śarmiṣṭhātīrthamityuktaṃ tvayā yacca mahāmate
ṛṣaya ūcuḥ
śarmiṣṭhātīrthamityuktaṃ tvayā yacca mahāmate ||
kathaṃ jātaṃ mahābhāga kiṃprabhāvaṃ tu tadvada
||1||शर्मिष्ठातीर्थमित्युक्तं त्वया यच्च महामते ॥
कथं जातं महाभाग किंप्रभावं तु तद्वद
sūta uvāca
āsīdrājā vṛkonāma somavaṃśa samudbhavaḥ ||
brahmaṇyaśca śaraṇyaśca sarvalokahite rataḥ
||2||आसीद्राजा वृकोनाम सोमवंश समुद्भवः ॥
ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च सर्वलोकहिते रतः
tasya bhāryā'bhavatsādhvī prāṇebhyo'pi garīyasī ||
sarvalakṣaṇasaṃpannā pativrataparāyaṇā
||3||तस्य भार्याऽभवत्साध्वी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ॥
सर्वलक्षणसंपन्ना पतिव्रतपरायणा
atha tasyāṃ samutpannā prāpte vayasi paścime ||
kanyakā divase prāpte sarvaśāstravigarhite
||4||अथ तस्यां समुत्पन्ना प्राप्ते वयसि पश्चिमे ॥
कन्यका दिवसे प्राप्ते सर्वशास्त्रविगर्हिते
tata ānīya viprānsa jyotirjñānavicakṣaṇān ||
papraccha kīdṛśī kanyā mameyaṃ saṃbhaviṣyati
||5||तत आनीय विप्रान्स ज्योतिर्ज्ञानविचक्षणान् ॥
पप्रच्छ कीदृशी कन्या ममेयं संभविष्यति
brāhmaṇā ūcuḥ
yā kanyā prāpnuyājjanma citrāsaṃsthe divākare ||
caṃdre vāpi caturdaśyāṃ sā bhavedviṣakanyakā
||6||या कन्या प्राप्नुयाज्जन्म चित्रासंस्थे दिवाकरे ॥
चंद्रे वापि चतुर्दश्यां सा भवेद्विषकन्यका
yastasyāḥ pratigṛhṇāti pāṇiṃ pārthivasattama ||
ṣaṇmāsābhyaṃtare mṛtyuṃ sa prāpnoti naro dhruvam
||7||यस्तस्याः प्रतिगृह्णाति पाणिं पार्थिवसत्तम ॥
षण्मासाभ्यंतरे मृत्युं स प्राप्नोति नरो ध्रुवम्
yasminsā jāyate harmye ṣaṇmāsābhyaṃtare ca tat ||
karoti vibhavairhīnaṃ dhanadasyāpyasaṃśayam
||8||यस्मिन्सा जायते हर्म्ये षण्मासाभ्यंतरे च तत् ॥
करोति विभवैर्हीनं धनदस्याप्यसंशयम्
seyaṃ tava sutā rājanyathoktā viṣa kanyakā ||
paitṛkaṃ śvāśurīyaṃ ca haniṣyati gṛhadvayam
||9||सेयं तव सुता राजन्यथोक्ता विष कन्यका ॥
पैतृकं श्वाशुरीयं च हनिष्यति गृहद्वयम्
tasmādimāṃ parityajya sukhī bhava narādhipa ||
śraddadhāsi vaco'smākaṃ hita muktaṃ yadi prabho
||10||तस्मादिमां परित्यज्य सुखी भव नराधिप ॥
श्रद्दधासि वचोऽस्माकं हित मुक्तं यदि प्रभो
rājovāca
tyakṣyāmi yadi nāmaitāṃ dhārayiṣyāmi vā gṛhe ||
anyadehodbhavaṃ karma phaliṣyati tathāpi me
||11||त्यक्ष्यामि यदि नामैतां धारयिष्यामि वा गृहे ॥
अन्यदेहोद्भवं कर्म फलिष्यति तथापि मे
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ na tu śakyaṃ prarakṣitum ||
tasmātkarma puraskṛtya naiva tyakṣyāmi kanyakām
||12||शुभं वा यदि वा पापं न तु शक्यं प्ररक्षितुम् ॥
तस्मात्कर्म पुरस्कृत्य नैव त्यक्ष्यामि कन्यकाम्
yenayena śarīreṇa yadyatkarma karoti yaḥ ||
tenatenaiva bhūyaḥ sa prāpnoti sakalaṃ phalam
||13||येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः ॥
तेनतेनैव भूयः स प्राप्नोति सकलं फलम्
yasyāṃ yasyāmavasthāyāṃ kriyate'tra śubhāśubham ||
tasyāṃ tasyāṃ dhruvaṃ tasya phalaṃ tadbhujyate naraiḥ
||14||यस्यां यस्यामवस्थायां क्रियतेऽत्र शुभाशुभम् ॥
तस्यां तस्यां ध्रुवं तस्य फलं तद्भुज्यते नरैः
na naśyati purākarma kṛtaṃ sarveṃdriyairiha ||
akṛtaṃ jāyate naiva tasmānnāsti bhayaṃ mama
||15||न नश्यति पुराकर्म कृतं सर्वेंद्रियैरिह ॥
अकृतं जायते नैव तस्मान्नास्ति भयं मम
āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyā nidhanameva ca ||
pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ
||16||आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निधनमेव च ॥
पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः
yathā vṛkṣeṣu vallīṣu kusumāni phalāni ca ||
svakālaṃ nātivartaṃte tadvatkarma purākṛtam
||17||यथा वृक्षेषु वल्लीषु कुसुमानि फलानि च ॥
स्वकालं नातिवर्तंते तद्वत्कर्म पुराकृतम्
yenaiva yadyathā pūrvaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham ||
sa eva tattathā bhuṃkte nityaṃ vihitamātmanaḥ
||18||येनैव यद्यथा पूर्वं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥
स एव तत्तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मनः
yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram ||
tathaivaṃ koṭimadhyasthaṃ kartāraṃ karma vindati
||19||यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ॥
तथैवं कोटिमध्यस्थं कर्तारं कर्म विन्दति
anyadehakṛtaṃ karma na kaścitpuruṣo bhuvi ||
balena prajñayā vāpi samarthaḥ kartumanyathā
||20||अन्यदेहकृतं कर्म न कश्चित्पुरुषो भुवि ॥
बलेन प्रज्ञया वापि समर्थः कर्तुमन्यथा
anyathā śāstragarbhiṇyā dhiyā dhīro mahīyate ||
svāmivatprākkṛtaṃ karma vidadhāti tadanyathā
||21||अन्यथा शास्त्रगर्भिण्या धिया धीरो महीयते ॥
स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा
svakṛtānyupatiṣṭhaṃti sukhaduḥkhāni dehinām ||
hetubhūto hi yasteṣāṃ so'haṃkāreṇa badhyate
||22||स्वकृतान्युपतिष्ठंति सुखदुःखानि देहिनाम् ॥
हेतुभूतो हि यस्तेषां सोऽहंकारेण बध्यते
suśīghramabhidhāvantaṃ nijaṃ karmānudhāvati ||
śete saha śayānena tiṣṭhantamanutiṣṭhati
||23||सुशीघ्रमभिधावन्तं निजं कर्मानुधावति ॥
शेते सह शयानेन तिष्ठन्तमनुतिष्ठति
yathā chāyātapau nityaṃ susaṃbaddhau parasparam ||
tathā karma ca kartā ca nātra kāryā vicāraṇā
||29||यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् ॥
तथा कर्म च कर्ता च नात्र कार्या विचारणा
yena yatropabhoktavyaṃ sukhaṃ vā duḥkhameva vā ||
naraḥ sa baddho rajjveva balāttatraiva nīyate
||25||येन यत्रोपभोक्तव्यं सुखं वा दुःखमेव वा ॥
नरः स बद्धो रज्ज्वेव बलात्तत्रैव नीयते
pramāṇaṃ karmabhūtānāṃ sukhaduḥkhopapādane ||
sāvadhānatayā yacca jāgratāṃ svapatāmapi
||26||प्रमाणं कर्मभूतानां सुखदुःखोपपादने ॥
सावधानतया यच्च जाग्रतां स्वपतामपि
tailakṣaye yathā dīpo nirvāṇamadhigacchati ||
karmakṣaye tathā jaṃturnirvāṇamadhigacchati
||27||तैलक्षये यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति ॥
कर्मक्षये तथा जंतुर्निर्वाणमधिगच्छति
na mantrā na tapo dānaṃ na tīrthaṃ na ca saṃyamaḥ ||
samarthā rakṣituṃ jaṃtuṃ pīḍitaṃ pūrvakarmabhiḥ
||28||न मन्त्रा न तपो दानं न तीर्थं न च संयमः ॥
समर्था रक्षितुं जंतुं पीडितं पूर्वकर्मभिः
saṃgatyā jaṭhare nyasto retobinduracetanaḥ ||
ṛtukāle manuṣyeṇa vṛddhiṃ gacchati karmataḥ
||29||संगत्या जठरे न्यस्तो रेतोबिन्दुरचेतनः ॥
ऋतुकाले मनुष्येण वृद्धिं गच्छति कर्मतः
annapānāni jīryaṃti yatra bhakṣyaṃ ca bhakṣitam ||
tasminnevodare garbhaḥ kathaṃ nāma na jīryati
||30||अन्नपानानि जीर्यंति यत्र भक्ष्यं च भक्षितम् ॥
तस्मिन्नेवोदरे गर्भः कथं नाम न जीर्यति
tasmātkarmakṛtaṃ sarvaṃ dehināmatra jāyate ||
śubhaṃ vā yadi vā pāpamiti me niścayaḥ sadā
||31||तस्मात्कर्मकृतं सर्वं देहिनामत्र जायते ॥
शुभं वा यदि वा पापमिति मे निश्चयः सदा
arakṣitaṃ tiṣṭhati daivarakṣitaṃ surakṣitaṃ daivahataṃ vinaśyati ||
jīvatyanātho'pi vane visarjitaḥ kṛtaprayatno'pi gṛhe na jīvati
||32||अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षितं सुरक्षितं दैवहतं विनश्यति ॥
जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe śrīhāṭakeśvarakṣetramāhātmye viṣakanyakotpattivarṇanaṃnāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 61 ||