eṣā rātriḥ samādiṣṭā dānavānāṃ sureśvari
deva uvāca
eṣā rātriḥ samādiṣṭā dānavānāṃ sureśvari ||
piśācānāṃ ca bhūtānāṃ rākṣasānāṃ viśeṣataḥ
||1||एषा रात्रिः समादिष्टा दानवानां सुरेश्वरि ॥
पिशाचानां च भूतानां राक्षसानां विशेषतः
yatkiṃcitkriyate karma tatra snānādikaṃ śubham ||
tatsarvaṃ jāyate teṣāṃ purā dattaṃ svayaṃbhuvā
||2||यत्किंचित्क्रियते कर्म तत्र स्नानादिकं शुभम् ॥
तत्सर्वं जायते तेषां पुरा दत्तं स्वयंभुवा
maryādā taiḥ samaṃ yena devānāṃ ca yadā kṛtā ||
arhāṇāṃ yajñabhāgasya kāśyapānāmathāgrajām
||3||मर्यादा तैः समं येन देवानां च यदा कृता ॥
अर्हाणां यज्ञभागस्य काश्यपानामथाग्रजाम्
tadarthaṃ daśasāhasrā dānavā yuddha durmadāḥ ||
kuṃtaprāsakarā bhānuṃ ruṃdhantyudgatakārmukāḥ
||4||तदर्थं दशसाहस्रा दानवा युद्ध दुर्मदाः ॥
कुंतप्रासकरा भानुं रुंधन्त्युद्गतकार्मुकाः
tamuddiśya sahasrāṃśuṃ yajjalaṃ parikṣipyate|
sāvitreṇa ca mantreṇa teṣāṃ tajjāyate phalam
||5||तमुद्दिश्य सहस्रांशुं यज्जलं परिक्षिप्यते।
सावित्रेण च मन्त्रेण तेषां तज्जायते फलम्
te hatāstena toyena vajratulyena tatkṣaṇāt ||
pramuṃcaṃti sahasrāṃśuṃ nityameva sureśvari
||6||ते हतास्तेन तोयेन वज्रतुल्येन तत्क्षणात् ॥
प्रमुंचंति सहस्रांशुं नित्यमेव सुरेश्वरि
etasmātkāraṇāttoyamastrarūpaṃ kṣipāmyaham ||
saṃdhyā kālaṃ samuddiśya bhānuṃ saṃdhyāṃ na pārvati
||7||एतस्मात्कारणात्तोयमस्त्ररूपं क्षिपाम्यहम् ॥
संध्या कालं समुद्दिश्य भानुं संध्यां न पार्वति
yadyadācarati śreṣṭhastattaduttarataḥ sthitaḥ ||
udayārthaṃ raviṃ yāntaṃ nirundhanti ca dāruṇāḥ
||8||यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदुत्तरतः स्थितः ॥
उदयार्थं रविं यान्तं निरुन्धन्ति च दारुणाः
te'pi saṃdhyājalairdevi nihatā brāhmaṇottamaiḥ ||
mayā ca taṃ vimuñcaṃti mūrcchitā nipatanti ca
||9||तेऽपि संध्याजलैर्देवि निहता ब्राह्मणोत्तमैः ॥
मया च तं विमुञ्चंति मूर्च्छिता निपतन्ति च
etasmātkāraṇāddevi sandhyayorubhayorapi ||
ahaṃ cānye ca viprā ye te namaṃti divākaram
||10||एतस्मात्कारणाद्देवि सन्ध्ययोरुभयोरपि ॥
अहं चान्ये च विप्रा ये ते नमंति दिवाकरम्
tasmāttvaṃ gṛhamāgaccha tyaktverṣyāṃ parvatātmaje ||
praśasyāṃ tvāṃ parityaktvā nānyāsti hṛdaye mama
||11||तस्मात्त्वं गृहमागच्छ त्यक्त्वेर्ष्यां पर्वतात्मजे ॥
प्रशस्यां त्वां परित्यक्त्वा नान्यास्ति हृदये मम
devyuvāca
niṣkāmo vā sakāmo vā saṃdhyāṃ strīsaṃjñitāmimām ||
yattvaṃ namasi deveśa tanme duḥkhaṃ prajāyate
||12||निष्कामो वा सकामो वा संध्यां स्त्रीसंज्ञितामिमाम् ॥
यत्त्वं नमसि देवेश तन्मे दुःखं प्रजायते
tasmādgaṅgāparityāgaṃ sandhyāyāśca viśeṣataḥ ||
yāvanna kuruṣe deva tāvattuṣṭirna me bhavet
||13||तस्माद्गङ्गापरित्यागं सन्ध्यायाश्च विशेषतः ॥
यावन्न कुरुषे देव तावत्तुष्टिर्न मे भवेत्
evamuktvā'tha sā devī viśeṣavratamāsthitā ||
avamanya mahādevaṃ prārthayānamapi svayam
||14||एवमुक्त्वाऽथ सा देवी विशेषव्रतमास्थिता ॥
अवमन्य महादेवं प्रार्थयानमपि स्वयम्
tataḥ sa cintayāmāsa kimetatkāraṇaṃ sthitam ||
viraktā'pi mamotkaṇṭhāṃ yenaiṣā prakaroti na
||19||ततः स चिन्तयामास किमेतत्कारणं स्थितम् ॥
विरक्ताऽपि ममोत्कण्ठां येनैषा प्रकरोति न
na ca sāmnā vrajettuṣṭiṃ kathaṃcidapi pārvatī ||
mṛṣerṣyāṃdhāriṇī devī naitatsvalpaṃ hi kāraṇam
||16||न च साम्ना व्रजेत्तुष्टिं कथंचिदपि पार्वती ॥
मृषेर्ष्यांधारिणी देवी नैतत्स्वल्पं हि कारणम्
tato mantraprabhāvaṃ taṃ vijñāya parameśvaraḥ ||
dhyānaṃ dhṛtvā susūkṣmeṇa jñānenātha svayaṃ tataḥ
||17||ततो मन्त्रप्रभावं तं विज्ञाय परमेश्वरः ॥
ध्यानं धृत्वा सुसूक्ष्मेण ज्ञानेनाथ स्वयं ततः
tameva mantraṃ mantreṇa nyāsena ca viśeṣataḥ ||
samyagārādhayāmāsa saṃpūjyātmānamātmanā
||18||तमेव मन्त्रं मन्त्रेण न्यासेन च विशेषतः ॥
सम्यगाराधयामास संपूज्यात्मानमात्मना
yathā devyātmabhūtāni pṛthakkṛtvā ca paṃca ca ||
pūjitāni tathā devaḥ sarveṣāmaṃtare gataḥ
||19||यथा देव्यात्मभूतानि पृथक्कृत्वा च पंच च ॥
पूजितानि तथा देवः सर्वेषामंतरे गतः
tānyeva pūjayāmāsa pṛthakkṛtvā samādhitaḥ ||
niyojya ca punarbāhye tataḥ pūjāṃ samācarat
||2||तान्येव पूजयामास पृथक्कृत्वा समाधितः ॥
नियोज्य च पुनर्बाह्ये ततः पूजां समाचरत्
tasmānnāsti paraḥ kaścitpūjyapūjyaḥ sa eva ca ||
aiśvaryātsarvadevānāmīśānastena nirmitaḥ
||21||तस्मान्नास्ति परः कश्चित्पूज्यपूज्यः स एव च ॥
ऐश्वर्यात्सर्वदेवानामीशानस्तेन निर्मितः
evaṃ yāvatsa īśānaḥ samārādhayati prabhuḥ ||
tāvaddevī samāyātā mantrākṛṣṭā ca yatra saḥ
||22||एवं यावत्स ईशानः समाराधयति प्रभुः ॥
तावद्देवी समायाता मन्त्राकृष्टा च यत्र सः
tataḥ provāca taṃ devaṃ praṇipatyakṛtāṃjaliḥ ||
jñātaṃ mayā vibho sarvaṃ na māṃ tyaja tava priyām
||23||ततः प्रोवाच तं देवं प्रणिपत्यकृतांजलिः ॥
ज्ञातं मया विभो सर्वं न मां त्यज तव प्रियाम्
tasmādāgaccha gacchāvo yatra tvaṃ vāñchasi prabho ||
kṣamyatāṃ deva me sarvaṃ na kṛtaṃ yadvacastava
||24||तस्मादागच्छ गच्छावो यत्र त्वं वाञ्छसि प्रभो ॥
क्षम्यतां देव मे सर्वं न कृतं यद्वचस्तव
tatastuṣṭo mahādevastāmāliṅgya śucismitām ||
idamūce vihasyoccairmeghagambhīrayā girā
||25||ततस्तुष्टो महादेवस्तामालिङ्ग्य शुचिस्मिताम् ॥
इदमूचे विहस्योच्चैर्मेघगम्भीरया गिरा
yaiṣā tvayā''tmabhūtotthā nirmitā paramā tanuḥ ||
etāṃ yā kāminī kācitpūjayiṣyati bhaktitaḥ ||
anenaiva vidhānena tasyā bhartā bhaviṣyati
||26||यैषा त्वयाऽऽत्मभूतोत्था निर्मिता परमा तनुः ॥
एतां या कामिनी काचित्पूजयिष्यति भक्तितः ॥
अनेनैव विधानेन तस्या भर्ता भविष्यति
tṛtīyāyāṃ viśeṣeṇa yāvatsaṃvatsaraṃ śubhe ||
sā labhiṣyati satkāntaṃ putradaṃ sarvakāmadam
||27||तृतीयायां विशेषेण यावत्संवत्सरं शुभे ॥
सा लभिष्यति सत्कान्तं पुत्रदं सर्वकामदम्
tathaitāṃ māmakīṃ mūrtimīśānākhyāṃ ca ye narāḥ ||
teṣāṃ duṣṭāpi yā kāntā saumyā caiva bhaviṣyati
||28||तथैतां मामकीं मूर्तिमीशानाख्यां च ये नराः ॥
तेषां दुष्टापि या कान्ता सौम्या चैव भविष्यति
ye punaḥ kanyakāhetoḥ pūjayiṣyaṃti bhaktitaḥ ||
yāṃ kanyāṃ manasi sthāpya tāṃ labhiṣyantyasaṃśayam
||29||ये पुनः कन्यकाहेतोः पूजयिष्यंति भक्तितः ॥
यां कन्यां मनसि स्थाप्य तां लभिष्यन्त्यसंशयम्
niṣkāmāścāpi ye martyā pūjayiṣyaṃti sarvadā ||
te yāsyaṃti parāṃ siddhiṃ jarāmaraṇavarjitām
||30||निष्कामाश्चापि ये मर्त्या पूजयिष्यंति सर्वदा ॥
ते यास्यंति परां सिद्धिं जरामरणवर्जिताम्
evamuktvā mahādevo vṛṣamāropya tāṃ priyām ||
svayamāruhya paścācca kailāsaṃ parvataṃ gataḥ
||31||एवमुक्त्वा महादेवो वृषमारोप्य तां प्रियाम् ॥
स्वयमारुह्य पश्चाच्च कैलासं पर्वतं गतः
nārada uvāca
tasmāttava suteyaṃ yā tāmārādhayatu drutam ||
pañcapiṇḍamayā gaurīṃ yāvatsaṃvatsaraṃ śubhām
||32||तस्मात्तव सुतेयं या तामाराधयतु द्रुतम् ॥
पञ्चपिण्डमया गौरीं यावत्संवत्सरं शुभाम्
tṛtīyāyāṃ viśeṣeṇa tataḥ prāpsyati satpatim ||
mukhaprekṣamatiprītaṃ rūpādibhirguṇairyutam
||33||तृतीयायां विशेषेण ततः प्राप्स्यति सत्पतिम् ॥
मुखप्रेक्षमतिप्रीतं रूपादिभिर्गुणैर्युतम्
śāṃḍilyuvāca
evamuktvā muniśreṣṭho nāradaḥ prayayau tataḥ ||
tīrthayātrāṃ prati prītyā mama mātrā visarjitaḥ
||34||एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठो नारदः प्रययौ ततः ॥
तीर्थयात्रां प्रति प्रीत्या मम मात्रा विसर्जितः
mayāpi ca tadādeśātkaumāryepi ca saṃsthayā ||
pūjayā vatsaraṃ yāvatpūjitā patikāmyayā
||35||मयापि च तदादेशात्कौमार्येपि च संस्थया ॥
पूजया वत्सरं यावत्पूजिता पतिकाम्यया
tṛtīyāyāṃ viśeṣeṇa mārgamāsāditaḥ śubhe ||
naivedyairvividhairdānairgaṃdhamālyānulepanaiḥ
||36||तृतीयायां विशेषेण मार्गमासादितः शुभे ॥
नैवेद्यैर्विविधैर्दानैर्गंधमाल्यानुलेपनैः
tatprabhāvādayaṃ prāpto jaiminirnāma saddvijaḥ ||
kātyāyani yathā dṛṣṭastvayā kiṃ kīrtitaiḥ paraiḥ ||
37 tasmāttvamapi kalyāṇi pūjayaināṃ samāhitā ||
saṃprāpsyasi susaubhāgyaṃ maitreyyā sadṛśaṃ śubhe
||38||तत्प्रभावादयं प्राप्तो जैमिनिर्नाम सद्द्विजः ॥
कात्यायनि यथा दृष्टस्त्वया किं कीर्तितैः परैः ॥
३७ तस्मात्त्वमपि कल्याणि पूजयैनां समाहिता ॥
संप्राप्स्यसि सुसौभाग्यं मैत्रेय्या सदृशं शुभे
tvayā na pūjitā ceyaṃ kaumārye vartamānayā ||
yāvatsaṃvatsaraṃ gaurī tṛtīyāyāṃ na cādhikam
||39||त्वया न पूजिता चेयं कौमार्ये वर्तमानया ॥
यावत्संवत्सरं गौरी तृतीयायां न चाधिकम्
sāpatnyaṃ tena saṃjātaṃ saubhāgyepi nirargale ||
yathoktavidhinā devī satyametanmayoditam
||40||सापत्न्यं तेन संजातं सौभाग्येपि निरर्गले ॥
यथोक्तविधिना देवी सत्यमेतन्मयोदितम्
sūta uvāca
śrutvā kātyāyanī sarvaṃ śāṃḍilyā yatprakīrtitam ||
tataḥ praṇamya tāṃ pṛṣṭvā svameva bhavanaṃ yayau
||41||श्रुत्वा कात्यायनी सर्वं शांडिल्या यत्प्रकीर्तितम् ॥
ततः प्रणम्य तां पृष्ट्वा स्वमेव भवनं ययौ
mārgaśīrṣe'tha saṃprāpte tṛtīyādivase site ||
tāṃ devīṃ pūjayāmāsa varṣaṃ yāvakṛtakṣaṇā
||42||मार्गशीर्षेऽथ संप्राप्ते तृतीयादिवसे सिते ॥
तां देवीं पूजयामास वर्षं यावकृतक्षणा
gauriṇīrbhojayāmāsa mṛṣṭānnairbhojanai rasaiḥ ||
tailakṣāraparityaktairgandhaiḥ kuṃkumapūrvakaiḥ
||43||गौरिणीर्भोजयामास मृष्टान्नैर्भोजनै रसैः ॥
तैलक्षारपरित्यक्तैर्गन्धैः कुंकुमपूर्वकैः
tatastu vatsare pūrṇe yājñavalkyastadantikam ||
gatvā provāca kiṃ kaṣṭaṃ tvaṃ karoṣi śucismite
||44||ततस्तु वत्सरे पूर्णे याज्ञवल्क्यस्तदन्तिकम् ॥
गत्वा प्रोवाच किं कष्टं त्वं करोषि शुचिस्मिते
mayā kāṃtena raktena kāmadena sadaiva tu ||
tasmādāgaccha gacchāva svameva bhavanaṃ śubhe
||45||मया कांतेन रक्तेन कामदेन सदैव तु ॥
तस्मादागच्छ गच्छाव स्वमेव भवनं शुभे
evamuktvā tu tāṃ hṛṣṭāṃ gṛhītvā dakṣiṇe kare ||
jagāma bhavanaṃ paścātpulakāṃkitagātrajām
||46||एवमुक्त्वा तु तां हृष्टां गृहीत्वा दक्षिणे करे ॥
जगाम भवनं पश्चात्पुलकांकितगात्रजाम्
tataḥ paraṃ tayā sārdhaṃ vartate harṣitānanaḥ ||
maitreyyā sahito yadvadaviśeṣeṇa sarvadā
||47||ततः परं तया सार्धं वर्तते हर्षिताननः ॥
मैत्रेय्या सहितो यद्वदविशेषेण सर्वदा
tataḥ saṃjanayāmāsa tasyāṃ putraṃ guṇānvitam ||
kātyāyanābhidhānaṃ ca yajña vidyāvicakṣaṇam
||48||ततः संजनयामास तस्यां पुत्रं गुणान्वितम् ॥
कात्यायनाभिधानं च यज्ञ विद्याविचक्षणम्
putro vararuciryasya babhūva guṇasāgaraḥ ||
sarvajñaḥ sarvakṛtyeṣu vedavedāṃgapāragaḥ
||49||पुत्रो वररुचिर्यस्य बभूव गुणसागरः ॥
सर्वज्ञः सर्वकृत्येषु वेदवेदांगपारगः
sthāpito'tra śubhe kṣetre yena vidyārthināṃ kṛte ||
samārādhya viśeṣeṇa caturthyāṃ śuklavāsare
||50||स्थापितोऽत्र शुभे क्षेत्रे येन विद्यार्थिनां कृते ॥
समाराध्य विशेषेण चतुर्थ्यां शुक्लवासरे
mahāgaṇapatirbhaktyā sarvavidyāpradāyakaḥ ||
yastasya purato viprāḥ śāṃtipāṭhavidhānataḥ
||51||महागणपतिर्भक्त्या सर्वविद्याप्रदायकः ॥
यस्तस्य पुरतो विप्राः शांतिपाठविधानतः
gṛhṇāti puṣpamālāṃ yaḥ paṭhecchaktyā dvijottamāḥ ||
vedāṃtakṛtsa vipraḥ syātsadā janmanijanmani
||52||गृह्णाति पुष्पमालां यः पठेच्छक्त्या द्विजोत्तमाः ॥
वेदांतकृत्स विप्रः स्यात्सदा जन्मनिजन्मनि
aśaktyā cātha pāṭhasya yo gṛhṇāti dhanena ca ||
sa viśeṣādbhavedvipro vedavedāṃgapāragaḥ
||53||अशक्त्या चाथ पाठस्य यो गृह्णाति धनेन च ॥
स विशेषाद्भवेद्विप्रो वेदवेदांगपारगः
viduṣāṃ sa gṛhe janma yājñikānāṃ sadā labhet ||
na kadācittu mūrkhārṇāṃ ninditānāṃ kathañcana
||54||विदुषां स गृहे जन्म याज्ञिकानां सदा लभेत् ॥
न कदाचित्तु मूर्खार्णां निन्दितानां कथञ्चन
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmya īśānotpattipaṃcapiṃḍikāgaurīmāhātmya vararucisthāpitagaṇapatimāhātmyavarṇanaṃ nāmaikatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 131 ||