śrāddhāvaśyakatākāraṇavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
sāṃprataṃ vada naḥ sūta śrāddhakalpasya yo vidhiḥ ||
vistareṇa mahābhāga yathā taccākṣayaṃ bhavet
||1||सांप्रतं वद नः सूत श्राद्धकल्पस्य यो विधिः ॥
विस्तरेण महाभाग यथा तच्चाक्षयं भवेत्
kasminkāle prakartavyaṃ śrāddhaṃ pitṛparāyaṇaiḥ ||
kīdṛśairbrāhmaṇaistacca tathā dravyairmahāmate
||2||कस्मिन्काले प्रकर्तव्यं श्राद्धं पितृपरायणैः ॥
कीदृशैर्ब्राह्मणैस्तच्च तथा द्रव्यैर्महामते
sūta uvāca
etadarthaṃ purā pṛṣṭo mārkaṃḍeyo mahāmuniḥ ||
rohitāśvena vipreṃdrā hariścandra sutena saḥ
||3||एतदर्थं पुरा पृष्टो मार्कंडेयो महामुनिः ॥
रोहिताश्वेन विप्रेंद्रा हरिश्चन्द्र सुतेन सः
hariścandre gate svargaṃ rohitāśve nṛpe sthite ||
tīrthayātrāprasaṃgena mārkaṇḍo munisattamaḥ
||4||हरिश्चन्द्रे गते स्वर्गं रोहिताश्वे नृपे स्थिते ॥
तीर्थयात्राप्रसंगेन मार्कण्डो मुनिसत्तमः
sarayvāḥ saṃgame puṇye snānārthaṃ samupasthitaḥ ||
tatra snātvā pitṝndevānsaṃtarpya vidhipūrvakam
||5||सरय्वाः संगमे पुण्ये स्नानार्थं समुपस्थितः ॥
तत्र स्नात्वा पितॄन्देवान्संतर्प्य विधिपूर्वकम्
praviṣṭastāṃ purīṃ ramyāmayodhyāṃ satyanāmikām ||
rohitāśvo'pi taṃ śrutvā samāyātaṃ munīśvaram ||
padātiḥ prayayau tūrṇaṃ dūradeśaṃ tu sammukham
||6||प्रविष्टस्तां पुरीं रम्यामयोध्यां सत्यनामिकाम् ॥
रोहिताश्वोऽपि तं श्रुत्वा समायातं मुनीश्वरम् ॥
पदातिः प्रययौ तूर्णं दूरदेशं तु सम्मुखम्
tataḥ praṇamya taṃ mūrdhnā kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ ||
provāca madhuraṃ vākyaṃ vinayena samanvi taḥ
||7||ततः प्रणम्य तं मूर्ध्ना कृतांजलिपुटः स्थितः ॥
प्रोवाच मधुरं वाक्यं विनयेन समन्वि तः
svāgataṃ te muniśreṣṭha bhūyaḥ susvāgataṃ mune ||
dhanyo'haṃ kṛtapuṇyo'haṃ saṃprāptaḥ paramāṃ gatim ||
yatte pādarajobhirme mūrddhajā vimalīkṛtāḥ
||8||स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ भूयः सुस्वागतं मुने ॥
धन्योऽहं कृतपुण्योऽहं संप्राप्तः परमां गतिम् ॥
यत्ते पादरजोभिर्मे मूर्द्धजा विमलीकृताः
evamuktvā gṛhītvā taṃ svahastālaṃbanaṃ tadā ||
yayau tatra sabhāsthānaṃ bṛhatsiṃhāsanāśrayam
||9||एवमुक्त्वा गृहीत्वा तं स्वहस्तालंबनं तदा ॥
ययौ तत्र सभास्थानं बृहत्सिंहासनाश्रयम्
siṃhāsane niveśyātha taṃ muniṃ pārthivottamaḥ ||
upaviṣṭo dharāpṛṣṭhe kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ
||10||सिंहासने निवेश्याथ तं मुनिं पार्थिवोत्तमः ॥
उपविष्टो धरापृष्ठे कृतांजलिपुटः स्थितः
tataḥ provāca madhuraṃ vinayāvanataḥ sthitaḥ ||
niḥspṛhasyāpi vipreṃdra ki vā''gamanakāraṇam
||11||ततः प्रोवाच मधुरं विनयावनतः स्थितः ॥
निःस्पृहस्यापि विप्रेंद्र कि वाऽऽगमनकारणम्
tadbravīhi yathātathyaṃ karomi tava sāṃpratam ||
adeyamapi dāsyāmi gṛhāyātasya te vibho
||12||तद्ब्रवीहि यथातथ्यं करोमि तव सांप्रतम् ॥
अदेयमपि दास्यामि गृहायातस्य ते विभो
mārkaṃḍeya uvāca
tīrthayātrāprasaṃgena vayamatra samāgatāḥ ||
sarayvāḥ saṃgame puṇye kalye yāsyāmyahe punaḥ
||13||तीर्थयात्राप्रसंगेन वयमत्र समागताः ॥
सरय्वाः संगमे पुण्ये कल्ये यास्याम्यहे पुनः
niḥspṛhairapi draṣṭavyā dharmavanto dvijottamāḥ ||
tataḥ proktaṃ purāṇa jñairbrāhmaṇaiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ
||14||निःस्पृहैरपि द्रष्टव्या धर्मवन्तो द्विजोत्तमाः ॥
ततः प्रोक्तं पुराण ज्ञैर्ब्राह्मणैः शास्त्रदृष्टिभिः
dharmavantaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā liṃgaṃ svāyaṃbhuvaṃ tathā ||
nadīṃ sāgaragāṃ caiva mucyetpāpāddinodbhavāt ||
15 evamuktvā tataścakre pṛcchāṃ sa munisattamaḥ ||
taṃ dṛṣṭvā nṛpaśārdūlaṃ puraḥsthaṃ vinayānvitam
||16||धर्मवन्तं नृपं दृष्ट्वा लिंगं स्वायंभुवं तथा ॥
नदीं सागरगां चैव मुच्येत्पापाद्दिनोद्भवात् ॥
१५ एवमुक्त्वा ततश्चक्रे पृच्छां स मुनिसत्तमः ॥
तं दृष्ट्वा नृपशार्दूलं पुरःस्थं विनयान्वितम्
kaccitte saphalā vedāḥ kaccitte saphalaṃ śrutam ||
kaccitte saphalā dārāḥ kaccitte saphalaṃ dhanam
||17||कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥
कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं धनम्
rohitāśva uvāca
kathaṃ syuḥ saphalā vedāḥ kathaṃ syātsaphalaṃ śrutam ||
kathaṃ syuḥ saphalā dārāḥ kathaṃ syātsaphalaṃ dhanam
||18||कथं स्युः सफला वेदाः कथं स्यात्सफलं श्रुतम् ॥
कथं स्युः सफला दाराः कथं स्यात्सफलं धनम्
mārkaṃḍeya uvāca
agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam ||
ratiputraphalā dārā dattabhuktaphalaṃ dhanam
||19||अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ॥
रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्
evaṃ jñātvā mahārāja nānyathā kartumarhasi
||20||एवं ज्ञात्वा महाराज नान्यथा कर्तुमर्हसि
catvāryetāni kṛtyāni mayoktāni ca tāni te ||
yathā tāni prakṛtyāni lokadvayamabhīpsatā
||21||चत्वार्येतानि कृत्यानि मयोक्तानि च तानि ते ॥
यथा तानि प्रकृत्यानि लोकद्वयमभीप्सता
evamuktvā tataścakre kathāścitrāśca tatpuraḥ ||
rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ devarṣīṇāṃ viśeṣataḥ
||22||एवमुक्त्वा ततश्चक्रे कथाश्चित्राश्च तत्पुरः ॥
राजर्षीणां पुराणानां देवर्षीणां विशेषतः
tataḥ kathāvasāne ca kasmiṃściddvijasattamāḥ ||
papraccha taṃ muniśreṣṭhaṃ rohitāśvo mahīpatiḥ
||23||ततः कथावसाने च कस्मिंश्चिद्द्विजसत्तमाः ॥
पप्रच्छ तं मुनिश्रेष्ठं रोहिताश्वो महीपतिः
bhagavañchrotumicchāmi śrāddhakalpamahaṃ yataḥ ||
dṛśyaṃte bahavo bhedā dvijānāṃ śrāddhakarmaṇi
||24||भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि श्राद्धकल्पमहं यतः ॥
दृश्यंते बहवो भेदा द्विजानां श्राद्धकर्मणि
mārkaṃḍeya uvāca
satyametanmahābhāga yatpṛṣṭo'smi nṛpottama ||
śrāddhasya bahavo bhedāḥ śākhābhedairvyavasthitāḥ
||25||सत्यमेतन्महाभाग यत्पृष्टोऽस्मि नृपोत्तम ॥
श्राद्धस्य बहवो भेदाः शाखाभेदैर्व्यवस्थिताः
tasmātte nirṇayaṃ vacmi bhartṛyajñena yatpurā ||
ānarttādhipateḥ proktaṃ samyakchrāddhasya lakṣaṇam
||26||तस्मात्ते निर्णयं वच्मि भर्तृयज्ञेन यत्पुरा ॥
आनर्त्ताधिपतेः प्रोक्तं सम्यक्छ्राद्धस्य लक्षणम्
bhartṛyajñaṃ sukhāsīnaṃ nijāśramapade nṛpaḥ ||
ānartādhipatirgatvā praṇipatya tato'bravīt
||27||भर्तृयज्ञं सुखासीनं निजाश्रमपदे नृपः ॥
आनर्ताधिपतिर्गत्वा प्रणिपत्य ततोऽब्रवीत्
ānarta uvāca
sāṃprataṃ vada me brahmañchrāddhakalpaṃ pitrīpsitam ||
yena me tuṣṭimāyāṃti pitaraḥ śrāddhatarpitāḥ
||28||सांप्रतं वद मे ब्रह्मञ्छ्राद्धकल्पं पित्रीप्सितम् ॥
येन मे तुष्टिमायांति पितरः श्राद्धतर्पिताः
kaḥ kālo vihitaḥ śrāddhe kāni dravyāṇi me vada ||
śrāddhārhāṇi tathānyāni medhyāni dvi jasattama ||
yāni yojyāni vāṃchadbhiḥ pitṛṇāṃ tṛptimuttamām
||29||कः कालो विहितः श्राद्धे कानि द्रव्याणि मे वद ॥
श्राद्धार्हाणि तथान्यानि मेध्यानि द्वि जसत्तम ॥
यानि योज्यानि वांछद्भिः पितृणां तृप्तिमुत्तमाम्
kīdṛśā brāhmaṇā brahmañchrāddhārhāḥ parikīrtitāḥ ||
kīdṛśā varjanīyāśca sarvaṃ me vistarādvada
||30||कीदृशा ब्राह्मणा ब्रह्मञ्छ्राद्धार्हाः परिकीर्तिताः ॥
कीदृशा वर्जनीयाश्च सर्वं मे विस्तराद्वद
bhartṛyajña uvāca
ahaṃ te kīrtayiṣyāmi śrāddhakalpamanuttamam ||
yaṃ śrutvā'pi mahārāja labhecchrāddhaphalaṃ naraḥ
||31||अहं ते कीर्तयिष्यामि श्राद्धकल्पमनुत्तमम् ॥
यं श्रुत्वाऽपि महाराज लभेच्छ्राद्धफलं नरः
śrāddhamidukṣaye'vaśyaṃ sadā kāryaṃ vipaścitā ||
yadi jyeṣṭhatamaḥ sargaḥ santānaṃ ca tathā nṛpa
||32||श्राद्धमिदुक्षयेऽवश्यं सदा कार्यं विपश्चिता ॥
यदि ज्येष्ठतमः सर्गः सन्तानं च तथा नृप
śītārtā yadvadicchaṃti vahniṃ prāvaraṇāni ca ||
pitarastadvadicchaṃti kṣutsāmāścandrasaṃkṣayam
||33||शीतार्ता यद्वदिच्छंति वह्निं प्रावरणानि च ॥
पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्सामाश्चन्द्रसंक्षयम्
daridropahatā yadvaddhanaṃ vāṃchaṃti mānavāḥ ||
pitarastadvadicchaṃti kṣutkṣāmāścandrasaṃ kṣayam
||34||दरिद्रोपहता यद्वद्धनं वांछंति मानवाः ॥
पितरस्तद्वदिच्छंति क्षुत्क्षामाश्चन्द्रसं क्षयम्
yathā vṛṣṭiṃ pravāṃchanti karṣukāḥ sasyavṛddhaye ||
tathātmaprītaye te'pi pravāṃchantīṃdusaṃkṣayam
||35||यथा वृष्टिं प्रवांछन्ति कर्षुकाः सस्यवृद्धये ॥
तथात्मप्रीतये तेऽपि प्रवांछन्तींदुसंक्षयम्
yathoṣaścakravākyaśca vāṃchanti ravi darśanam ||
pitarastadvadicchaṃti śrāddhaṃ darśasamudbhavam
||36||यथोषश्चक्रवाक्यश्च वांछन्ति रवि दर्शनम् ॥
पितरस्तद्वदिच्छंति श्राद्धं दर्शसमुद्भवम्
jalenāpi ca yaḥ śrāddhaṃ śākenāpi karoti vāḥ ||
darśasya pitarastṛptiṃ yāṃti pāpaṃ praṇa śyati
||37||जलेनापि च यः श्राद्धं शाकेनापि करोति वाः ॥
दर्शस्य पितरस्तृप्तिं यांति पापं प्रण श्यति
amāvāsyādine prāpte gṛhadvāraṃ samāśritā ||
vāyubhūtāḥ pravāṃchanti śrāddhaṃ pitṛgaṇā nṛṇām ||
yāvadastamayaṃ bhānoḥ kṣutpipāsāsa mākulāḥ
||38||अमावास्यादिने प्राप्ते गृहद्वारं समाश्रिता ॥
वायुभूताः प्रवांछन्ति श्राद्धं पितृगणा नृणाम् ॥
यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासास माकुलाः
tataścāstaṃ gate bhānau nirāśā duḥkhasaṃyutāḥ ||
niḥśvasya suciraṃ yāṃti garhayaṃti svavaṃśajam
||39||ततश्चास्तं गते भानौ निराशा दुःखसंयुताः ॥
निःश्वस्य सुचिरं यांति गर्हयंति स्ववंशजम्
ānarta uvāca
kimarthaṃ kriyate śrāddhamamāvāsyādine dvija ||
viśeṣeṇa mamācakṣya vistareṇa yathātatham
||40||किमर्थं क्रियते श्राद्धममावास्यादिने द्विज ॥
विशेषेण ममाचक्ष्य विस्तरेण यथातथम्
mṛtāśca puruṣā vipra svakarmajanitāṃ gatim ||
gacchanti te kathaṃ tasya sutasyāśrayamāyayuḥ
||41||मृताश्च पुरुषा विप्र स्वकर्मजनितां गतिम् ॥
गच्छन्ति ते कथं तस्य सुतस्याश्रयमाययुः
eṣa naḥ saṃśayo vipra sumahānhṛdi saṃsthitaḥ
||42||एष नः संशयो विप्र सुमहान्हृदि संस्थितः
bhartṛyajña uvāca
satyametanmahābhāga yattvayā vyāhṛtaṃ vacaḥ ||
svakarmārhāṃ gatiṃ yāṃti mṛtāḥ sarvatra mānavāḥ
||43||सत्यमेतन्महाभाग यत्त्वया व्याहृतं वचः ॥
स्वकर्मार्हां गतिं यांति मृताः सर्वत्र मानवाः
paraṃ yathā samāyāṃti vaṃśajasyāśrayaṃ prati ||
tathā te'haṃ prava kṣyāmi na tathā saṃśayo bhavet
||44||परं यथा समायांति वंशजस्याश्रयं प्रति ॥
तथा तेऽहं प्रव क्ष्यामि न तथा संशयो भवेत्
mṛtā yāṃti tathā rājanye'tra kecinmahītale ||
te jāyaṃte na martye'tra yāvadvaṃśasya saṃsthitiḥ
||45||मृता यांति तथा राजन्येऽत्र केचिन्महीतले ॥
ते जायंते न मर्त्येऽत्र यावद्वंशस्य संस्थितिः
paraṃ śubhātmakā ye ca te tiṣṭhaṃti surālaye ||
pāpātmāno narā ye ca vaivasvatanivāsinaḥ
||46||परं शुभात्मका ये च ते तिष्ठंति सुरालये ॥
पापात्मानो नरा ये च वैवस्वतनिवासिनः
anyadehaṃ samāśritya bhuṃjānāḥ karmaṇaḥ phalam ||
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ svayaṃ vihitamātmanaḥ
||47||अन्यदेहं समाश्रित्य भुंजानाः कर्मणः फलम् ॥
शुभं वा यदि वा पापं स्वयं विहितमात्मनः
yamaloke sthitānāṃ hi svargasthānāmapi kṣudhā ||
pipāsā ca tathā rājaṃsteṣāṃ saṃjāyate'dhikā
||48||यमलोके स्थितानां हि स्वर्गस्थानामपि क्षुधा ॥
पिपासा च तथा राजंस्तेषां संजायतेऽधिका
yāvannaratrayaṃ rājanmātṛtaḥ pitṛtastathā ||
teṣāṃ ca parato ye ca te svakarma śubhāśubham ||
bhuṃjate kṣutpipāsā ca na teṣāṃ jāyate kv cit
||49||यावन्नरत्रयं राजन्मातृतः पितृतस्तथा ॥
तेषां च परतो ये च ते स्वकर्म शुभाशुभम् ॥
भुंजते क्षुत्पिपासा च न तेषां जायते क्व् चित्
tatrāpi patanaṃ tasmātsthānādbhavati bhūmipa ||
vaṃśocchedānpunaḥ sarve nipataṃti mahītale ||
truṭadrajjunibaddhaṃ hi bhāṃḍaṃ yadvannirāśrayam
||50||तत्रापि पतनं तस्मात्स्थानाद्भवति भूमिप ॥
वंशोच्छेदान्पुनः सर्वे निपतंति महीतले ॥
त्रुटद्रज्जुनिबद्धं हि भांडं यद्वन्निराश्रयम्
etasmātkāraṇādyatnaḥ santānāya vicakṣaṇaiḥ ||
prakartavyo manuṣyeṃdra vaṃśasya sthitaye sadā
||51||एतस्मात्कारणाद्यत्नः सन्तानाय विचक्षणैः ॥
प्रकर्तव्यो मनुष्येंद्र वंशस्य स्थितये सदा
api dvādaśadhā rājannaurasādisamu dbhavāḥ ||
teṣāmekatamo'pyatra na daivājjāyate sutaḥ
||52||अपि द्वादशधा राजन्नौरसादिसमु द्भवाः ॥
तेषामेकतमोऽप्यत्र न दैवाज्जायते सुतः
pitṝṇāṃ guptaye tena sthāpyo'śvatthaḥ samādhinā ||
putravatparipālyaśca nirviśeṣaṃ narādhipa
||53||पितॄणां गुप्तये तेन स्थाप्योऽश्वत्थः समाधिना ॥
पुत्रवत्परिपाल्यश्च निर्विशेषं नराधिप
yāvatsaṃdhārayedbhūmistamaśvatthaṃ narādhipa ||
kṛtodvāhaṃ samaṃ śamyā tāvadvaṃśo'pi tiṣṭhati
||54||यावत्संधारयेद्भूमिस्तमश्वत्थं नराधिप ॥
कृतोद्वाहं समं शम्या तावद्वंशोऽपि तिष्ठति
aśvatthajanakā martyā nipatya jagatī tale ||
pāpāmuktāḥ samāyāṃti yoniṃ śreṣṭhāṃ śubhānvitāḥ
||55||अश्वत्थजनका मर्त्या निपत्य जगती तले ॥
पापामुक्ताः समायांति योनिं श्रेष्ठां शुभान्विताः
etasmātkāraṇādannaṃ nityaṃ deyaṃ tathodakam ||
samuddiśya pitṝnrājanyataste tanmayāḥ smṛtāḥ
||56||एतस्मात्कारणादन्नं नित्यं देयं तथोदकम् ॥
समुद्दिश्य पितॄन्राजन्यतस्ते तन्मयाः स्मृताः
adattvā salilaṃ sasyaṃ pitṝṇāṃ yo narādhipa ||
svayamaśnāti vā toyaṃ pivetsa syātpitṛdruhaḥ ||
svarge'pi ca na te toyaṃ labhaṃte nānnameva ca
||57||अदत्त्वा सलिलं सस्यं पितॄणां यो नराधिप ॥
स्वयमश्नाति वा तोयं पिवेत्स स्यात्पितृद्रुहः ॥
स्वर्गेऽपि च न ते तोयं लभंते नान्नमेव च
na dattaṃ vaṃśajairmartyaiścedvyathāṃ yāṃti dāruṇām ||
kṣutpipāsāsamudbhūtāṃ tasmātsaṃtarpayetpitṝn
||58||न दत्तं वंशजैर्मर्त्यैश्चेद्व्यथां यांति दारुणाम् ॥
क्षुत्पिपासासमुद्भूतां तस्मात्संतर्पयेत्पितॄन्
nityaṃ śaktyā naro rājanpayo'nnaiśca pṛthagvidhaiḥ ||
tathānyairvastranaivedyaiḥ puṣpagandhānulepanaiḥ
||59||नित्यं शक्त्या नरो राजन्पयोऽन्नैश्च पृथग्विधैः ॥
तथान्यैर्वस्त्रनैवेद्यैः पुष्पगन्धानुलेपनैः
pitṛmedhādibhiḥ puṇyaiḥ śrāddhairuccāvacairapi ||
tarpitāste prayacchaṃti kāmāniṣṭānhṛdi sthitān ||
trivargaṃ ca mahārāja pitaraḥ śrāddhatarpitāḥ
||60||पितृमेधादिभिः पुण्यैः श्राद्धैरुच्चावचैरपि ॥
तर्पितास्ते प्रयच्छंति कामानिष्टान्हृदि स्थितान् ॥
त्रिवर्गं च महाराज पितरः श्राद्धतर्पिताः
tarpayaṃti na ye pāpāḥ svapitṝnnityaśo nṛpa ||
paśavaste sadā jñeyā dvipadāḥ śṛṃgavarjitāḥ
||61||तर्पयंति न ये पापाः स्वपितॄन्नित्यशो नृप ॥
पशवस्ते सदा ज्ञेया द्विपदाः शृंगवर्जिताः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śrāddhakalpe śrāddhāvaśyakatākāraṇavarṇanaṃnāma pañcadaśottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ || 215 ||