narakayātanānirasanopāyavarṇanam
yudhiṣṭhira uvāca
narakāṇāṃ svarūpaṃ ca śrutvā me bhayamāgatam ||
kathaṃ muktirbhavetteṣāṃ pāpānāmapi pārthiva ||
vratairvā niyamairvāpi homairvā tīrthasaṃśrayaiḥ
||1||नरकाणां स्वरूपं च श्रुत्वा मे भयमागतम् ॥
कथं मुक्तिर्भवेत्तेषां पापानामपि पार्थिव ॥
व्रतैर्वा नियमैर्वापि होमैर्वा तीर्थसंश्रयैः
bhīṣma uvāca
gaṃgāyāmasthipāto'tra yeṣāṃ saṃjāyate nṛṇām ||
na teṣāṃ nārako vahniḥ prabhavenmadhyavartinām
||2||गंगायामस्थिपातोऽत्र येषां संजायते नृणाम् ॥
न तेषां नारको वह्निः प्रभवेन्मध्यवर्तिनाम्
gaṃgāyāṃ kriyate śrāddhaṃ yeṣāṃ nāmnā svakaiḥ sutaiḥ ||
te vimānaṃ samāśritya prayāṃti narakopari
||3||गंगायां क्रियते श्राद्धं येषां नाम्ना स्वकैः सुतैः ॥
ते विमानं समाश्रित्य प्रयांति नरकोपरि
pāpaṃ kṛtvā prakurvaṃti prāyaścittaṃ yathoditam ||
hema yacchaṃti vā bhūpa na teṣāṃ narako bhavet
||4||पापं कृत्वा प्रकुर्वंति प्रायश्चित्तं यथोदितम् ॥
हेम यच्छंति वा भूप न तेषां नरको भवेत्
śeṣāḥ svakarmaṇaḥ prāptyā sevaṃte ca yathocitam ||
svarga vā narakaṃ vāpi sevante te narādhipa
||5||शेषाः स्वकर्मणः प्राप्त्या सेवंते च यथोचितम् ॥
स्वर्ग वा नरकं वापि सेवन्ते ते नराधिप
dhārātīrthe mriyaṃte ye svāminaḥ purataḥ sthitāḥ ||
te gacchaṃti paraṃ sthānaṃ narakāṇāṃ sudūrataḥ
||6||धारातीर्थे म्रियंते ये स्वामिनः पुरतः स्थिताः ॥
ते गच्छंति परं स्थानं नरकाणां सुदूरतः
vārāṇasyāṃ kurukṣetre naimiṣe nāgare pure ||
prayāge vā prabhāse vā yastyajettanumā tmanaḥ ||
mahāpātakayukto'pi narakaṃ na sa paśyati
||7||वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे नैमिषे नागरे पुरे ॥
प्रयागे वा प्रभासे वा यस्त्यजेत्तनुमा त्मनः ॥
महापातकयुक्तोऽपि नरकं न स पश्यति
nīlo vā vṛṣabho yasya vivāhe saṃniyujyate ||
svaputreṇa na saṃpaśyennarakaṃ brahmahā'pi saḥ
||8||नीलो वा वृषभो यस्य विवाहे संनियुज्यते ॥
स्वपुत्रेण न संपश्येन्नरकं ब्रह्महाऽपि सः
prāyopaveśanaṃ kṛtvā hṛdayasthe janārdane ||
yastyajetpuruṣaḥ prāṇānnarakaṃ na sa paśyati
||9||प्रायोपवेशनं कृत्वा हृदयस्थे जनार्दने ॥
यस्त्यजेत्पुरुषः प्राणान्नरकं न स पश्यति
prāyopaveśanaṃ yo ca citreśvaraniveśane ||
kurvanti narakaṃ naiva te gacchaṃti kadācana
||10||प्रायोपवेशनं यो च चित्रेश्वरनिवेशने ॥
कुर्वन्ति नरकं नैव ते गच्छंति कदाचन
dīnāṃdhakṛpaṇānāṃ ca pathiśramamupeyuṣām ||
tīrthayātrāparāṇāṃ ca yo yacchati sadā'śanam ||
kāle vā yadi vā'kāle narakaṃ na sa paśyati
||11||दीनांधकृपणानां च पथिश्रममुपेयुषाम् ॥
तीर्थयात्रापराणां च यो यच्छति सदाऽशनम् ॥
काले वा यदि वाऽकाले नरकं न स पश्यति
jaladhenuṃ ca yo dadyāddhṛṣasaṃsthe divākare ||
tiladhenuṃ mṛgasthe ca narakaṃ na sa paśyati
||12||जलधेनुं च यो दद्याद्धृषसंस्थे दिवाकरे ॥
तिलधेनुं मृगस्थे च नरकं न स पश्यति
some somagrahe caiva somanāthasya darśanāt ||
samudre ca sarasvatyāṃ snātvā na narakaṃ vrajet
||13||सोमे सोमग्रहे चैव सोमनाथस्य दर्शनात् ॥
समुद्रे च सरस्वत्यां स्नात्वा न नरकं व्रजेत्
sannihityāṃ kurukṣetre rāhugraste divākare ||
sūryavāreṇa yaḥ yāti narakaṃ na sa paśyati
||14||सन्निहित्यां कुरुक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥
सूर्यवारेण यः याति नरकं न स पश्यति
kārtikyāṃ kṛttikāyoge yaḥ karoti pradakṣiṇām ||
tripuṣkarasya maunena narakaṃ na sa paśyati
||15||कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यः करोति प्रदक्षिणाम् ॥
त्रिपुष्करस्य मौनेन नरकं न स पश्यति
mṛgasaṃkramaṇe ye tu sūryavāreṇa saṃsthite ||
caṇḍīśaṃ vīkṣayaṃti sma na te narakagāminaḥ
||16||मृगसंक्रमणे ये तु सूर्यवारेण संस्थिते ॥
चण्डीशं वीक्षयंति स्म न ते नरकगामिनः
gāṃ paṃkādbrāhmaṇīṃ dāsyātsādhūnstenāddvijaṃ vadhāt ||
mocayanti ca ye rājanna te narakagāminaḥ
||17||गां पंकाद्ब्राह्मणीं दास्यात्साधून्स्तेनाद्द्विजं वधात् ॥
मोचयन्ति च ये राजन्न ते नरकगामिनः
etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi narādhipa ||
yathā na narakaṃ yāti puruṣastu svakarmaṇā ||
yathā ca narakaṃ yāti svalpapāpo'pi mānavaḥ
||18||एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽस्मि नराधिप ॥
यथा न नरकं याति पुरुषस्तु स्वकर्मणा ॥
यथा च नरकं याति स्वल्पपापोऽपि मानवः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgara khaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śrāddhakalpe bhīṣmayudhiṣṭhirasaṃvāde narakayātanānirasanopāyavarṇanaṃnāma saptaviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 227 ||