau tataḥ
||27||तासां तद्वचनं श्रुत्वा दक्षः कोपसमन्वितः ॥
शशाप शर्वरीनाथं गत्वा तत्संनिधौ ततः
yasmātpāpa na me vākyaṃ tvayā dharmasamanvitam ||
kṛtaṃ tasmātkṣayavyādhistvāṃ grasiṣyati dāruṇaḥ
||28||यस्मात्पाप न मे वाक्यं त्वया धर्मसमन्वितम् ॥
कृतं तस्मात्क्षयव्याधिस्त्वां ग्रसिष्यति दारुणः
evamuktvā yayau dakṣaścandro'pi dvijasattamāḥ ||
tatkṣaṇādyakṣmaṇāśliṣṭaḥ kṣayaṃ yāti dine dine
||29||एवमुक्त्वा ययौ दक्षश्चन्द्रोऽपि द्विजसत्तमाः ॥
तत्क्षणाद्यक्ष्मणाश्लिष्टः क्षयं याति दिने दिने
tato'sau kṛśatāṃ prāptaḥ saṃparityajya rohiṇīm ||
aśaktaḥ sevituṃ kāmaṃ vabhrāma jagatītale
||30||ततोऽसौ कृशतां प्राप्तः संपरित्यज्य रोहिणीम् ॥
अशक्तः सेवितुं कामं वभ्राम जगतीतले
kṣayavyādhipraṇāśāya pṛccha mānaścikitsakān ||
auṣadhāni vicitrāṇi prakurvāṇo jitendriyaḥ
||31||क्षयव्याधिप्रणाशाय पृच्छ मानश्चिकित्सकान् ॥
औषधानि विचित्राणि प्रकुर्वाणो जितेन्द्रियः
tathāpi mucyate naiva yakṣmaṇā sa niśāpatiḥ ||
dakṣaśāpena raudreṇa kṣayaṃ yāti dinedine
||32||तथापि मुच्यते नैव यक्ष्मणा स निशापतिः ॥
दक्षशापेन रौद्रेण क्षयं याति दिनेदिने
tato vairāgyamāpannastīrthayātrāparāyaṇaḥ ||
babhūva śraddhayāyuktastyaktvā bheṣajamuttamam
||33||ततो वैराग्यमापन्नस्तीर्थयात्रापरायणः ॥
बभूव श्रद्धयायुक्तस्त्यक्त्वा भेषजमुत्तमम्
athāsau bhramamāṇastu tīrthānyāyatanāni ca ||
saṃprāpto brāhmaṇaśreṣṭhāḥ prabhāsaṃ kṣetramuttamam
||34||अथासौ भ्रममाणस्तु तीर्थान्यायतनानि च ॥
संप्राप्तो ब्राह्मणश्रेष्ठाः प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्
tatra snātvā śucirbhūtvā prabhāsaṃ vīkṣya rātripaḥ ||
yāvatsaṃprasthitonyatra tāvadagre vyavasthitam
||35||तत्र स्नात्वा शुचिर्भूत्वा प्रभासं वीक्ष्य रात्रिपः ॥
यावत्संप्रस्थितोन्यत्र तावदग्रे व्यवस्थितम्
apaśyadromakaṃnāma sa muni saṃśitavratam ||
tapovīryasamopetaṃ sarvasattvānukampakam
||36||अपश्यद्रोमकंनाम स मुनि संशितव्रतम् ॥
तपोवीर्यसमोपेतं सर्वसत्त्वानुकम्पकम्
taṃ dṛṣṭvā sa praṇamyoccai stataḥ provāca sādaram ||
kṣayavyādhiyutaścandro nirvedāddvijasattamāḥ
||37||तं दृष्ट्वा स प्रणम्योच्चै स्ततः प्रोवाच सादरम् ॥
क्षयव्याधियुतश्चन्द्रो निर्वेदाद्द्विजसत्तमाः
parikṣīṇo'smi vipreṃdra kṣayavyādhiprabhāvataḥ ||
tasmātkuru pratīkāra mahaṃ tvāṃ śaraṇaṃ gataḥ
||38||परिक्षीणोऽस्मि विप्रेंद्र क्षयव्याधिप्रभावतः ॥
तस्मात्कुरु प्रतीकार महं त्वां शरणं गतः
mayā cikitsakāḥ pṛṣṭāstairuktaṃ bheṣajaṃ kṛtam ||
anekadhā mahābhāga parikṣīṇo dinedine
||39||मया चिकित्सकाः पृष्टास्तैरुक्तं भेषजं कृतम् ॥
अनेकधा महाभाग परिक्षीणो दिनेदिने
yadi naivopadeśaṃ me kañcittvaṃ saṃpradāsyasi ||
vyādhināśāya tattena tyakṣyāmyadya kalevaram
||40||यदि नैवोपदेशं मे कञ्चित्त्वं संप्रदास्यसि ॥
व्याधिनाशाय तत्तेन त्यक्ष्याम्यद्य कलेवरम्
romaka uvāca
anyasyāpi niśānātha na śāpaḥ kartumanyathā ||
śakyate kiṃ punastasya dakṣasyāmitatejasaḥ
||41||अन्यस्यापि निशानाथ न शापः कर्तुमन्यथा ॥
शक्यते किं पुनस्तस्य दक्षस्यामिततेजसः
tasmādatropadeśaṃ te prayacchāmi susaṃmatam ||
yena te syādasaṃdigdhaṃ kṣayavyādhi parikṣayaḥ
||42||तस्मादत्रोपदेशं ते प्रयच्छामि सुसंमतम् ॥
येन ते स्यादसंदिग्धं क्षयव्याधि परिक्षयः
nādeyaṃ kiṃcidastīha devadevasya śūlinaḥ ||
saṃprahṛṣṭasya tadvākyāttasmādārādhayasva tam
||43||नादेयं किंचिदस्तीह देवदेवस्य शूलिनः ॥
संप्रहृष्टस्य तद्वाक्यात्तस्मादाराधयस्व तम्
aṣṭaṣaṣṭiṣu tīrtheṣu satyaṃ vāsaḥ sadā kṣitau ||
teṣu saṃsthāpya talliṃgaṃ tasya nāśāya rātripa
||44||अष्टषष्टिषु तीर्थेषु सत्यं वासः सदा क्षितौ ॥
तेषु संस्थाप्य तल्लिंगं तस्य नाशाय रात्रिप
ārādhaya tato nityaṃ śraddhāpūtena cetasā ||
saṃprāpsyasi na saṃdehaḥ kṣayavyādhi parikṣayam
||45||आराधय ततो नित्यं श्रद्धापूतेन चेतसा ॥
संप्राप्स्यसि न संदेहः क्षयव्याधि परिक्षयम्
sūta uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā saṃprahṛṣṭo niśāpatiḥ ||
tasminprabhāsake kṣetre divyaliṃgāni śūlinaḥ ||
saṃsthāpya pūjayāmāsa svanāmāṃkāni bhaktitaḥ
||46||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा संप्रहृष्टो निशापतिः ॥
तस्मिन्प्रभासके क्षेत्रे दिव्यलिंगानि शूलिनः ॥
संस्थाप्य पूजयामास स्वनामांकानि भक्तितः
tatastuṣṭo mahādevastasya saṃdarśanaṃ gataḥ ||
provāca varado'smīti prārthayasva yathepsitam
||47||ततस्तुष्टो महादेवस्तस्य संदर्शनं गतः ॥
प्रोवाच वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम्
candra uvāca
paraṃ kṣīṇo'smi deveśa yakṣmaṇāhaṃ padāṃtikam ||
prāptastasmātparitrāhi nānyatsaṃprārthayāmyaham
||48||परं क्षीणोऽस्मि देवेश यक्ष्मणाहं पदांतिकम् ॥
प्राप्तस्तस्मात्परित्राहि नान्यत्संप्रार्थयाम्यहम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ ||
dakṣamāhūya tatraiva tataḥ provāca sādaram
||49||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भगवान्वृषभध्वजः ॥
दक्षमाहूय तत्रैव ततः प्रोवाच सादरम्
eṣa caṃdrastvayā śapto jāmātā na kṛtaṃ śubham ||
tasmādanugrahaṃ cāsya mama vākyātsamācara
||50||एष चंद्रस्त्वया शप्तो जामाता न कृतं शुभम् ॥
तस्मादनुग्रहं चास्य मम वाक्यात्समाचर
dakṣa uvāca
mayā dharmyamapi prokto vākyameṣa kubuddhimān ||
nākaronme puraḥ procya kariṣyāmītya satyavāk
||51||मया धर्म्यमपि प्रोक्तो वाक्यमेष कुबुद्धिमान् ॥
नाकरोन्मे पुरः प्रोच्य करिष्यामीत्य सत्यवाक्
tena śaptastu kopena sutārthe vṛṣabhadhvaja ||
hāsyenāpi mayā proktaṃ nānyathā saṃprajāyate
||52||तेन शप्तस्तु कोपेन सुतार्थे वृषभध्वज ॥
हास्येनापि मया प्रोक्तं नान्यथा संप्रजायते
devadeva uvāca
adyaprabhṛti sarvāstāḥ sutā eṣa niśākaraḥ ||
samāḥ saṃvīkṣate nityaṃ mama vākyādasaṃśayam
||53||अद्यप्रभृति सर्वास्ताः सुता एष निशाकरः ॥
समाः संवीक्षते नित्यं मम वाक्यादसंशयम्
tasmātpakṣaṃ kṣayaṃ yātu pakṣaṃ vṛddhiṃ pragacchatu ||
yena te syādvacaḥ satyaṃ matprasādasamanvitam
||54||तस्मात्पक्षं क्षयं यातु पक्षं वृद्धिं प्रगच्छतु ॥
येन ते स्याद्वचः सत्यं मत्प्रसादसमन्वितम्
tato dakṣastathetyuktvā jagāma nijamandiram ||
devo'pi śaṃkaro bhūyaḥ provāca śaśalāṃchanam
||55||ततो दक्षस्तथेत्युक्त्वा जगाम निजमन्दिरम् ॥
देवोऽपि शंकरो भूयः प्रोवाच शशलांछनम्
bhūyo'pi prārthayābhīṣṭaṃ mattastvaṃ śaśalāṃchana ||
yena sarvaṃ prayacchāmi yadyapi syātsudurlabham
||56||भूयोऽपि प्रार्थयाभीष्टं मत्तस्त्वं शशलांछन ॥
येन सर्वं प्रयच्छामि यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
candra uvāca
yadi tuṣṭo'si deveśa yadi deyo varo mama ||
tatsthāpiteṣu liṃgeṣu mayā sarveṣu sarvadā ||
saṃnidhānaṃ tvayā kāryaṃ lokānāṃ hita kāmyayā
||57||यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ॥
तत्स्थापितेषु लिंगेषु मया सर्वेषु सर्वदा ॥
संनिधानं त्वया कार्यं लोकानां हित काम्यया
deva uvāca
aṣṭaṣaṣṭiṣu liṃgeṣu sthāpiteṣu tvayā vibho ||
somavāreṇa sāṃnidhyaṃ kariṣye vacanāttava
||58||अष्टषष्टिषु लिंगेषु स्थापितेषु त्वया विभो ॥
सोमवारेण सांनिध्यं करिष्ये वचनात्तव
evamuktvā sa deveśastataścādarśanaṃ gataḥ ||
candro'pi harṣasaṃyuktaḥ samaṃ paśyati tāstataḥ
||59||एवमुक्त्वा स देवेशस्ततश्चादर्शनं गतः ॥
चन्द्रोऽपि हर्षसंयुक्तः समं पश्यति तास्ततः
sutā dakṣasya vipreṃdrā śaṃkarasya vacaḥ smaran ||
tato harṣa samāyuktā vabhūvustadanaṃtaram
||60||सुता दक्षस्य विप्रेंद्रा शंकरस्य वचः स्मरन् ॥
ततो हर्ष समायुक्ता वभूवुस्तदनंतरम्
evaṃ someśvarāstatra babhūvurdvijasattamāḥ ||
aṣṭaṣaṣṭiṣu tīrtheṣu tathānyeṣu tataḥ param
||61||एवं सोमेश्वरास्तत्र बभूवुर्द्विजसत्तमाः ॥
अष्टषष्टिषु तीर्थेषु तथान्येषु ततः परम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye somanāthotpattimāhātmyavarṇanaṃnāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 63 ||