devāsurasaṃgrāmavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
yadetadbhavatā proktaṃ taṃ muniṃ prati sūtaja ||
tvayā purā surārthāya prapītaḥ payasāṃnidhiḥ
||1||यदेतद्भवता प्रोक्तं तं मुनिं प्रति सूतज ॥
त्वया पुरा सुरार्थाय प्रपीतः पयसांनिधिः
tattvaṃ sūtaja no brūhi vistareṇa mahāmate ||
yathā tena purā pīto muninā payasāṃnidhiḥ
||2||तत्त्वं सूतज नो ब्रूहि विस्तरेण महामते ॥
यथा तेन पुरा पीतो मुनिना पयसांनिधिः
sūta uvāca
kāleyā iti vikhyātāḥ purā dānavasattamāḥ ||
saṃbhūtāḥ sarvadevānāṃ vīryotsāhapraṇāśakāḥ
||3||कालेया इति विख्याताः पुरा दानवसत्तमाः ॥
संभूताः सर्वदेवानां वीर्योत्साहप्रणाशकाः
tatastaiḥ pīḍitaṃ dṛṣṭvā viṣṇunā prabhaviṣṇunā ||
trailokyaṃ śaktiyogena prokto devo maheśvaraḥ
||4||ततस्तैः पीडितं दृष्ट्वा विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
त्रैलोक्यं शक्तियोगेन प्रोक्तो देवो महेश्वरः
etadīśāna daiteyaistrailokyaṃ paripīḍitam ||
kālikeyairmahāvīryestasmātkāryo mahāhavaḥ ||
adyaiva taiḥ samaṃ deva samāsādya dharātalam
||5||एतदीशान दैतेयैस्त्रैलोक्यं परिपीडितम् ॥
कालिकेयैर्महावीर्येस्तस्मात्कार्यो महाहवः ॥
अद्यैव तैः समं देव समासाद्य धरातलम्
tato viṣṇuśca rudraśca sahasrākṣaḥ suraiḥ saha ||
śitaśastradharāḥ sarve saṃprāptā dharaṇītalam
||6||ततो विष्णुश्च रुद्रश्च सहस्राक्षः सुरैः सह ॥
शितशस्त्रधराः सर्वे संप्राप्ता धरणीतलम्
atha te dānavāḥ sarve śrutvā devānsa- māgatān ||
yuddhārthaṃ sahasā jagmuḥ saṃmukhāḥ kopasaṃyutāḥ
||7||अथ ते दानवाः सर्वे श्रुत्वा देवान्स- मागतान् ॥
युद्धार्थं सहसा जग्मुः संमुखाः कोपसंयुताः
tato'bhavanmahāyuddhaṃ devānāṃ dānavaiḥ saha ||
trailokyaṃ kaṃpitaṃ yena samastaṃ bhaya vihvalam
||8||ततोऽभवन्महायुद्धं देवानां दानवैः सह ॥
त्रैलोक्यं कंपितं येन समस्तं भय विह्वलम्
atha kālaprabhonāma dānavo balagarvitaḥ ||
sa śakraṃ purato dṛṣṭvā vajrocchritakaraṃ sthitam ||
provāca prahasanvākyaṃ meghagambhīraniḥsvanaḥ
||9||अथ कालप्रभोनाम दानवो बलगर्वितः ॥
स शक्रं पुरतो दृष्ट्वा वज्रोच्छ्रितकरं स्थितम् ॥
प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं मेघगम्भीरनिःस्वनः
muṃca vajra sahasrākṣa paśyāmi tava pauruṣam ||
cirātprāpto'si me dṛṣṭiṃ diṣṭyā tvaṃ tridiveśvaraḥ
||10||मुंच वज्र सहस्राक्ष पश्यामि तव पौरुषम् ॥
चिरात्प्राप्तोऽसि मे दृष्टिं दिष्ट्या त्वं त्रिदिवेश्वरः
tataścikṣepa saṃkruddhastasya vajraṃ śatakratuḥ ||
so'pi tallīlayā dhṛtvā jagṛhe savyapāṇinā
||11||ततश्चिक्षेप संक्रुद्धस्तस्य वज्रं शतक्रतुः ॥
सोऽपि तल्लीलया धृत्वा जगृहे सव्यपाणिना
tataḥ śakraṃ samuddiśya gadāṃ gurvīṃ mumoca saḥ ||
sarvāyasamayīṃ raudrāṃ yamajihvāmivāparām
||12||ततः शक्रं समुद्दिश्य गदां गुर्वीं मुमोच सः ॥
सर्वायसमयीं रौद्रां यमजिह्वामिवापराम्
tayā hataḥ sahasrākṣo visaṃjño rudhiraplutaḥ ||
dhvajayaṣṭiṃ samāśritya saṃniviṣṭo rathopari
||13||तया हतः सहस्राक्षो विसंज्ञो रुधिरप्लुतः ॥
ध्वजयष्टिं समाश्रित्य संनिविष्टो रथोपरि
atha taṃ mātalirdṛṣṭvā visaṃjñaṃ valaghātinam ||
prāṅmukhaṃ ca rathaṃ cakre saṃsmaransārathernayam
||14||अथ तं मातलिर्दृष्ट्वा विसंज्ञं वलघातिनम् ॥
प्राङ्मुखं च रथं चक्रे संस्मरन्सारथेर्नयम्
tataḥ parāṅmukhībhūte rathe śakrasya saṃgare ||
dudruvurbhayasaṃtrastāḥ sarve devāḥ samaṃtataḥ
||15||ततः पराङ्मुखीभूते रथे शक्रस्य संगरे ॥
दुद्रुवुर्भयसंत्रस्ताः सर्वे देवाः समंततः
ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ ||
vrīḍāṃ vihāya vidhvastāḥ pṛṣṭhadeśe śitaiḥ śaraiḥ
||16||आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः ॥
व्रीडां विहाय विध्वस्ताः पृष्ठदेशे शितैः शरैः
atha bhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā dānavairmadhusūdanaḥ ||
āruhya garuḍaṃ tūrṇaṃ kālaprabhamupādravat
||17||अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा दानवैर्मधुसूदनः ॥
आरुह्य गरुडं तूर्णं कालप्रभमुपाद्रवत्
tataste dānavāḥ sarve parivārya śitaiḥ śaraiḥ ||
samyagācchādayāmāsurgarjamānā muhurmuhuḥ
||8||ततस्ते दानवाः सर्वे परिवार्य शितैः शरैः ॥
सम्यगाच्छादयामासुर्गर्जमाना मुहुर्मुहुः
sa tairācchādito viṣṇuḥ śuśubhe ca samaṃtataḥ ||
samyakpulakitāṃgaśca raktācala ivāparaḥ
||19||स तैराच्छादितो विष्णुः शुशुभे च समंततः ॥
सम्यक्पुलकितांगश्च रक्ताचल इवापरः
tataḥ śārṅgavinirmuktaiḥ śaraiḥ kaṃkapatatribhiḥ ||
chedayitveṣujālāni daiteyānnijaghāna saḥ
||20||ततः शार्ङ्गविनिर्मुक्तैः शरैः कंकपतत्रिभिः ॥
छेदयित्वेषुजालानि दैतेयान्निजघान सः
tato daityagaṇāḥ sarve hanyamānā surāriṇā ||
trātāraṃ nābhyagacchaṃta mṛgāḥ siṃhārditā iva
||21||ततो दैत्यगणाः सर्वे हन्यमाना सुरारिणा ॥
त्रातारं नाभ्यगच्छंत मृगाः सिंहार्दिता इव
etasminnaṃtare daityaḥ kālakhaṃja iti smṛtaḥ ||
sa kopavaśamāpanno vāsudevamupādravat
||22||एतस्मिन्नंतरे दैत्यः कालखंज इति स्मृतः ॥
स कोपवशमापन्नो वासुदेवमुपाद्रवत्
sa hatvā pañcabhirbāṇairvāsudevaṃ śilā śitaiḥ ||
jaghāna garuḍaṃ kruddho daśabhirnataparvabhiḥ
||23||स हत्वा पञ्चभिर्बाणैर्वासुदेवं शिला शितैः ॥
जघान गरुडं क्रुद्धो दशभिर्नतपर्वभिः
tataḥ sudarśanaṃ cakraṃ tasya daityasya mādhavaḥ |
] pramumoca vadhārthāya jvālāmālāsamāvṛtam
||24||ततः सुदर्शनं चक्रं तस्य दैत्यस्य माधवः ।
] प्रमुमोच वधार्थाय ज्वालामालासमावृतम्
so'pi taccakramālokya vāsudevakarāccyutam ||
āgacchaṃtaṃ prasāryāsyaṃ grastuṃ tatsaṃmukho yayau
||25||सोऽपि तच्चक्रमालोक्य वासुदेवकराच्च्युतम् ॥
आगच्छंतं प्रसार्यास्यं ग्रस्तुं तत्संमुखो ययौ
agrasacca mahādaityastiṣṭhatiṣṭheti cābravīt ||
vāsudevaṃ samuddiśya tataścikṣepa sāyakān
||26||अग्रसच्च महादैत्यस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥
वासुदेवं समुद्दिश्य ततश्चिक्षेप सायकान्
tataścakrī sa daityena grastacakreṇa tāḍitaḥ ||
suparṇena samāyukto jagāma viṣamāṃ vyathām
||27||ततश्चक्री स दैत्येन ग्रस्तचक्रेण ताडितः ॥
सुपर्णेन समायुक्तो जगाम विषमां व्यथाम्
etasminnaṃtare kruddho bhagavāṃstripurāṃtakaḥ ||
dṛṣṭvā hariṃ tathābhūtaṃ śakraṃ cāpi parāṅmukham
||28||एतस्मिन्नंतरे क्रुद्धो भगवांस्त्रिपुरांतकः ॥
दृष्ट्वा हरिं तथाभूतं शक्रं चापि पराङ्मुखम्
tataḥ śūlaprahāreṇa taṃ nihatya danoḥ sutam ||
śaraiḥ pinākanirmuktairjaghānoccaistathā parān
||29||ततः शूलप्रहारेण तं निहत्य दनोः सुतम् ॥
शरैः पिनाकनिर्मुक्तैर्जघानोच्चैस्तथा परान्
kālaprabhaṃ prakālaṃ ca kālāsyaṃ kālavigraham ||
jaghāna bhagavāñchaṃbhustathānyānapi nāyakān
||30||कालप्रभं प्रकालं च कालास्यं कालविग्रहम् ॥
जघान भगवाञ्छंभुस्तथान्यानपि नायकान्
tataḥ pradhānāste sarve dānavā apidāruṇāḥ ||
palāyanaparā jātā nirutsāhā dviṣajjaye
||31||ततः प्रधानास्ते सर्वे दानवा अपिदारुणाः ॥
पलायनपरा जाता निरुत्साहा द्विषज्जये
tataḥ śakraśca viṣṇuśca labdhasaṃjñau dhṛtāyudhau ||
ślāghayaṃtau mahādevaṃ saṃsthitau raṇamūrdhani
||32||ततः शक्रश्च विष्णुश्च लब्धसंज्ञौ धृतायुधौ ॥
श्लाघयंतौ महादेवं संस्थितौ रणमूर्धनि
etasminnaṃtare bhagnānsamudvīkṣya danoḥ sutān ||
jaghnuḥ śaraśataiḥ śastraiḥ sarve devāḥ savāsavāḥ
||33||एतस्मिन्नंतरे भग्नान्समुद्वीक्ष्य दनोः सुतान् ॥
जघ्नुः शरशतैः शस्त्रैः सर्वे देवाः सवासवाः
atha te hatabhūyiṣṭhā dānavā balavattarāḥ ||
hanyamānāḥ śitairbāṇaistridaśairjitakāśibhiḥ
||34||अथ ते हतभूयिष्ठा दानवा बलवत्तराः ॥
हन्यमानाः शितैर्बाणैस्त्रिदशैर्जितकाशिभिः
agamyaṃ manasā teṣāṃ praviṣṭā varuṇālayam ||
śastraiśca kṣatasarvāṃgā hatanāthāḥ suduḥkhitāḥ
||35||अगम्यं मनसा तेषां प्रविष्टा वरुणालयम् ॥
शस्त्रैश्च क्षतसर्वांगा हतनाथाः सुदुःखिताः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramā hātmye'gastyāśramamāhātmye'gastyakṛtasamudraprāśanavṛttānte devāsurasaṃgrāmavarṇanaṃnāma catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34 ||