yugapramāṇavarṇanam
sūta uvāca
eteṣāṃ tu sahasreṇa bhavedgrāhyaṃ dinaṃ dvijāḥ ||
caturdaśa sahasrākṣā jāyaṃte tatra vāsare
||1||एतेषां तु सहस्रेण भवेद्ग्राह्यं दिनं द्विजाः ॥
चतुर्दश सहस्राक्षा जायंते तत्र वासरे
saptamastu sahasrākṣaḥ sāṃprataṃ vartate'tra yaḥ ||
ekasaptatisaṃvartacaturdaśadine vidheḥ
||2||सप्तमस्तु सहस्राक्षः सांप्रतं वर्ततेऽत्र यः ॥
एकसप्ततिसंवर्तचतुर्दशदिने विधेः
yugānāṃ kurute rājyaṃ manavaśca tathā pare ||
svāyaṃbhuvaprabhṛtayo yathā śakrāstathā sthitāḥ
||3||युगानां कुरुते राज्यं मनवश्च तथा परे ॥
स्वायंभुवप्रभृतयो यथा शक्रास्तथा स्थिताः
jāyanto nāma śakro'yaṃ sāṃprataṃ vartate tu yaḥ ||
vaivasvato manuścaiva aṣṭāviṃśatpramāṇakaḥ
||4||जायन्तो नाम शक्रोऽयं सांप्रतं वर्तते तु यः ॥
वैवस्वतो मनुश्चैव अष्टाविंशत्प्रमाणकः
caturyugasya saṃjāto gatesmiñcheṣamātrake ||
bhaviṣyati baliḥ śakro vāsudevaprasādataḥ
||5||चतुर्युगस्य संजातो गतेस्मिञ्छेषमात्रके ॥
भविष्यति बलिः शक्रो वासुदेवप्रसादतः
tena tasya pratijñātaṃ rājyaṃ caivāṣṭame manau
||6||तेन तस्य प्रतिज्ञातं राज्यं चैवाष्टमे मनौ
evaṃ sarve surāścānye trayastriṃśatpramāṇataḥ ||
koṭayaḥ prabhaviṣyaṃti yathā caiva tathā purā
||7||एवं सर्वे सुराश्चान्ये त्रयस्त्रिंशत्प्रमाणतः ॥
कोटयः प्रभविष्यंति यथा चैव तथा पुरा
yo'yaṃ brahmā sthito viprāḥ sāṃprataṃ sṛṣṭikārakaḥ ||
tasyānena pramāṇena jātaṃ saṃvatsarāṣṭakam
||8||योऽयं ब्रह्मा स्थितो विप्राः सांप्रतं सृष्टिकारकः ॥
तस्यानेन प्रमाणेन जातं संवत्सराष्टकम्
ṣaṇmāsāśca dinārdhaṃ ca prathamaṃ śuklapūrvakam ||
saurasāvanacaṃdrārkṣairmānairebhiścaturvidhaiḥ
||9||षण्मासाश्च दिनार्धं च प्रथमं शुक्लपूर्वकम् ॥
सौरसावनचंद्रार्क्षैर्मानैरेभिश्चतुर्विधैः
kalau niryāti sarveṣāṃ bhūtānāṃ kṣitimaṇḍale ||
paṃcaṣaṣṭyā'dhikaiścaiva dinānāṃ ca śataistribhiḥ ||
bhavetsaṃvatsaraṃ sauraṃ pañconaistaiśca sāvanam
||10||कलौ निर्याति सर्वेषां भूतानां क्षितिमण्डले ॥
पंचषष्ट्याऽधिकैश्चैव दिनानां च शतैस्त्रिभिः ॥
भवेत्संवत्सरं सौरं पञ्चोनैस्तैश्च सावनम्
cāṃdra ekādaśonastu triṃśaddhīna uḍūdbhavaḥ ||
śītātapau tathā vṛṣṭiḥ sauramānena jāyate
||11||चांद्र एकादशोनस्तु त्रिंशद्धीन उडूद्भवः ॥
शीतातपौ तथा वृष्टिः सौरमानेन जायते
vṛkṣāṇāṃ phalaniṣpattiḥ sasyānāṃ ca tathā parā |
agniṣṭomādayo yajñā vartaṃte ye dharātale
||12||वृक्षाणां फलनिष्पत्तिः सस्यानां च तथा परा ।
अग्निष्टोमादयो यज्ञा वर्तंते ये धरातले
utsāhāśca vivāhāśca sāvanena bhavaṃti ca ||
kusīdādyāśca ye kecidvyavahārāśca vṛttijāḥ
||13||उत्साहाश्च विवाहाश्च सावनेन भवंति च ॥
कुसीदाद्याश्च ये केचिद्व्यवहाराश्च वृत्तिजाः
adhimāsaprayuktena te syuścāṃdreṇa nirmitāḥ ||
nākṣatreṇa tu mānena sidhyaṃte grahacārikāḥ
||14||अधिमासप्रयुक्तेन ते स्युश्चांद्रेण निर्मिताः ॥
नाक्षत्रेण तु मानेन सिध्यंते ग्रहचारिकाः
nānyatkiṃciddharāpṛṣṭha etanmānacatuṣṭayāt ||
etena tu pramāṇena devadaityāśca mānavāḥ
||15||नान्यत्किंचिद्धरापृष्ठ एतन्मानचतुष्टयात् ॥
एतेन तु प्रमाणेन देवदैत्याश्च मानवाः
varttaṃte brāhmaṇaśreṣṭhāḥ śrutireṣā purātanī ||
etadyugapramāṇaṃ tu yaḥ paṭhedbhaktisaṃyutaḥ
||16||वर्त्तंते ब्राह्मणश्रेष्ठाः श्रुतिरेषा पुरातनी ॥
एतद्युगप्रमाणं तु यः पठेद्भक्तिसंयुतः
eteṣāmeva liṃgānāṃ saptānāṃ brāhmaṇottamāḥ ||
nāpamṛtyu bhayaṃ tasya kathaṃcitsaṃbhaviṣyati
||17||एतेषामेव लिंगानां सप्तानां ब्राह्मणोत्तमाः ॥
नापमृत्यु भयं तस्य कथंचित्संभविष्यति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye yugapramāṇavarṇanaṃnāma trisaptatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 273