matsyendranāthotpattikathanam
īśvara uvāca
yadi cettāmasaṃ karma tyaktvā karmasu jāyate ||
tadā jñānamayo yogī jīvatāṃ mokṣadāyakaḥ
||1||यदि चेत्तामसं कर्म त्यक्त्वा कर्मसु जायते ॥
तदा ज्ञानमयो योगी जीवतां मोक्षदायकः
yadā nirmamatā dehe yadā cittaṃ sunirmalam ||
yadā harau bhaktiyogastadā bandho na karmaṇā
||2||यदा निर्ममता देहे यदा चित्तं सुनिर्मलम् ॥
यदा हरौ भक्तियोगस्तदा बन्धो न कर्मणा
kurvanneva hi karmāṇi manaḥ śāṃtaṃ nṛṇāṃ yadā ||
tadā yogamayī siddhirjāyate nātra saṃśayaḥ
||3||कुर्वन्नेव हि कर्माणि मनः शांतं नृणां यदा ॥
तदा योगमयी सिद्धिर्जायते नात्र संशयः
gurutvaṃ sthānamasakṛdanubhūya mahāmatiḥ ||
jīvanviṣṇutvamāsādya karma saṃgātpramucyate
||4||गुरुत्वं स्थानमसकृदनुभूय महामतिः ॥
जीवन्विष्णुत्वमासाद्य कर्म संगात्प्रमुच्यते
karmāṇi nityajātāni nityanaimittikāni ca ||
icchayā naiva sevyāni duḥkhatāpavivṛddhaye
||5||कर्माणि नित्यजातानि नित्यनैमित्तिकानि च ॥
इच्छया नैव सेव्यानि दुःखतापविवृद्धये
karmaṇāmīśitāraṃ ca viṣṇuṃ viddhi maheśvari ||
tasminsaṃtyajya sarvāṇi saṃsārānmucyate'khilāt
||6||कर्मणामीशितारं च विष्णुं विद्धि महेश्वरि ॥
तस्मिन्संत्यज्य सर्वाणि संसारान्मुच्यतेऽखिलात्
etadeva paraṃ jñānametadeva paraṃ tapaḥ ||
etadeva paraṃ śreyo yatkṛṣṇe karmaṇo'rpaṇam
||7||एतदेव परं ज्ञानमेतदेव परं तपः ॥
एतदेव परं श्रेयो यत्कृष्णे कर्मणोऽर्पणम्
ayaṃ hi nirmalo yogo nirguṇaḥ sa udāhṛtaḥ ||
tadviṣṇoḥ karma janitaṃ śubhatva pratipādanam
||8||अयं हि निर्मलो योगो निर्गुणः स उदाहृतः ॥
तद्विष्णोः कर्म जनितं शुभत्व प्रतिपादनम्
tāvadbhramaṃti saṃsāre pitaraḥ piṃḍatatparāḥ ||
yāvatkule bhaktiyutaḥ sto naiva prajāyate 9 ||
tāvaddvijāni garjaṃti tāvadgarjati pātakam ||
tāvattīrthānyanekāni yāvadbhaktiṃ na viṃdati
||10||तावद्भ्रमंति संसारे पितरः पिंडतत्पराः ॥
यावत्कुले भक्तियुतः स्तो नैव प्रजायते ९ ॥
तावद्द्विजानि गर्जंति तावद्गर्जति पातकम् ॥
तावत्तीर्थान्यनेकानि यावद्भक्तिं न विंदति
sa eva jñānavām̐lloke yogināṃ prathamo hi saḥ ||
mahākratūnāmāhartā haribhaktiyuto hi saḥ
||11||स एव ज्ञानवाँल्लोके योगिनां प्रथमो हि सः ॥
महाक्रतूनामाहर्ता हरिभक्तियुतो हि सः
nimiṣaṃ nirnayanmeṣaṃ yogaḥ samabhijāyate ||
vāṇījaye yoginastu gomedhaśca prakīrtitaḥ
||12||निमिषं निर्नयन्मेषं योगः समभिजायते ॥
वाणीजये योगिनस्तु गोमेधश्च प्रकीर्तितः
manaso vijaye nityamaśvamedhaphalaṃ labhet ||
kalpanāvijayānnityaṃ yajñaṃ sautrāmaṇiṃ labhet
||13||मनसो विजये नित्यमश्वमेधफलं लभेत् ॥
कल्पनाविजयान्नित्यं यज्ञं सौत्रामणिं लभेत्
dehasyotsarjanānnityaṃ narayajñaḥ prakīrtitaḥ ||
paṃceṃdriyapaśūnhatvā'nagnau śīrṣe ca kuṇḍale
||14||देहस्योत्सर्जनान्नित्यं नरयज्ञः प्रकीर्तितः ॥
पंचेंद्रियपशून्हत्वाऽनग्नौ शीर्षे च कुण्डले
gurūpadeśavidhinā brahmabhūtatvamaśnute ||
sa yogī niyatāhārodaṇḍatritayadhārakaḥ
||15||गुरूपदेशविधिना ब्रह्मभूतत्वमश्नुते ॥
स योगी नियताहारोदण्डत्रितयधारकः
tridaṃḍī sa tu vijñeyo jñāte deve niraṃjane ||
manodaṇḍaḥ karmadaṇḍo vāgdaṃḍo yasya yoginaḥ
||16||त्रिदंडी स तु विज्ञेयो ज्ञाते देवे निरंजने ॥
मनोदण्डः कर्मदण्डो वाग्दंडो यस्य योगिनः
sa yogī brahmarūpeṇa jīvanneva samāpyate ||
ajñānī bādhyate nityaṃ karmabhirbaṃdhanātmakaiḥ
||17||स योगी ब्रह्मरूपेण जीवन्नेव समाप्यते ॥
अज्ञानी बाध्यते नित्यं कर्मभिर्बंधनात्मकैः
kurvanneva hi karmāṇi jñānī muktiṃ prayāti hi ||
yadā hi gurubhiḥ sthānaṃ brahmaṇaḥ pratipādyate
||18||कुर्वन्नेव हि कर्माणि ज्ञानी मुक्तिं प्रयाति हि ॥
यदा हि गुरुभिः स्थानं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते
tadaiṣa muktimāpnoti dehastiṣṭhati kevalam ||
yāvadbrahmaphalāvāptyai prayāti puruṣottamaḥ
||19||तदैष मुक्तिमाप्नोति देहस्तिष्ठति केवलम् ॥
यावद्ब्रह्मफलावाप्त्यै प्रयाति पुरुषोत्तमः
tāvatkarmamayī vṛttirbrahma vṛkṣāṃtarābhavet ||
avāṃtarāṇi parvāṇi jñeyāni munibhiḥ sadā
||20||तावत्कर्ममयी वृत्तिर्ब्रह्म वृक्षांतराभवेत् ॥
अवांतराणि पर्वाणि ज्ञेयानि मुनिभिः सदा
mokṣamārgo dvijaiścaiva śrutismṛtisamuccayāt ||
mokṣo'yaṃ nagarākāraścaturdvāra samākulaḥ
||21||मोक्षमार्गो द्विजैश्चैव श्रुतिस्मृतिसमुच्चयात् ॥
मोक्षोऽयं नगराकारश्चतुर्द्वार समाकुलः
dvārapālāstatra nityaṃ catvārastu śamādayaḥ ||
ta eva prathamaṃ sevyā manujairmākṣadāyakāḥ
||22||द्वारपालास्तत्र नित्यं चत्वारस्तु शमादयः ॥
त एव प्रथमं सेव्या मनुजैर्माक्षदायकाः
śamaśca sadvicāraśca saṃtoṣaḥ sādhusaṃgamaḥ ||
ete vai hastagā yasya tasya siddhirna dūrataḥ
||23||शमश्च सद्विचारश्च संतोषः साधुसंगमः ॥
एते वै हस्तगा यस्य तस्य सिद्धिर्न दूरतः
yogasiddhirviṣṇubhaktyā saddharmācaraṇena ca ||
prāpyate manujairdevi hyetajjñānamalaṃ viduḥ
||24||योगसिद्धिर्विष्णुभक्त्या सद्धर्माचरणेन च ॥
प्राप्यते मनुजैर्देवि ह्येतज्ज्ञानमलं विदुः
jñānārthaṃ ca bhramanmartyo vidyāsthāneṣu sarvaśaḥ ||
sadyo jñānaṃ sadguruto dīpārciriva nirmalā
||25||ज्ञानार्थं च भ्रमन्मर्त्यो विद्यास्थानेषु सर्वशः ॥
सद्यो ज्ञानं सद्गुरुतो दीपार्चिरिव निर्मला
muhūrtamātramapi yo layaṃ ciṃta yati dhruvam ||
tasya pāpasahasrāṇi vilayaṃ yāṃti tatkṣaṇāt
||26||मुहूर्तमात्रमपि यो लयं चिंत यति ध्रुवम् ॥
तस्य पापसहस्राणि विलयं यांति तत्क्षणात्
rāgadveṣau parityajya krodhalobhavivarjitaḥ ||
sarvatra samadarśī ca viṣṇubhaktasya darśanam
||27||रागद्वेषौ परित्यज्य क्रोधलोभविवर्जितः ॥
सर्वत्र समदर्शी च विष्णुभक्तस्य दर्शनम्
sarveṣāmapi jīvānāṃ dayā yasya hṛdi sthirā ||
śaucācārasamāyukto yogī duḥkhaṃ na viṃdati ||
māyādhipaṭalairhīno mithyā vastuvirāgavān ||
kusaṃsargavihīnaśca yogasiddheśca lakṣaṇam
||29||सर्वेषामपि जीवानां दया यस्य हृदि स्थिरा ॥
शौचाचारसमायुक्तो योगी दुःखं न विंदति ॥
मायाधिपटलैर्हीनो मिथ्या वस्तुविरागवान् ॥
कुसंसर्गविहीनश्च योगसिद्धेश्च लक्षणम्
mamatāvahnisaṃyogo narāṇāṃ tāpadāyakaḥ ||
utpannaḥ śamanaṃ tasya yogināṃ śāṃticāraṇam
||30||ममतावह्निसंयोगो नराणां तापदायकः ॥
उत्पन्नः शमनं तस्य योगिनां शांतिचारणम्
indriyāṇāmathoddhṛtya manasaiva niṣedhayet ||
yathā lohena lohaṃ ca gharṣitaṃ tīkṣṇatāṃ vrajet
||31||इन्द्रियाणामथोद्धृत्य मनसैव निषेधयेत् ॥
यथा लोहेन लोहं च घर्षितं तीक्ष्णतां व्रजेत्
buddhirhi dvividhā dehe deyā grāhyā viśuddhidā ||
saṃsāraviṣayā tyājyā parabrahmaṇi sā śubhā
||32||बुद्धिर्हि द्विविधा देहे देया ग्राह्या विशुद्धिदा ॥
संसारविषया त्याज्या परब्रह्मणि सा शुभा
ahaṃkāro yathā devi pāpapuṇyapradāyakaḥ ||
jñāte tattve śubhaphale kṛtaḥ saṃdhāya nānyathā
||33||अहंकारो यथा देवि पापपुण्यप्रदायकः ॥
ज्ञाते तत्त्वे शुभफले कृतः संधाय नान्यथा
śyāmalaṃ ca upasthaṃ ca rūpātītānnarāḥ śivam ||
hṛdisthaṃ siraśisthaṃ ca dvayaṃ baddhavimuktaye
||34||श्यामलं च उपस्थं च रूपातीतान्नराः शिवम् ॥
हृदिस्थं सिरशिस्थं च द्वयं बद्धविमुक्तये
etadakṣaramavyakamamṛtaṃ sakalaṃ tava ||
rūparūpaviṣṇurūparūpamūrtiniveditam
||36||एतदक्षरमव्यकममृतं सकलं तव ॥
रूपरूपविष्णुरूपरूपमूर्तिनिवेदितम्
evaṃ jñātvā vimucyeta yogī saṃsārabandhanāt ||
gurūpadeśādgṛhastho labhate nānyathā kvacit
||36||एवं ज्ञात्वा विमुच्येत योगी संसारबन्धनात् ॥
गुरूपदेशाद्गृहस्थो लभते नान्यथा क्वचित्
yadā guruḥ prasannātmā tasya viśvaṃ prasīdati ||
guruśca toṣito yena saṃtuṣṭāḥ pitṛdevatāḥ
||37||यदा गुरुः प्रसन्नात्मा तस्य विश्वं प्रसीदति ॥
गुरुश्च तोषितो येन संतुष्टाः पितृदेवताः
gurūpadeśaḥ pratimā sadvicāraḥ same manaḥ ||
kriyā ca jñānasahitā mokṣasiddherhi lakṣaṇam [
||38||गुरूपदेशः प्रतिमा सद्विचारः समे मनः ॥
क्रिया च ज्ञानसहिता मोक्षसिद्धेर्हि लक्षणम् [
kriyāpatirviṣṇureva svayameva hi niṣkri yaḥ ||
sa ca prāṇavirūpāya dvādaśākṣaravījakaḥ
||39||क्रियापतिर्विष्णुरेव स्वयमेव हि निष्क्रि यः ॥
स च प्राणविरूपाय द्वादशाक्षरवीजकः
dvādaśākṣarakaṃ cakraṃ sarvapāpanibarhaṇam ||
duṣṭānāṃ damanaṃ caiva parabrahmapradāyakam
||40||द्वादशाक्षरकं चक्रं सर्वपापनिबर्हणम् ॥
दुष्टानां दमनं चैव परब्रह्मप्रदायकम्
etadeva paraṃ brahma dvādaśākṣararūpadhṛk ||
mayā prakāśitaṃ devi skande hi vimalaṃ tava
||41||एतदेव परं ब्रह्म द्वादशाक्षररूपधृक् ॥
मया प्रकाशितं देवि स्कन्दे हि विमलं तव
etatsāraṃ yogināṃ dhyānarūpaṃ bhaktigrāhyaṃ śraddhayā cintayecca ||
cāturmāsye janmakoṭyāṃ ca jātaṃ pāpaṃ dagdhvā muktidaḥ kaiṭabhāriḥ
||42||एतत्सारं योगिनां ध्यानरूपं भक्तिग्राह्यं श्रद्धया चिन्तयेच्च ॥
चातुर्मास्ये जन्मकोट्यां च जातं पापं दग्ध्वा मुक्तिदः कैटभारिः
brahmovāca
etasminnagare tatra kṣīrasāgaramadhyataḥ ||
ujjahāra vimānāgre tejobhārābhipīḍitaḥ
||43||एतस्मिन्नगरे तत्र क्षीरसागरमध्यतः ॥
उज्जहार विमानाग्रे तेजोभाराभिपीडितः
uro bāhukṛtiṃ kurvansānnidhyaṃ samupāgataḥ ||
mahāmatsyo'jñātapūrvaḥ sannidhāne'nahaṃkṛtiḥ
||44||उरो बाहुकृतिं कुर्वन्सान्निध्यं समुपागतः ॥
महामत्स्योऽज्ञातपूर्वः सन्निधानेऽनहंकृतिः
huṃkāragarbhe matsyaṃ ca dṛṣṭvā taṃ sa maheśvaraḥ ||
tejasā staṃbhayāmāsa vākyametaduvāca ha
||45||हुंकारगर्भे मत्स्यं च दृष्ट्वा तं स महेश्वरः ॥
तेजसा स्तंभयामास वाक्यमेतदुवाच ह
kastvaṃ matsyodarasthaśca devo yakṣo'tha mānuṣaḥ ||
kathaṃ jīvasi dehāṃtargato mama vada prabho
||46||कस्त्वं मत्स्योदरस्थश्च देवो यक्षोऽथ मानुषः ॥
कथं जीवसि देहांतर्गतो मम वद प्रभो
matsya uvāca
ahaṃ matsyodare kṣiptaḥ samudre kṣīrasaṃbhave ||
mātrā tu pitṛvākyena nāyaṃ mama kulānvitaḥ
||47||अहं मत्स्योदरे क्षिप्तः समुद्रे क्षीरसंभवे ॥
मात्रा तु पितृवाक्येन नायं मम कुलान्वितः
kulakṣayabhayāttena jātaṃ svakulanāśanam ||
gaṃḍāṃtayogajanito bālo na gṛhakarmakṛt
||48||कुलक्षयभयात्तेन जातं स्वकुलनाशनम् ॥
गंडांतयोगजनितो बालो न गृहकर्मकृत्
iti mātrā duḥkhitayā nirastaḥ śṛṇu vaṃśajaḥ ||
jhaṣeṇāpi gṛhīto'smi kālo me'tra mahānabhūt
||49||इति मात्रा दुःखितया निरस्तः शृणु वंशजः ॥
झषेणापि गृहीतोऽस्मि कालो मेऽत्र महानभूत्
tava vākyāmṛtairebhirjñānayogo mahānabhūt ||
tena tvaṃ sakalo jñāto mayā mūrto'tha mūrttagaḥ
||50||तव वाक्यामृतैरेभिर्ज्ञानयोगो महानभूत् ॥
तेन त्वं सकलो ज्ञातो मया मूर्तोऽथ मूर्त्तगः
anujñāṃ mama deveśa dehi niṣkramaṇāya ca ||
yathā'haṃ pitṛpo brahmanbhavānyāścāpi lakṣyate
||51||अनुज्ञां मम देवेश देहि निष्क्रमणाय च ॥
यथाऽहं पितृपो ब्रह्मन्भवान्याश्चापि लक्ष्यते
hara uvāca
vipro'si sutarūpo'si pūjyosyāsi babhāṣataḥ ||
bahirniṣkrama vegena staṃbhito'si mahājhaṣaḥ
||52||विप्रोऽसि सुतरूपोऽसि पूज्योस्यासि बभाषतः ॥
बहिर्निष्क्रम वेगेन स्तंभितोऽसि महाझषः
tato'sau śirasā jāta utkleśānmatsyayojitaḥ ||
tato hi vikṛtaṃ vaktraṃ kṣaṇādbahirupāgataḥ
||53||ततोऽसौ शिरसा जात उत्क्लेशान्मत्स्ययोजितः ॥
ततो हि विकृतं वक्त्रं क्षणाद्बहिरुपागतः
rūpavānpratimāyukto matsyagaṃdhena saṃyutaḥ ||
somakāṃtisamastatra hyabhavaddivyagaṃdhabhāk
||854||रूपवान्प्रतिमायुक्तो मत्स्यगंधेन संयुतः ॥
सोमकांतिसमस्तत्र ह्यभवद्दिव्यगंधभाक्
umāpi praṇataṃ cāmuṃ sutaṃ svotsaṃgabhājanam ||
cakāra tasya nāmāpi haraḥ paramaharṣitaḥ
||895||उमापि प्रणतं चामुं सुतं स्वोत्संगभाजनम् ॥
चकार तस्य नामापि हरः परमहर्षितः
yasmānmatsyodarājjāto yogināṃ pravaro hyayam ||
tasmāttu matsya nātheti loke khyāto bhaviṣyati
||56||यस्मान्मत्स्योदराज्जातो योगिनां प्रवरो ह्ययम् ॥
तस्मात्तु मत्स्य नाथेति लोके ख्यातो भविष्यति
acchedyaḥ syānnaratanurjñānayogasya pāragaḥ ||
nirmatsaro'pi nirdvaṃdvo nirāśo brahmasevakaḥ
||57||अच्छेद्यः स्यान्नरतनुर्ज्ञानयोगस्य पारगः ॥
निर्मत्सरोऽपि निर्द्वंद्वो निराशो ब्रह्मसेवकः
jīvanmuktaśca bhavitā bhuvanāni caturdaśa ||
ityuktaśca maheśānaṃ praṇamaṃśca punaḥpunaḥ ||
maheśvareṇa sahito maṃdarācalamāyayau
||58||जीवन्मुक्तश्च भविता भुवनानि चतुर्दश ॥
इत्युक्तश्च महेशानं प्रणमंश्च पुनःपुनः ॥
महेश्वरेण सहितो मंदराचलमाययौ
brahmovāca
kṛtvā pradakṣiṇaṃ devīṃ skandamāliṃgya so'gamat
||59||कृत्वा प्रदक्षिणं देवीं स्कन्दमालिंग्य सोऽगमत्
tataḥ sā pārvatī hṛṣṭā prāpya jñānamanuttamam ||
evaṃ sā paramāṃ siddhiṃ praṇavasyaprabhā janam
||60||ततः सा पार्वती हृष्टा प्राप्य ज्ञानमनुत्तमम् ॥
एवं सा परमां सिद्धिं प्रणवस्यप्रभा जनम्
sā prāpya jagatāṃ mātā dvādaśākṣarajāṃbunā ||
imāṃ matsyendranāthasya cotpattiṃ yaḥ śṛṇoti ca
||61||सा प्राप्य जगतां माता द्वादशाक्षरजांबुना ॥
इमां मत्स्येन्द्रनाथस्य चोत्पत्तिं यः शृणोति च
cāturmāsye viśeṣeṇa so'śvamedhaphalaṃ labhet
||62||चातुर्मास्ये विशेषेण सोऽश्वमेधफलं लभेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhsryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śeṣaśāyyupākhyāne brahmanāradasaṃvāde cāturmāsyamāhātmye matsyendranāthotpattikathanaṃ nāma triṣaṣṭyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 263 ||