tasyāṃ devasabhāyāṃ ca saṃsthitā ye dvijottamāḥ
sūta uvāca
tasyāṃ devasabhāyāṃ ca saṃsthitā ye dvijottamāḥ ||
prabhāsādīni tīrthāni mūrtāni sakalāni ca
||1||तस्यां देवसभायां च संस्थिता ये द्विजोत्तमाः ॥
प्रभासादीनि तीर्थानि मूर्तानि सकलानि च
tāni śrutvā vacastasya devācāryasya tādṛśam ||
bhayaṃ kṛtvā mahaccitte procuśca tridiveśvaram
||2||तानि श्रुत्वा वचस्तस्य देवाचार्यस्य तादृशम् ॥
भयं कृत्वा महच्चित्ते प्रोचुश्च त्रिदिवेश्वरम्
yadyevaṃ devadeveśa bhaviṣya tyaśubhaṃ yugam ||
vayaṃ nāśaṃ sameṣyāmo na sthāsyāmo jagattraye
||3||यद्येवं देवदेवेश भविष्य त्यशुभं युगम् ॥
वयं नाशं समेष्यामो न स्थास्यामो जगत्त्रये
puraṃdarādya cāsmākaṃ sthānaṃ kiṃcitpradarśaya ||
tasmātkīrtaya naḥ sthānaṃ kiṃcitkvāpi puraṃdara
||4||पुरंदराद्य चास्माकं स्थानं किंचित्प्रदर्शय ॥
तस्मात्कीर्तय नः स्थानं किंचित्क्वापि पुरंदर
yadāśritya nayiṣyāmo raudraṃ kaliyugaṃ vibho ||
aspṛṣṭāni narairmlecchaiḥ prabhāvasahitāni ca ||
pātāle svargaloke vā martye vā surasattama
||5||यदाश्रित्य नयिष्यामो रौद्रं कलियुगं विभो ॥
अस्पृष्टानि नरैर्म्लेच्छैः प्रभावसहितानि च ॥
पाताले स्वर्गलोके वा मर्त्ये वा सुरसत्तम
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā kṛpāviṣṭaḥ śatakratuḥ ||
provāca brāhmaṇaśreṣṭhaṃ bhūya eva bṛhaspatim
||6||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा कृपाविष्टः शतक्रतुः ॥
प्रोवाच ब्राह्मणश्रेष्ठं भूय एव बृहस्पतिम्
aspṛṣṭaṃ kalinā sthānaṃ kiṃci dvada bṛhaspate ||
samāśrayāya tīrthānāṃ yadi vetsi jagattraye
||7||अस्पृष्टं कलिना स्थानं किंचि द्वद बृहस्पते ॥
समाश्रयाय तीर्थानां यदि वेत्सि जगत्त्रये
śakrasya tadvacaḥ śrutvā ciraṃ dhyātvā vṛhaspatiḥ ||
tatra provāca tīrthāni bhayā dbhītāni harṣayan
||8||शक्रस्य तद्वचः श्रुत्वा चिरं ध्यात्वा वृहस्पतिः ॥
तत्र प्रोवाच तीर्थानि भया द्भीतानि हर्षयन्
hāṭakeśvaramityuktamasti kṣetramanuttamam ||
liṃgasya patanājjātaṃ devadevasya śūlinaḥ
||9||हाटकेश्वरमित्युक्तमस्ति क्षेत्रमनुत्तमम् ॥
लिंगस्य पतनाज्जातं देवदेवस्य शूलिनः
yatra pūrvaṃ tapastaptaṃ viśvāmitreṇa dhīmatā ||
triśaṃkorbhūmipālasya kṛte tīrthe mahātmanā
||10||यत्र पूर्वं तपस्तप्तं विश्वामित्रेण धीमता ॥
त्रिशंकोर्भूमिपालस्य कृते तीर्थे महात्मना
yatra sthitvā sabhūpālastriśaṃkuḥ pāpavarjitaḥ ||
caṇḍālatvaṃ parityajya sadeha stridivaṃ gataḥ
||11||यत्र स्थित्वा सभूपालस्त्रिशंकुः पापवर्जितः ॥
चण्डालत्वं परित्यज्य सदेह स्त्रिदिवं गतः
yatra śakrasamādeśātpūritaṃ pāṃsubhiḥ purā ||
saṃvartakena raudreṇa vāyunā tīrthamuttamam
||12||यत्र शक्रसमादेशात्पूरितं पांसुभिः पुरा ॥
संवर्तकेन रौद्रेण वायुना तीर्थमुत्तमम्
yatra rakṣatyadhastācca sa svayaṃ hāṭakeśvaraḥ ||
upariṣṭātpradeśaṃ ca kalau devo'caleśvaraḥ
||13||यत्र रक्षत्यधस्ताच्च स स्वयं हाटकेश्वरः ॥
उपरिष्टात्प्रदेशं च कलौ देवोऽचलेश्वरः
hāṭakeśvaramāhātmyādaspṛṣṭaṃ kalinā hi tat ||
paṃcakrośapramāṇena acaleśvarajena ca
||14||हाटकेश्वरमाहात्म्यादस्पृष्टं कलिना हि तत् ॥
पंचक्रोशप्रमाणेन अचलेश्वरजेन च
tasmāsvāṃśena gacchaṃtu tatra tīrthānyaśeṣataḥ ||
teṣāṃ kalibhayaṃ śakra naiva tatrāstyasaṃśayam
||15||तस्मास्वांशेन गच्छंतु तत्र तीर्थान्यशेषतः ॥
तेषां कलिभयं शक्र नैव तत्रास्त्यसंशयम्
tacchrutvā vacanaṃ tasya sarvatīrthāni tatkṣaṇāt ||
hāṭakeśvarasaṃjñaṃ tatkṣetraṃ jagmurdvijottamāḥ
||16||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सर्वतीर्थानि तत्क्षणात् ॥
हाटकेश्वरसंज्ञं तत्क्षेत्रं जग्मुर्द्विजोत्तमाः
yajñopavītamātrāṇi kṛtvā sthānāni cātmanaḥ ||
kṣetramāsādayāmāsustatsarvahi dvijottamāḥ
||17||यज्ञोपवीतमात्राणि कृत्वा स्थानानि चात्मनः ॥
क्षेत्रमासादयामासुस्तत्सर्वहि द्विजोत्तमाः
etasmātkāraṇājāta kṣetraṃ puṇyatamaṃ hi tat ||
hāṭakeśvaradevasya mahāpātakanāśanam
||18||एतस्मात्कारणाजात क्षेत्रं पुण्यतमं हि तत् ॥
हाटकेश्वरदेवस्य महापातकनाशनम्
ṛṣaya ūcuḥ
atyāścaryamidaṃ sūta yattvayaitadudāhṛtam ||
saṃgamaṃ sarvatīrthānāṃ kṣetre tatra prakīrtitam
||19||अत्याश्चर्यमिदं सूत यत्त्वयैतदुदाहृतम् ॥
संगमं सर्वतीर्थानां क्षेत्रे तत्र प्रकीर्तितम्
tāvanmātraprabhāvāṇi tatsthāni prabhavaṃti kim ||
tāni tīrthāni no brūhi vistareṇa mahāmate
||20||तावन्मात्रप्रभावाणि तत्स्थानि प्रभवंति किम् ॥
तानि तीर्थानि नो ब्रूहि विस्तरेण महामते
nāmataḥ sthānataścaiva tathā caiva prabhāvataḥ ||
sarvāṇyapimahābhāga paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ
||21||नामतः स्थानतश्चैव तथा चैव प्रभावतः ॥
सर्वाण्यपिमहाभाग परं कौतूहलं हि नः
sūta uvāca
tisraḥ koṭyo'rdhakoṭiśca tīrthānāṃ dvijasattamāḥ ||
hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ vyāpya sarvaṃ vyavasthitāḥ
||22||तिस्रः कोट्योऽर्धकोटिश्च तीर्थानां द्विजसत्तमाः ॥
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं व्याप्य सर्वं व्यवस्थिताः
na teṣāṃ kīrtanaṃ śakyaṃ kartuṃ varṣaśatairapi ||
tathā svāyaṃbhuvasyādau kalpasya prathamasya ca
||23||न तेषां कीर्तनं शक्यं कर्तुं वर्षशतैरपि ॥
तथा स्वायंभुवस्यादौ कल्पस्य प्रथमस्य च
kṛtaḥ samāśrayastatra kṣetre tīrthaiḥ śubhāvahe ||
bahutvādatha kālasya bahūni dvijasattamāḥ
||24||कृतः समाश्रयस्तत्र क्षेत्रे तीर्थैः शुभावहे ॥
बहुत्वादथ कालस्य बहूनि द्विजसत्तमाः
ucchedaṃ saṃprayātāni tīrthānyāyatanāni ca ||
yānyahaṃ veda kārtsnyena prabhāvasahitāni ca ||
tāni vaḥ kīrtayiṣyāmi śṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ
||25||उच्छेदं संप्रयातानि तीर्थान्यायतनानि च ॥
यान्यहं वेद कार्त्स्न्येन प्रभावसहितानि च ॥
तानि वः कीर्तयिष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः
yeṣāṃ saṃśravaṇādeva naraḥ pāpātpramucyate dhyānātsnānāttathā dānātsparśanādvijasattamāḥ
||26||येषां संश्रवणादेव नरः पापात्प्रमुच्यते ध्यानात्स्नानात्तथा दानात्स्पर्शनाद्विजसत्तमाः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye hāṭakeśvarakṣetre sarvatīrthasamāśrayavarṇanaṃnāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28 ||