parāvasuprāyaścittavidhānavṛttāṃtavarṇanam
sūta uvāca
etasminneva kāle tu nāgaro dvijasattamāḥ ||
viśvāvasuriti khyāto vedavedāṃgapāragaḥ
||1||एतस्मिन्नेव काले तु नागरो द्विजसत्तमाः ॥
विश्वावसुरिति ख्यातो वेदवेदांगपारगः
paścime vayasi prāpte tasya putro babhūva ha ||
parāvasuriti khyātastasya prāṇasamaḥ sadā
||2||पश्चिमे वयसि प्राप्ते तस्य पुत्रो बभूव ह ॥
परावसुरिति ख्यातस्तस्य प्राणसमः सदा
sa vedādhyayanaṃ cakre yauvane samupasthite ||
vayasyaiḥ saṃmataiḥ sārdhaṃ sadā hāsya parāyaṇaiḥ
||3||स वेदाध्ययनं चक्रे यौवने समुपस्थिते ॥
वयस्यैः संमतैः सार्धं सदा हास्य परायणैः
kasyacittvatha kālasya māghamāsa upasthite ||
rātrau so'dhyayanaṃ cakra upādhyāyagṛhaṃ gataḥ
||4||कस्यचित्त्वथ कालस्य माघमास उपस्थिते ॥
रात्रौ सोऽध्ययनं चक्र उपाध्यायगृहं गतः
niśīthe sa samutthāya sarvairmi traiśca rakṣitaḥ ||
veśyāgṛhaṃ samāsādya prasupto veśyayā saha
||5||निशीथे स समुत्थाय सर्वैर्मि त्रैश्च रक्षितः ॥
वेश्यागृहं समासाद्य प्रसुप्तो वेश्यया सह
jalapūrṇaṃ samādhāya jalapātraṃ samīpagam ||
nijācamanayogyaṃ ca jalapānārthameva ca
||6||जलपूर्णं समाधाय जलपात्रं समीपगम् ॥
निजाचमनयोग्यं च जलपानार्थमेव च
niśāśeṣe tu saṃprāpte sa pipāsāsamākulaḥ ||
nidrālasyasamopetaḥ śayyāṃ tyaktvā samutthitaḥ
||7||निशाशेषे तु संप्राप्ते स पिपासासमाकुलः ॥
निद्रालस्यसमोपेतः शय्यां त्यक्त्वा समुत्थितः
veśyāyā madyapātraṃ tu hyadhastātsaṃ vyavasthitam ||
tadādāya papau madyaṃ jalabhrāṃtyā yadaiva saḥ
||8||वेश्याया मद्यपात्रं तु ह्यधस्तात्सं व्यवस्थितम् ॥
तदादाय पपौ मद्यं जलभ्रांत्या यदैव सः
tadā madyaṃ parijñāya pātraṃ tyaktvā suduḥkhitaḥ ||
vairāgyaṃ paramaṃ gatvā pralāpānakaro dbahūn
||9||तदा मद्यं परिज्ञाय पात्रं त्यक्त्वा सुदुःखितः ॥
वैराग्यं परमं गत्वा प्रलापानकरो द्बहून्
aho nidrānvitenādya kiṃ mayā vikṛtaṃ kṛtam ||
yadadya madyamāpītaṃ jalabhrāṃtyā vigarhitam
||10||अहो निद्रान्वितेनाद्य किं मया विकृतं कृतम् ॥
यदद्य मद्यमापीतं जलभ्रांत्या विगर्हितम्
kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ śuddhirbhavenmama ||
prāyaścittaṃ kariṣyāmi yadyapi syātsuduṣkaram
||11||किं करोमि क्व गच्छामि कथं शुद्धिर्भवेन्मम ॥
प्रायश्चित्तं करिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्
evaṃ niścitya manasā prabhāte samupasthite ||
śaṃkhatīrthaṃ samāsādya kṛtvā snānaṃ tathā param
||12||एवं निश्चित्य मनसा प्रभाते समुपस्थिते ॥
शंखतीर्थं समासाद्य कृत्वा स्नानं तथा परम्
saśikhaṃ vapanaṃ paścātkārayitvā tvarāvitaḥ ||
gataśca tiṣṭhate yatra brahmaghoṣaparāyaṇaḥ
||13||सशिखं वपनं पश्चात्कारयित्वा त्वरावितः ॥
गतश्च तिष्ठते यत्र ब्रह्मघोषपरायणः
upādhyāyaḥ saśiṣyaśca brahmasthānaṃ samāśritaḥ ||
sa gatvā dūrataḥ sthitvā saṃniviṣṭo yathāntyajaḥ
||14||उपाध्यायः सशिष्यश्च ब्रह्मस्थानं समाश्रितः ॥
स गत्वा दूरतः स्थित्वा संनिविष्टो यथान्त्यजः
śmaśrumūrdhajahīnastu yadā mitrairvilokitaḥ ||
tadā hāsyāddhato mūrdhni hastāgraiśca muhurmuhuḥ
||15||श्मश्रुमूर्धजहीनस्तु यदा मित्रैर्विलोकितः ॥
तदा हास्याद्धतो मूर्ध्नि हस्ताग्रैश्च मुहुर्मुहुः
upādhyāyastu taṃ dṛṣṭvā dīnaṃ bāṣpapariplutam ||
śmaśrumūrdhajasaṃtyaktaṃ tataḥ provāca sādaram
||16||उपाध्यायस्तु तं दृष्ट्वा दीनं बाष्पपरिप्लुतम् ॥
श्मश्रुमूर्धजसंत्यक्तं ततः प्रोवाच सादरम्
kimadya vatsa dūre tvamupaviṣṭastu dainyadhṛk ||
ehi me saṃnidhau brūhi parābhūto'si kena vā
||17||किमद्य वत्स दूरे त्वमुपविष्टस्तु दैन्यधृक् ॥
एहि मे संनिधौ ब्रूहि पराभूतोऽसि केन वा
parāvasuruvāca
ayogyo'haṃ guro jātaḥ sevāyāstava sāṃpratam ||
veśyāyā maṃdirasthena jñātvā nijakamaṃḍalum
||18||अयोग्योऽहं गुरो जातः सेवायास्तव सांप्रतम् ॥
वेश्याया मंदिरस्थेन ज्ञात्वा निजकमंडलुम्
veśyāyā madyapātraṃ tu madyapūrṇaṃ pragṛhya ca ||
tasmāddehi vibho mahyaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye
||19||वेश्याया मद्यपात्रं तु मद्यपूर्णं प्रगृह्य च ॥
तस्माद्देहि विभो मह्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये
dharmadroṇeṣu yatproktaṃ tatkariṣyāmyasaṃśayam
||20||धर्मद्रोणेषु यत्प्रोक्तं तत्करिष्याम्यसंशयम्
atha taṃ baṭavaḥ procurvayasyāstasya ye sthitāḥ ||
hāsyaṃ kṛtvā prakāmāśca veśyā yā gurusaṃnidhau
||21||अथ तं बटवः प्रोचुर्वयस्यास्तस्य ये स्थिताः ॥
हास्यं कृत्वा प्रकामाश्च वेश्या या गुरुसंनिधौ
yā eṣā nṛpateḥ kanyā khyātā ratnāvatī jane ||
asyāḥ stanau gṛhītvā tvamadharaṃ pibasi drutam ||
tataste syādviśuddhiśca nānyathā prabhaviṣyati
||22||या एषा नृपतेः कन्या ख्याता रत्नावती जने ॥
अस्याः स्तनौ गृहीत्वा त्वमधरं पिबसि द्रुतम् ॥
ततस्ते स्याद्विशुद्धिश्च नान्यथा प्रभविष्यति
parāvasuruvāca
na vayasyā narmakālo viṣame mama saṃsthite ||
mamopari yadi sneho vālamitratvasaṃbhavaḥ ||
tadānīya dvijānanyānvadadhvaṃ niṣkṛtiṃ mama
||23||न वयस्या नर्मकालो विषमे मम संस्थिते ॥
ममोपरि यदि स्नेहो वालमित्रत्वसंभवः ॥
तदानीय द्विजानन्यान्वदध्वं निष्कृतिं मम
atha te narmamutsṛjya tadduḥkhena ca duḥkhitāḥ ||
viśvāvasuṃ samāsādya tadvṛttāṃtamathābruvan
||24||अथ ते नर्ममुत्सृज्य तद्दुःखेन च दुःखिताः ॥
विश्वावसुं समासाद्य तद्वृत्तांतमथाब्रुवन्
so'pi teṣāṃ samākarṇya tatkarṇakaṭukaṃ vacaḥ ||
sabhāryaḥ prayayau tatra yatra putro vyavasthitaḥ
||25||सोऽपि तेषां समाकर्ण्य तत्कर्णकटुकं वचः ॥
सभार्यः प्रययौ तत्र यत्र पुत्रो व्यवस्थितः
duḥkhena mahatā yuktaḥ skhalamānaḥ padepade ||
vṛddhabhāvāttathā śokātputrākṛtyasamudbhavāt
||26||दुःखेन महता युक्तः स्खलमानः पदेपदे ॥
वृद्धभावात्तथा शोकात्पुत्राकृत्यसमुद्भवात्
tatastau procatuḥ putraṃ bāṣpagadgadayā girā ||
daṃpatī bahuśokārtau hā putra kimidaṃ kṛtam ||
so'pi sarvaṃ samācakhyau tābhyāṃ vṛtāṃtamātmanaḥ
||27||ततस्तौ प्रोचतुः पुत्रं बाष्पगद्गदया गिरा ॥
दंपती बहुशोकार्तौ हा पुत्र किमिदं कृतम् ॥
सोऽपि सर्वं समाचख्यौ ताभ्यां वृतांतमात्मनः
prāyaścittaṃ kariṣyāmi tasmādātmaviśuddhaye ||
tato viśvāvasurviprānsmārtāñchrutisamanvitān ||
tadarthamānayāmāsa vedavidyāvicakṣaṇān
||28||प्रायश्चित्तं करिष्यामि तस्मादात्मविशुद्धये ॥
ततो विश्वावसुर्विप्रान्स्मार्ताञ्छ्रुतिसमन्वितान् ॥
तदर्थमानयामास वेदविद्याविचक्षणान्
tataḥ parāvasusteṣāṃ puraḥ sthitvā kṛtāṃjaliḥ ||
provāca svāditaṃ madyaṃ mayā rātrāvajānatā ||
veśyā bhāṃḍaṃ samādāya jñātvā nijakamaṃḍalum
||29||ततः परावसुस्तेषां पुरः स्थित्वा कृतांजलिः ॥
प्रोवाच स्वादितं मद्यं मया रात्रावजानता ॥
वेश्या भांडं समादाय ज्ञात्वा निजकमंडलुम्
evaṃ jñātvā yadarhaṃ ca prāyaścittaṃ pradīyatām ||
yena me jāyate śuddhiḥ prasādādvo dvijottamāḥ
||3||एवं ज्ञात्वा यदर्हं च प्रायश्चित्तं प्रदीयताम् ॥
येन मे जायते शुद्धिः प्रसादाद्वो द्विजोत्तमाः
evamuktāstatastena viprāste smṛtivādinaḥ ||
dharmaśāstraṃ samālokya tataḥ procuśca taṃ dvijāḥ
||31||एवमुक्तास्ततस्तेन विप्रास्ते स्मृतिवादिनः ॥
धर्मशास्त्रं समालोक्य ततः प्रोचुश्च तं द्विजाः
atimānādatikrodhātsnehādvā yadi vā bhayāt ||
prāyaścittamanarhaṃ tu dadattatpāpamaśnute
||32||अतिमानादतिक्रोधात्स्नेहाद्वा यदि वा भयात् ॥
प्रायश्चित्तमनर्हं तु ददत्तत्पापमश्नुते
prāyaścittaṃ pradāsyāmastasmādyuktaṃ vayaṃ tava ||
yadi śaknoṣi tatkartuṃ tatkuruṣva samāhitaḥ
||33||प्रायश्चित्तं प्रदास्यामस्तस्माद्युक्तं वयं तव ॥
यदि शक्नोषि तत्कर्तुं तत्कुरुष्व समाहितः
parāvasuruvāca
karomi vo na cedvākyaṃ tatpṛcchāmi kuto dvijāḥ ||
nāhaṃ kenāpi saṃdṛṣṭo madyapānaṃ samācaran
||34||करोमि वो न चेद्वाक्यं तत्पृच्छामि कुतो द्विजाः ॥
नाहं केनापि संदृष्टो मद्यपानं समाचरन्
tasmādbrūta yathārhaṃ me prāyaścittaṃ viśuddhaye ||
api prāṇaharaṃ raudraṃ no cetpāpamavāpsyatha
||35||तस्माद्ब्रूत यथार्हं मे प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥
अपि प्राणहरं रौद्रं नो चेत्पापमवाप्स्यथ
brāhmaṇā ūcuḥ
budhyamāno dvijo yastu madyapānaṃ samācaret ||
tāvanmātraṃ hiraṇyaṃ ca taptaṃ pītvā viśudhyati
||36||बुध्यमानो द्विजो यस्तु मद्यपानं समाचरेत् ॥
तावन्मात्रं हिरण्यं च तप्तं पीत्वा विशुध्यति
ajñānato yadā pītaṃ madyaṃ vipreṇa karhicit ||
agnitulyaṃ ghṛtaṃ pītvā tāvanmātraṃ viśudhyati
||37||अज्ञानतो यदा पीतं मद्यं विप्रेण कर्हिचित् ॥
अग्नितुल्यं घृतं पीत्वा तावन्मात्रं विशुध्यति
evaṃ te sarvamākhyātaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye ||
yadi śaktoṣi cetkartuṃ kuruṣva tvaṃ dvijottama
||38||एवं ते सर्वमाख्यातं प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥
यदि शक्तोषि चेत्कर्तुं कुरुष्व त्वं द्विजोत्तम
parāvasuruvāca
gaṃḍūṣamekaṃ madyasya mayā pītaṃ dvijottamāḥ ||
tāvanmātraṃ pibāmyeva ghṛtaṃ vahnisamaṃ kṛtam
||39||गंडूषमेकं मद्यस्य मया पीतं द्विजोत्तमाः ॥
तावन्मात्रं पिबाम्येव घृतं वह्निसमं कृतम्
yuṣmadādeśato'dyaiva svaśarīraviśuddhaye ||
viśvāvasuśca tacchrutvā vajrapātopamaṃ vacaḥ
||40||युष्मदादेशतोऽद्यैव स्वशरीरविशुद्धये ॥
विश्वावसुश्च तच्छ्रुत्वा वज्रपातोपमं वचः
viprāṇāṃ cātha putrasya tadovāca suduḥkhitaḥ ||
kṛtvāśrumokṣaṇaṃ bhūri bāṣpagadgadayā girā
||41||विप्राणां चाथ पुत्रस्य तदोवाच सुदुःखितः ॥
कृत्वाश्रुमोक्षणं भूरि बाष्पगद्गदया गिरा
sarvasvamapi dāsyāmi putrasyāsya viśuddhaye ||
prāyaścittaṃ samācartuṃ na dāsyāmi kathaṃcana
||42||सर्वस्वमपि दास्यामि पुत्रस्यास्य विशुद्धये ॥
प्रायश्चित्तं समाचर्तुं न दास्यामि कथंचन
aśrāddheyo vipāṃkteyaḥ saputro vā bhavāmyaham ||
sthānaṃ vā saṃtyajāmyetatputra maivaṃ samācara
||43||अश्राद्धेयो विपांक्तेयः सपुत्रो वा भवाम्यहम् ॥
स्थानं वा संत्यजाम्येतत्पुत्र मैवं समाचर
tacchrutvā vacanaṃ tasya piturvighnakaraṃ param ||
prāyaścittasya sasnehaṃ putro vacanamabravīt
||44||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पितुर्विघ्नकरं परम् ॥
प्रायश्चित्तस्य सस्नेहं पुत्रो वचनमब्रवीत्
tyaja tāta mama snehaṃ mā vighnaṃ me samācara ||
prāyaścittaṃ kariṣyāmi niścayo'yaṃ mayā kṛtaḥ
||45||त्यज तात मम स्नेहं मा विघ्नं मे समाचर ॥
प्रायश्चित्तं करिष्यामि निश्चयोऽयं मया कृतः
mātovāca
yadi putra tvayā kāryaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye ||
tadahaṃ patinā sārdhaṃ pravekṣyāmi puro'nalam
||46||यदि पुत्र त्वया कार्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥
तदहं पतिना सार्धं प्रवेक्ष्यामि पुरोऽनलम्
tvāṃ draṣṭuṃ naiva śakromi pibaṃtamagnivadghṛtam ||
paścātprāṇaparityaktaṃ satyenā tmānamālabhe
||47||त्वां द्रष्टुं नैव शक्रोमि पिबंतमग्निवद्घृतम् ॥
पश्चात्प्राणपरित्यक्तं सत्येना त्मानमालभे
pitovāca
yuktaṃ putrānayā proktaṃ mātrā tava hitaṃ tathā ||
mamāpi saṃmataṃ hyetatkariṣyāmi na saṃśayaḥ
||48||युक्तं पुत्रानया प्रोक्तं मात्रा तव हितं तथा ॥
ममापि संमतं ह्येतत्करिष्यामि न संशयः
sūta uvāca
etasminnaṃtare sarve suhṛdastasya ye sthitāḥ 1|
tacchrutvā taṃ samāyātā vṛttāṃtaṃ duḥkhasaṃyutāḥ
||49||एतस्मिन्नंतरे सर्वे सुहृदस्तस्य ये स्थिताः १।
तच्छ्रुत्वा तं समायाता वृत्तांतं दुःखसंयुताः
procuśca vividhairvākyaiḥ sapatnīkaṃ vibhāvasum ||
putraśokena saṃtaptaṃ maraṇe kṛtaniścayam
||5||प्रोचुश्च विविधैर्वाक्यैः सपत्नीकं विभावसुम् ॥
पुत्रशोकेन संतप्तं मरणे कृतनिश्चयम्
putraṃ prabodhayāmāsuḥ prāyaścittanivṛttaye ||
tadā na śaknuvaṃti sma nivartayitumaṃ jasā
||51||पुत्रं प्रबोधयामासुः प्रायश्चित्तनिवृत्तये ॥
तदा न शक्नुवंति स्म निवर्तयितुमं जसा
tāvubhau ca pitāputrau prāṇatyāgakṛtādarau
||52||तावुभौ च पितापुत्रौ प्राणत्यागकृतादरौ
tato vāstupadaṃ jagmuḥ sarvajño yatra tiṣṭhati ||
bhartṛyajño mahābhāgaḥ sarvasaṃdeha vārakaḥ
||53||ततो वास्तुपदं जग्मुः सर्वज्ञो यत्र तिष्ठति ॥
भर्तृयज्ञो महाभागः सर्वसंदेह वारकः
tasya sarvaṃ samācakhyuḥ parāvasusamudbhavam ||
vṛttāṃtaṃ madyapānotthaṃ yanmitraistasya kīrtitam
||54||तस्य सर्वं समाचख्युः परावसुसमुद्भवम् ॥
वृत्तांतं मद्यपानोत्थं यन्मित्रैस्तस्य कीर्तितम्
prāyaścittaṃ tu hāsyena yacca smārtaiḥ prakīrtitam ||
viśvāvasośca saṃkalpaṃ vahnisādhanasaṃbhavam
||55||प्रायश्चित्तं तु हास्येन यच्च स्मार्तैः प्रकीर्तितम् ॥
विश्वावसोश्च संकल्पं वह्निसाधनसंभवम्
sapatnīkasya mitrāṇāṃ yacca duḥkhamupasthitam ||
nivedya tattathā procurbhū yo'pivinayānvitam
||56||सपत्नीकस्य मित्राणां यच्च दुःखमुपस्थितम् ॥
निवेद्य तत्तथा प्रोचुर्भू योऽपिविनयान्वितम्
atītaṃ vartamānaṃ ca bhaviṣyadvāpi yadbhavet ||
na te'styaviditaṃ kiṃcitsarvaṃ jānīmahe vayam
||57||अतीतं वर्तमानं च भविष्यद्वापि यद्भवेत् ॥
न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वं जानीमहे वयम्
etacca nagaraṃ sarvaṃ viśvāvasukṛte'dhunā ||
saṃśayaṃ paramaṃ prāptaṃ tena prāptāstavāṃtikam
||58||एतच्च नगरं सर्वं विश्वावसुकृतेऽधुना ॥
संशयं परमं प्राप्तं तेन प्राप्तास्तवांतिकम्
tasmādbrūhi mahābhāga yadyastyaparameva hi ||
prāyaścittaṃ dvijasyāsya madyapānaviśuddhaye
||59||तस्माद्ब्रूहि महाभाग यद्यस्त्यपरमेव हि ॥
प्रायश्चित्तं द्विजस्यास्य मद्यपानविशुद्धये
na te hyaviditaṃ kiṃcittava vedasamudbhavam ||
bhartṛyajño vihasyoccaistato vacanamabravīt
||60||न ते ह्यविदितं किंचित्तव वेदसमुद्भवम् ॥
भर्तृयज्ञो विहस्योच्चैस्ततो वचनमब्रवीत्
brāhmaṇasyāsya śuddhyarthamapyayupāyaḥ sukhāvahaḥ ||
vidyamāno'pi nāstyeva matireṣā sthitā mama
||61||ब्राह्मणस्यास्य शुद्ध्यर्थमप्ययुपायः सुखावहः ॥
विद्यमानोऽपि नास्त्येव मतिरेषा स्थिता मम
brāhmaṇā ūcuḥ
pūrvāparavirodhe navākyametanmahāmate ||
kathamasti kathaṃ nāsti tasmāttvaṃ vaktumarhasi ||
vismayo'yaṃ mahāñjātaḥ sarveṣāṃ ca dvijanmanām
||62||पूर्वापरविरोधे नवाक्यमेतन्महामते ॥
कथमस्ति कथं नास्ति तस्मात्त्वं वक्तुमर्हसि ॥
विस्मयोऽयं महाञ्जातः सर्वेषां च द्विजन्मनाम्
bhartṛyajña uvāca
japacchidraṃ tapaśchidraṃ yacchidraṃ yajñakarmaṇi ||
sarvaṃ bhavati niśchidraṃ yasya cecchaṃti brāhmaṇāḥ
||63||जपच्छिद्रं तपश्छिद्रं यच्छिद्रं यज्ञकर्मणि ॥
सर्वं भवति निश्छिद्रं यस्य चेच्छंति ब्राह्मणाः
acchidramiti yadvākyaṃ vadaṃti kṣitidevatāḥ ||
viśeṣānnāgarodbhūtāstattathaiva na cānyathā
||64||अच्छिद्रमिति यद्वाक्यं वदंति क्षितिदेवताः ॥
विशेषान्नागरोद्भूतास्तत्तथैव न चान्यथा
tathā ca brahmaśālāyāṃ saṃsthitairyadudāhṛtam ||
nānyathā tatparijñeyaṃ hāsyenāpi smṛtiṃ vinā
||65||तथा च ब्रह्मशालायां संस्थितैर्यदुदाहृतम् ॥
नान्यथा तत्परिज्ञेयं हास्येनापि स्मृतिं विना
sa eṣa hāsyabhāvena prokto mitraiḥ parāvasuḥ
||66||स एष हास्यभावेन प्रोक्तो मित्रैः परावसुः
ratnavatyāḥ stanau gṛhya yadyāsvādayate'dharam ||
tadbhaviṣyati me śuddhirmadyapāna samudbhavā
||67||रत्नवत्याः स्तनौ गृह्य यद्यास्वादयतेऽधरम् ॥
तद्भविष्यति मे शुद्धिर्मद्यपान समुद्भवा
tadupāyo mayā prokto viprasyāsya sukhāvahaḥ ||
parāśaramatenaiva karoti yadi śudhyati
||68||तदुपायो मया प्रोक्तो विप्रस्यास्य सुखावहः ॥
पराशरमतेनैव करोति यदि शुध्यति
brāhmaṇā ūcuḥ
yadyetacchuṇute rājā vākyamīrṣyāparāyaṇaḥ ||
tatsarveṣāṃ vadhaṃ kuryādviprāṇāmanyathā bhavet
||69||यद्येतच्छुणुते राजा वाक्यमीर्ष्यापरायणः ॥
तत्सर्वेषां वधं कुर्याद्विप्राणामन्यथा भवेत्
tasmātkarotu cābhīṣṭameṣa vipraḥ parāvasuḥ ||
mātāpitṛsamopeto vayaṃ yāsyāmahe gṛham
||70||तस्मात्करोतु चाभीष्टमेष विप्रः परावसुः ॥
मातापितृसमोपेतो वयं यास्यामहे गृहम्
bhartṛyajña uvāca
sa rājā nītimānvijñaḥ sarvadharmaparāyaṇaḥ ||
bhakto devadvijānāṃ ca sarvaśāstra vicakṣaṇaḥ
||71||स राजा नीतिमान्विज्ञः सर्वधर्मपरायणः ॥
भक्तो देवद्विजानां च सर्वशास्त्र विचक्षणः
tasmānmayā samaṃ sarve nāgarāyāṃtu tadgrahe
||72||तस्मान्मया समं सर्वे नागरायांतु तद्ग्रहे
madhyagaṃ purataḥ kṛtvā tadvaktreṇa ca tatpuraḥ ||
kathayaṃtu ca vṛttāṃtaṃ madyapāna samudbhavam
||73||मध्यगं पुरतः कृत्वा तद्वक्त्रेण च तत्पुरः ॥
कथयंतु च वृत्तांतं मद्यपान समुद्भवम्
parāvasośca yatproktaṃ vayasyairhāsyamāśritaiḥ ||
parāśarasamutthaṃ ca yadvākyaṃ tatsmṛteḥ param
||74||परावसोश्च यत्प्रोक्तं वयस्यैर्हास्यमाश्रितैः ॥
पराशरसमुत्थं च यद्वाक्यं तत्स्मृतेः परम्
tacchrutvā yadi bhūpāla īrṣyā lobhasamanvitaḥ ||
bhaviṣyati tato'haṃ taṃ dhārayiṣyāmi satpathe
||75||तच्छ्रुत्वा यदि भूपाल ईर्ष्या लोभसमन्वितः ॥
भविष्यति ततोऽहं तं धारयिष्यामि सत्पथे
sūtauvāca
tataste nāgarāḥ sarve santoṣaṃ paramaṃ gatāḥ ||
sādhuvādaiḥ samabhyarcya bhartṛyajñaṃ pṛthagvidhaiḥ
||76||ततस्ते नागराः सर्वे सन्तोषं परमं गताः ॥
साधुवादैः समभ्यर्च्य भर्तृयज्ञं पृथग्विधैः
tenaiva sahitaṃ tūrṇaṃ madhye kṛtvā ca madhyagam ||
garttātīrthasamudbhūtaṃ vedavedāṃgapāragam
||77||तेनैव सहितं तूर्णं मध्ये कृत्वा च मध्यगम् ॥
गर्त्तातीर्थसमुद्भूतं वेदवेदांगपारगम्
smṛtijñaṃ lakṣaṇajñaṃ tamāhitāgniṃ yaśasvinam ||
yaṣṭāraṃ bahuyajñānāṃ bhartṛyajñamate sthitam
||78||स्मृतिज्ञं लक्षणज्ञं तमाहिताग्निं यशस्विनम् ॥
यष्टारं बहुयज्ञानां भर्तृयज्ञमते स्थितम्
ānartenāpi bhūpena svargabhraṣṭena vai purā ||
karṇotpalājanitreṇa yaśca pūrvaṃ cirantanaḥ
||79||आनर्तेनापि भूपेन स्वर्गभ्रष्टेन वै पुरा ॥
कर्णोत्पलाजनित्रेण यश्च पूर्वं चिरन्तनः
camatkārapure nyastaḥ sthāne'sminvipragauravāt ||
yena sidhyaṃti kāryāṇi sarveṣāṃ ca dvijanmanām
||80||चमत्कारपुरे न्यस्तः स्थानेऽस्मिन्विप्रगौरवात् ॥
येन सिध्यंति कार्याणि सर्वेषां च द्विजन्मनाम्
tathā caiva tu cānyāni camatkārapurasya ca ||
haribhadrābhidhānaṃ taṃ bhartṛyajñasamanvitam
||81||तथा चैव तु चान्यानि चमत्कारपुरस्य च ॥
हरिभद्राभिधानं तं भर्तृयज्ञसमन्वितम्
kṛtvā te nāgarāḥ sarve rājadvāramupāgatāḥ ||
parāvasuṃ samādāya mātāpitṛsamanvitam
||82||कृत्वा ते नागराः सर्वे राजद्वारमुपागताः ॥
परावसुं समादाय मातापितृसमन्वितम्
atha dvāḥstho drutaṃ gatvā bhūpatestānnyavedayat ||
brāhmaṇānbhartṛyajñena haribhadreṇa saṃyutān
||83||अथ द्वाःस्थो द्रुतं गत्वा भूपतेस्तान्न्यवेदयत् ॥
ब्राह्मणान्भर्तृयज्ञेन हरिभद्रेण संयुतान्
ānarto'pi ca tāñchrutvā rājadvārasamāgatān ||
purodhasā samāyuktaḥ saṃmukhaṃ prayayau tadā
||84||आनर्तोऽपि च ताञ्छ्रुत्वा राजद्वारसमागतान् ॥
पुरोधसा समायुक्तः संमुखं प्रययौ तदा
dattvārghaṃ madhuparkaṃ ca viṣṭaraṃ gāṃ tathā nṛpaḥ ||
prathamaṃ bhartṛyajñāya haribhadrāya vai tataḥ
||85||दत्त्वार्घं मधुपर्कं च विष्टरं गां तथा नृपः ॥
प्रथमं भर्तृयज्ञाय हरिभद्राय वै ततः
caturṇāṃ mudgahastānāṃ tathānyeṣāṃ dvijanmanām ||
ādyaṛgyajuḥsāmnāṃ ca pragṛhyāśīrvacaḥ param
||86||चतुर्णां मुद्गहस्तानां तथान्येषां द्विजन्मनाम् ॥
आद्यऋग्यजुःसाम्नां च प्रगृह्याशीर्वचः परम्
sabhāmaṃḍapamāsādya sarvānsamupaveśayat ||
varāsaneṣu haimeṣu yathāvadanupūrvaśaḥ
||97||सभामंडपमासाद्य सर्वान्समुपवेशयत् ॥
वरासनेषु हैमेषु यथावदनुपूर्वशः
tathā teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣu pṛthivīpatiḥ ||
upaviśya dharāpṛṣṭhe kṛtāṃjalira bhāṣata
||88||तथा तेषूपविष्टेषु सर्वेषु पृथिवीपतिः ॥
उपविश्य धरापृष्ठे कृतांजलिर भाषत
dhanyo'smyanugṛhīto'smi yanme gṛhamupāgataḥ ||
sarvo'yaṃ nāgaro loko bhartṛyajñasamanvitaḥ
||89||धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यन्मे गृहमुपागतः ॥
सर्वोऽयं नागरो लोको भर्तृयज्ञसमन्वितः
tadādiśatu māṃ loko yatkṛtyaṃ prakaromi vaḥ ||
adeyamapi yacchāmi gṛhāyātasya sāṃpratam
||90||तदादिशतु मां लोको यत्कृत्यं प्रकरोमि वः ॥
अदेयमपि यच्छामि गृहायातस्य सांप्रतम्
agamyamapi yāsyāmi kariṣye'kṛtyameva ca ||
tacchrutvā haribhadraḥ sa samutthāya tvarānvitaḥ
||91||अगम्यमपि यास्यामि करिष्येऽकृत्यमेव च ॥
तच्छ्रुत्वा हरिभद्रः स समुत्थाय त्वरान्वितः
papracchādyāṃstadarthaṃ ca bahvṛcāṃstadanaṃtaram ||
adhvaryūṃścaiva chāṃdogyānanujñātaśca taistadā
||92||पप्रच्छाद्यांस्तदर्थं च बह्वृचांस्तदनंतरम् ॥
अध्वर्यूंश्चैव छांदोग्याननुज्ञातश्च तैस्तदा
prāṇarudrānvadaṃtvādyā jīvasūktaṃ ca bahvṛcāḥ ||
eṣāṃ caiva pṛthivyādisavanaṃ yatpurā kṛtam
||93||प्राणरुद्रान्वदंत्वाद्या जीवसूक्तं च बह्वृचाः ॥
एषां चैव पृथिव्यादिसवनं यत्पुरा कृतम्
paṭhantvadhvaryavaḥ sarve chāṃdogyāśca pṛthakpṛthak ||
madhucyutena saṃyuktaṃ prapaṭhantu ca siddhaye
||94||पठन्त्वध्वर्यवः सर्वे छांदोग्याश्च पृथक्पृथक् ॥
मधुच्युतेन संयुक्तं प्रपठन्तु च सिद्धये
bhartṛyajñamatenaivaṃ tena proktā dvijottamāḥ ||
papracchuścaiva tatsarvaṃ yatproktaṃ tena dhīmatā
||95||भर्तृयज्ञमतेनैवं तेन प्रोक्ता द्विजोत्तमाः ॥
पप्रच्छुश्चैव तत्सर्वं यत्प्रोक्तं तेन धीमता
tataḥ pāṭhāvasāne tu madhyagaḥ prāha sādaram ||
parāvasusamudbhūtaṃ vṛttāṃtaṃ tasya bhūpateḥ
||96||ततः पाठावसाने तु मध्यगः प्राह सादरम् ॥
परावसुसमुद्भूतं वृत्तांतं तस्य भूपतेः
yathā tenā''savaḥ pīto yathā mitraiḥ prajalpitam ||
prāyaścittaṃ samādiṣṭaṃ yathā smārtairghṛtodbhavam
||97||यथा तेनाऽऽसवः पीतो यथा मित्रैः प्रजल्पितम् ॥
प्रायश्चित्तं समादिष्टं यथा स्मार्तैर्घृतोद्भवम्
bhartṛyajñena cānītā yathā sarve dvijātayaḥ ||
tacchrutvā pārthivo hṛṣṭaḥ kṛtāṃjalipuṭo'bravīt
||98||भर्तृयज्ञेन चानीता यथा सर्वे द्विजातयः ॥
तच्छ्रुत्वा पार्थिवो हृष्टः कृतांजलिपुटोऽब्रवीत्
dhanyohaṃ kṛtapuṇyo'smi yasya me nāgarairdvijaiḥ ||
vipratrayaprarakṣārthaṃ prasādo'yaṃ mahānkṛtaḥ
||99||धन्योहं कृतपुण्योऽस्मि यस्य मे नागरैर्द्विजैः ॥
विप्रत्रयप्ररक्षार्थं प्रसादोऽयं महान्कृतः
dhanyā me kanyakā ceyaṃ rakṣayiṣyati ca svayam ||
brāhmaṇatritayaṃ hyetanmaraṇe kṛtaniścayam
||100||धन्या मे कन्यका चेयं रक्षयिष्यति च स्वयम् ॥
ब्राह्मणत्रितयं ह्येतन्मरणे कृतनिश्चयम्
athā'sāvānayāmāsa tāṃ kanyāṃ tatkṣaṇāddvijāḥ ||
upaviṣṭaṃ sabhāmadhye brāhmaṇebhyo nyavedayat
||101||अथाऽसावानयामास तां कन्यां तत्क्षणाद्द्विजाः ॥
उपविष्टं सभामध्ये ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयत्
eṣā kanyā mayānītā yuṣmadvākyāddvijottamāḥ ||
bhartṛyajñena yatproktaṃ tatkarotu ca sa dvijaḥ
||102||एषा कन्या मयानीता युष्मद्वाक्याद्द्विजोत्तमाः ॥
भर्तृयज्ञेन यत्प्रोक्तं तत्करोतु च स द्विजः
tatastatra samānīya brāhmaṇa taṃ parāvasum ||
bhartṛyajña idaṃ vākyaṃ kanyāyāḥ purato'bravīt
||103||ततस्तत्र समानीय ब्राह्मण तं परावसुम् ॥
भर्तृयज्ञ इदं वाक्यं कन्यायाः पुरतोऽब्रवीत्
imāṃ tvaṃ kanyakāṃ citte jananīṃ yadi manyase ||
adharāsvādanaṃ kurvaṃstataḥ siddhimavāpsyasi
||104||इमां त्वं कन्यकां चित्ते जननीं यदि मन्यसे ॥
अधरास्वादनं कुर्वंस्ततः सिद्धिमवाप्स्यसि
anurāgaparo bhūtvā yadyāsvādanatatparaḥ ||
bhaviṣyati tato raktaṃ tava vaktre parāvaso
||105||अनुरागपरो भूत्वा यद्यास्वादनतत्परः ॥
भविष्यति ततो रक्तं तव वक्त्रे परावसो
śuddhasya tvatha dugdhaṃ ca bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||106||शुद्धस्य त्वथ दुग्धं च भविष्यति न संशयः
stanābhyāṃ tava hastābhyāṃ sparśātkṣīraṃ bhavedyadi ||
tatte śuddhiḥ parijñeyā raktaṃ vā na bhaviṣyati
||107||स्तनाभ्यां तव हस्ताभ्यां स्पर्शात्क्षीरं भवेद्यदि ॥
तत्ते शुद्धिः परिज्ञेया रक्तं वा न भविष्यति
evamuktvātha taṃ kanyāṃ tataḥ provāca sa dvijaḥ ||
enaṃ tvaṃ putravatpaśya putri brāhmaṇasattamam
||108||एवमुक्त्वाथ तं कन्यां ततः प्रोवाच स द्विजः ॥
एनं त्वं पुत्रवत्पश्य पुत्रि ब्राह्मणसत्तमम्
yena śuddhimavāpnoti tvadoṣṭhāsvādane kṛte ||
sparśitābhyāṃ stanābhyāṃ ca prāyaścittaṃ yataḥ smṛtam
||109||येन शुद्धिमवाप्नोति त्वदोष्ठास्वादने कृते ॥
स्पर्शिताभ्यां स्तनाभ्यां च प्रायश्चित्तं यतः स्मृतम्
etadasya dvijeṃdrasya vayasyairhāsyasaṃyutaiḥ ||
yena śuddhimavāpnoti no cenmṛtyumavāpsyati
||110||एतदस्य द्विजेंद्रस्य वयस्यैर्हास्यसंयुतैः ॥
येन शुद्धिमवाप्नोति नो चेन्मृत्युमवाप्स्यति
sūta uvāca
sā tatheti pratijñāya savrīḍaṃ tamuvāca ha ||
ehi vatsa kuruṣva tvaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye
||111||सा तथेति प्रतिज्ञाय सव्रीडं तमुवाच ह ॥
एहि वत्स कुरुष्व त्वं प्रायश्चित्तं विशुद्धये
mātṛbhāvaṃ samādhāya mayā tvaṃ kalpitaḥ sutaḥ ||
so'pi tāṃ mātṛvanmatvā tasyāḥ sāṃnidhyamāgataḥ
||112||मातृभावं समाधाय मया त्वं कल्पितः सुतः ॥
सोऽपि तां मातृवन्मत्वा तस्याः सांनिध्यमागतः
spṛṣṭavāṃśca stanau tasyāḥ sarvalokasya paśyataḥ ||
spṛṣṭābhyāṃ ca stanābhyāṃ ca tatkṣaṇāddvijasattamāḥ
||113||स्पृष्टवांश्च स्तनौ तस्याः सर्वलोकस्य पश्यतः ॥
स्पृष्टाभ्यां च स्तनाभ्यां च तत्क्षणाद्द्विजसत्तमाः
kṣīradhāre viniṣkrāṃte kundeṃduhimasaṃnibhe ||
[
||114||क्षीरधारे विनिष्क्रांते कुन्देंदुहिमसंनिभे ॥
[
athauṣṭhāsvādanaṃ yāvattasyāḥ sa kurute dvijaḥ ||
tāvatkṣīraṃ viniṣkrāṃtaṃ tādṛgrūpaṃ tadānanāt
||115||अथौष्ठास्वादनं यावत्तस्याः स कुरुते द्विजः ॥
तावत्क्षीरं विनिष्क्रांतं तादृग्रूपं तदाननात्
etasminnaṃtare sarvaistālā dattā dvijātibhiḥ ||
rājñā'yaṃ brāhmaṇaḥ śuddho vadamānairmuhurmuhuḥ
||116||एतस्मिन्नंतरे सर्वैस्ताला दत्ता द्विजातिभिः ॥
राज्ञाऽयं ब्राह्मणः शुद्धो वदमानैर्मुहुर्मुहुः
so'pi pradakṣiṇīkṛtya tāṃ ca kanyāṃ muhurmuhuḥ [|
namaskṛtya kṣamasveti tvaṃ mātaḥ putravatsale
||117||सोऽपि प्रदक्षिणीकृत्य तां च कन्यां मुहुर्मुहुः [।
नमस्कृत्य क्षमस्वेति त्वं मातः पुत्रवत्सले
taddṛṣṭvā mahadāścaryamānarto vismayānvitaḥ ||
śaśaṃsa bhatṛyajñaṃ taṃ prāyaścittapradāyakam
||118||तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमानर्तो विस्मयान्वितः ॥
शशंस भतृयज्ञं तं प्रायश्चित्तप्रदायकम्
aho'tīva subhā gyo'haṃ yasya me gṛhamāgatāḥ ||
īdṛśā brāhmaṇāḥ sarve camatkārapurodbhavāḥ
||119||अहोऽतीव सुभा ग्योऽहं यस्य मे गृहमागताः ॥
ईदृशा ब्राह्मणाः सर्वे चमत्कारपुरोद्भवाः
tathā caitādṛśī kanyā hyasāmānyapravartinī ||
ratnāvatī mahābhāgā satyaśaucasamanvitā
||120||तथा चैतादृशी कन्या ह्यसामान्यप्रवर्तिनी ॥
रत्नावती महाभागा सत्यशौचसमन्विता
tathā'yaṃ naiva sāmānyo brāhmaṇaśca parāvasuḥ ||
yaścedṛśīṃ samāsādya kanyāṃ no vikṛtaḥ sthitaḥ
||121||तथाऽयं नैव सामान्यो ब्राह्मणश्च परावसुः ॥
यश्चेदृशीं समासाद्य कन्यां नो विकृतः स्थितः
evamuktvā visṛjyātha tānviprānpārthivottamāḥ ||
tāṃ ca kanyāṃ samādāya tataścāṃtaḥpuraṃ yayau
||122||एवमुक्त्वा विसृज्याथ तान्विप्रान्पार्थिवोत्तमाः ॥
तां च कन्यां समादाय ततश्चांतःपुरं ययौ
atha te nāgarāḥ sarve maryādāṃ cakrire tataḥ ||
adyaprabhṛti yā veśyā sthāne'sminvāsameṣyati
||123||अथ ते नागराः सर्वे मर्यादां चक्रिरे ततः ॥
अद्यप्रभृति या वेश्या स्थानेऽस्मिन्वासमेष्यति
tayā naiva gṛhe dhāryaṃ surāmāṃsaṃ kathaṃcana ||
dūṣayaṃti sadā duṣṭā nāgarāṇāṃ sutāniha
||124||तया नैव गृहे धार्यं सुरामांसं कथंचन ॥
दूषयंति सदा दुष्टा नागराणां सुतानिह
atha vyavasthāmutkramya yā hi taddhārayiṣyati ||
sā daṇḍyāsmācca nirvāsyā pretya syātpāpabhāginī
||125||अथ व्यवस्थामुत्क्रम्य या हि तद्धारयिष्यति ॥
सा दण्ड्यास्माच्च निर्वास्या प्रेत्य स्यात्पापभागिनी
audumbaryā madhyagena dattaṃ tālatrayaṃ tadā
||126||औदुम्बर्या मध्यगेन दत्तं तालत्रयं तदा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye parāvasuprāyaścittavidhānavṛttāṃtavarṇanaṃnāma saptanavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 197 ||